Digitized by the Internet Archive

in 2011 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/grannnnaticilatini01keil

GRAMMATICI LATINI

EX RECENSIONE

HENHICI KEILII

VOL. I

FLAVII SOSIPATRI CHARISII ARTIS GRAMMATICAE LIBRI V

DIOMEDIS

ARTIS GRAMMATICAE LIBRI III EX CHARISII ARTE GRAMMATICA EXCERPTA

L I P S I A E

IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI A. MDCCCLVII.

FLAYII SOSIPATRI CHARISII

ARTIS GRAMMATICAE LIBRI V

DIOMEDIS

ARTIS GRAMMATICAE LIBRI III

EX OHARISII ARTE GRAMMATICA EXCERPTA

EX RECENSIONE

HENRICI KEILII

LIPSIAE

IN AEDIBVS B. G. TEVBNERI A. MDCCCLVII.

^T. IWICHAei.\ , V OOLLEQE '\p

SO 51

FRIDERICO RITSCHELIO

PRAECEPTORI SVO D.

HENRICVS KEIL

PRAEFATIO

v^harisii artem graramaticam edidi e libro manu scripto qui Neapoli inter codices bibliothecae Borbonicae est IV A 8. is codex in membranis formae oblongae, quam vulgo in folio minore dicimus, vel ineunte octavo saeculo vel exeunte septimo Bobii scriptus est scripturae genere eo quod olim Longobardicum dicere solcbant, nunc fere Merovingicum cursivum vel Anglosaxonicum technici appellant. Bobii autem olim fuissc librum cum ea quac in schedae ti'icesimae octavae margine summo manu recentiore adscripta sunt docent, 'liber sancti Columbaiii ', tum ex indice intellegitur codicum Bobiensium a Muratorio antiq. Ital. III p. 817 sqq. edito saeculo decimo, ut illi videbatur, scripto, in quo p. 821 Neapolitanus codex indicatus est ita, Miber Sosipati^i I. in quo continetur Liber DifFerentiarum Plinii'. eodem pertinere possunt haec quamvis minus accurate indicata in *inventario librorum monasterii S. Columbani de Bobio, quod reno- vatum fuit in 1461', quod Amedeus Peyron post Ciceronis orationum pro Scauro etc. fragmenta edidit, p. 45 cod. 165 'de subtilitatibus grammaticalium et metrorum compositione. Quedam de poetis. Cro- nica quedam brevis de imperatoribus romanorum. Gesta summorum pontificum incompleta. in littera longobarda obscura et difficili ad legendum'. aliquot annis autera postquara haec scripta sunt codex e Bobiensi bibliotheca ablatus et lani Parrhasii Cosentini factus est. quod quo tempore quove casu factum sit quamquam non reperio a quoquam memoriae traditum esse, tamen, quoniam de libris Bobien- sibus quos olim Parrhasius possidebat saepius mihi dicendum esse video, quae ea de re explorata sunt hoc loco exponam. primum igi- tur Georgium Merulam, qui iussu Ludovici Mariae Sfortiae ducis Mediolanensis anno 1493 Bobium profectus est, bibliothecae Bobien- sis famam inter Italos suscitavisse constat: cf. Sax. histor. typogra- phico - litter. Mediol. p. CC Peyron de bibl. Bob. comment. p. XVIII sqq. eo auctore cum ibi conplures libri grammaticorum Latinorum qui antea ignoti erant inventi essent, eorum librorum pars Mediola-

PA

viu PRAEFATIO

num translata est. cuius rei testes habemus loeupletissimos duas edi- tiones e libris liobicnsibus tum Mcdiolani exprcssas, altcram Tcren- tiani Mauri a. 1407 a Gcorgio (Jaibiato, altcram Probi, Maximi Victorini aliorumquo grammaticorum a. 1504 a Parrhasio factam. et Tercntiani quidcm exemphiri practor epistuhim cditoris, qua Bobii in coenobio divi (!olumbani multa nobilium scriptorum vohimina a se ex carcerc perpetuo ct tenebris in hicem educta et ad vitani revocata esse scribit, additac sunt publicae littcrac Sfortiae, quibus cavit ne quis grammaticos a Galbiato, Merulae amanucnsi, inventos atque transcriptos inprimeret. quonim scriptorum nomina indcx litteris Sfortiae subiectus exhibet ita conprehensos, ' Tcrentianum de mctris et syllabis Horatii, Fortunatianum de carminibus Horatii, Vclium Lon- gum de orthographia, Adamantium de orthographia, Catholica Probi, Cornelii Frontonis elegantias'. De Probi autcm libris Parrhasius in epistula ad M. Antonium Cusanum data 'ea autem opera' inquit ' sexcentis et amplius abhinc annis in altissimo pulvere iacucrunt in- cognita, doncc a situ Georgius primum Merula vindicavit in usum tantum suum. mox eo defuncto unicum quod extabat excmplar emptum cst auxilio Patris Amplissimi Stephani Poncherii Lutcciae Parisiorum Pontificis, indulgentissimique patroni mei. — quare nos iisdem, quibus autea Merula vestigiis ad interceptae praedae cubile deducti, iibros aetate iara putres exci'ipsimus , incredibile quanto la- bore, propter obsoletas veterum literarum notas, et iam temporum iniuria vanescentium'. unde iam certo adparct non apographa solum librorum sed etiam ipsas membranas Mediolanvim adlatas esse. aliam autcm librorum Bobiensium partem Romam travectam esse auctor est Raphael Volaterranus , qui in descriptione coenobii Bobiensis commentar. urban. 1. IV f. LVI ed. Roman. a. 1506 enumeratis libris qui ibi anno 1493 reperti essent 'quorum bona pars' inquit 'his annis proximis a meo Municipe Thoma Phaedro bonarum artium pro- fessore est aduecta in urbem'. atque hoc ipso tcmpore cuni Bobien- ses libri distrahi coepti sunt lanus Parrhasius exul Mediolanum venit, ubi octo annos conraorabatur ab anno 1499, ut videtur, usque ad annum 1507. deinde per paucos annos Vicetiae Patavii Venetiis vixit; anno 1510 demum Neapolim, inde Cosentiam rediit: cf. C. lanelli de vita et scriptis Auli lani Parrhasii p. 35 sqq. multos La- tinorum scriptorum codices vir antiquis scriptoribus eraendandis et libris manu scriptis excutiendis in primis deditus tum cum in ea re- gione Italiae versabatur pretio sibi parabat. itaque illa opportuni- tate usus hoc potissimum tempore et alios codices Bobienses et ipsum Charisii codicem sibi parasse eosque in patriara secum abstulisse videtur. praeterea cum Thoma Phaedro , a quo libros Bobienses Ro- mam ablatos esse diximus, familiariter uteretur Parrhasius, fieri potuit ut ex his quoque libris vel tum cum per duos fere annos,

PRAEFATIO IX

priusquam Mcdiolaunm proficisceretur, Romae versabatur, vel cum a. 1514 publice accitus ibi por aliquot anuos litteras docebat, quo tempore Pliaedius luortuus est a, 1516, quidam ad Parrhasium per- venirent. et Charisii quidem librum et ipse Parrhasius saepius usur- pavit in quaesitis per epistulam et eo praebcntc loannes Picrius Va- lerianus in castigationibus in Vcrgilium a. 1521 Romac editis multa inde attulit: cf. castig. in Verg. Aen. II 90. mortuus est Parrhasius circa annum 1 520. libros autem legaverat familiari suo atque disci- pulo Antonio Seripando , qui cum raoreretur , heredem reliquit fra- trem Hieronymum. is porro hac ipsa hereditate largissima motus in monasterio S. loannis in Carbonaria, quod crat Ncapoli ordinis Augustinianorum, cuius ordinis ipse praefectus erat, bibliotheca con- dita anno 1550 libros conlocavit: cf. Andres. anecd. Graec. et Latin. I p. XXX sqq. A. lanelli praef. in Cataldi lanellii librum de vita Parrhasii p. VII sqq. eius autcm bibliothecnc codices, qui quidem post varios casus, quos narraverunt Andresius et lanellius 1. c, reli- qui erant, anno 1799 in rcgiam bibliothecam Borbonicam translati sunt. atque in iis fuit Charisii codex.

Sed cum a Cataldo lanellio in catalogo bibliothecae Latinae veteris et classicae mauuscriptae quae in regio Neapolitano museo Borbonico adservatur p. 5 sqq. Charisii codicem non co studio quod huius editionis rationes postulant dcscriptum essc vidcam, de ea quidem partc quae ad grammaticos pertinet accuratius cxponere vi- sum est. nara in finc codicis unus membranarum quaternio adiectus est a reliquo libri arguracnto alienus , in quo vitae pontificum eodem tempore scriptae sunt, de quibus diligenter disputavit G. H. Pertzius archiv. societat. hist. Germ. antiq. V p. 70 sqq. de iis igitur non magis hic dicendi locus est quam do fragmentis digestorum ct Lucani et Gargilii Martialis quac in chartis deleticiis latent, de quibus frag- mcntis post Pertzium dixerunt E. T. Gauppius in commentatione de -quatttior foliis antiquissimi alicuius digestorum codicis rescripti Nea- poli nuper reperti Vratislaviae a. 1824 edita et A. Maius class. auct. I p. 387. ea autem codicis pars de qua dicturus sum primo loco habet tres merabranarum quaterniones, deinde undecim schedas una conpagc iunctas, denique duo raembranarura paria scparatira po- sita, qui est nuracrus schedarura triginta novem. scriptura librarius usus est admodura rainuta eaque perra.ultis scribendi conpendiis re- ferta ct ita omnino rem gessit ut membranaruni parcissimura fuisse hominem videas. paginis enim bifariam divisis in forma merabra- narum non ita raagna plus quinquageni, interdura etiara septuageni versus in diraidia parte paginac vel colurana quara vulgo dicunt scripti sunt. praeterea, siquid spatii in fine versuura relictura erat, id quod saepe accidit in arguraento propter rerum varietatera crebris versuum initiis distincto, eo ita usus est librarius ut duabus lincolis

X l»ir\EFAT10

iuterpobitis post finem sequentis versus ibi continuaret scripturaiu. coutiuent auteui priinac sclieclae viginli quattuor, quas tribu» qua- teruionibus dispositas esse dixi, Charisii libros tres et priorcm par- teni quarti usque ad ea quae edita sunt p. 287. sed eae paucis excoptis omnes lacunis in niarginibus membranarum factis graviter corruptae sunt. nam cum in prima codicis scheda et in secunda humore forte contracto extemi membranarum marginos prorsus deleti sint, tum ad reliquas schedas ita hacc labes pertinuit ut in media tere regione marginum qui in laterc libri longiore extrorsum spectant vel membranae tenues et vetustate conlapsae corroderentur vel scrip- tura pallida et subrufa omnino evanesceret. accedunt aliae subinde lacunae, quibus in inforiore maxime membranarum regione similiter margines corrupti sunt. quibus robus factum est ut in plurimis membranis de binis versuum commatibus quae exteriorem partem membranarum occupant in aitcra pagina exitus, in altera initia mul- torum versuum perircnt, in quibusdam etiam aliis locis, ut casu iactura membranarum accidit, scriptura deficeret , paucae, in quibus vel scriptura longius a marginibus remota erat vel minus late lacuna pertinebat, omni labe vacarent. praeterea vicesima quarta scheda, (juamquam incolumis fere scrvata est, tamen margines ita litteris oppletos habet ut schedis artissime conligatis in ultima pagina in omnibus fere versibus extrcmae litterae non adpareant. sequitur in codice undecim schedarum fasciculus, cuius satis divcrsa ab iis quae praecedunt natura est. nam ut ipsae membranae alio fere habitu, partira etiam minores quam reliquae neque ulla lacuna confectae sunt, ita scriptura conpluribus versiculorum commatibus distincta eandem quidem manum, diversara tamen speciem praebet. scriptae autem in iis sunt variarum dictionum formulae ordine litterarum dis- positae, quas lexica vel indices lanellius dicit. quarum rerum quia nihil una cum Charisio cditum est, indicem subiecimus. sunt autem haec: 25 incipit de laUniiaic. Ardua res. anima iua quod cupit. anti—

quac ueiustatis instar — limet infamiam 25 * (h. e. in scheda 25

aversa) Expliciunt latinitates. incipiunt glossulae multifariae idem signi- ficantes. Ad hoc negotium non accedo. abstineo me hac re. non interuenio huic rci. non adiungo me negotio — uicem tibi reddam. beneficium idem repraesentabo. parem gratiam refcram. aequabo te meritis. non me uinces heneficiis. rcpendam tibi meritum. conpensabo gratiam. gratum me esse dices. non experieris ingratum. referam aequale meritum. beneficiis tuis inferior non ero. Expliciunt glossidae multif. incipiunt synonyma ciceronis ordine litterarum conposita. Amor ardor — 31 ueru ensis gla- dius spatha sica mucro hasta lancea uacilla. Expliciunt feliciter synonyma ciceronis ordine litterarum conposita. Jtem sunt idiomata nominatiua quae per genera efferuntur quae et ipsa ordine exponcmus quae apud latinos masculina apud grecos feminina sunt. Hic aduentus ^ naQovOta accen-

PIIAEFATIO XI

tus 7] TiQoGrpdia arcuit tjjaXig aipig amplexus tcsqijcXox'^ — 3 1 * qiinc apud latinos masculina apud grecos neutraiia. Hic articulus xo aQ^&Qov - 32 quae apud latinos feminina apud grecos tieutra haec aqua ro v8coq — 32* quae apud latinos nexUra apudgrecos foeminina. Hoc acnmen tj o^vrtjg

— 33 (lerba actiua quae passiua uoce primi ordinis efferunlur in quihns etiam quaedam communia sunt. Adulor latus sum. auersor satus sum. aemulor latus sum. aesculor latus sum xakxoXoya (1. jjaAxoAoycj) — 33* // ordinis — Tertii ordinis — • //// ordinis — Uerha quae uocr tantum actiua proferuntur latinc apud grecos autem passiuam significatio- nem habent. Ardeo arsi. aresco. abstineo. abortum facio ahortnm feci. ap~ pareo — Uerba quae declinationc acliua tam apud grecos quam apud latinos feruntur adfectum tamen habent passiui. Deficio desum Innguesco

— Uerba quae praepositionibus additis aliam significationem habent moueo commoueo remoueo — Umnes partes orationis sunt hae. Nomen ovo^a — mu/a littera acpcovov. Uerba acliua coniugationis primae. Ausculto — 34* coniugationis II — coniugationis III — 35 coniugationis IIII — Uerba quac media appellantur. Adloquor adulor — Uaec uerba II II coniugatio- num sine praepositionihus udnotauimus. nam sunt quaedam qmie adiectis praepositionihus aliam significationem habent quae idcirco non adtiotaici ut studentibus labor adiectus iucunditatem aliquam in requirendo hahere uide- atur. ceterum exempli gratia unum et item alterum interponamus. Duco aya sXxg} ahduco aTcdyco deduco xa^t6Ty]^L — inleruenio Cvvzvyidvco finit. deo graiias amen amen amen. Incip. latinitat. ardua res anima tua quod cupit antiquae uetustatis instar. et haec quidem quae ultimo loco posui scripta sunt in extrema pagina schedae 35, cuius pars aversa scriptura vacat. restat ut dicatur de quattuor membi-anis quac ulti- mum h)cum in codice occupant. in iis autem, si ordincm qui nunc est sequeris, scripta sunt haec: 36 De alcmanio. alcmanium constal dimeiro hypercatalecto — magis prohabis si iibi usu scribendi preiium uo- lupiaiis exsoluat. MARII SERUII GRAMMATICI DE CENTUM METRIS FELICITER cxpli. (Serv. de cent. metr. p. 1822, 2—1820, 32 ed. Putsch). paucorum versuum spatium in extrema pagina re- lictum est. SG* Incipit lih. V de hidiomatibus. Hidiomata quae sunt nostri sermonis — fuit haec res (Charis. p. 291—294, 12). 37 Accusa casus. Ordior hanc — puieo siercus et stercore. liem sunt hidiomata nomin. . quae per genera efferuniur diuersa id est apud graecos aUerius sunt generis ei alterius apud latinos quae suni satis pauca et per alpha- beti ordinem digesla qicae nos quasi non necessaria nunc praeiermisisse lecior agnoscat. sed in alio loco eo quo digesta sunt ordine a nobis transcripta repperiei. incip nc pV Secuh diffe uerho ei nominu, h. e. *in- cipiunt nunc plura secundum differentiam verborum et nominum*, non ut olim editum est, 'incipiunt nunc Plinii Secundi differentiae verborum et nominum' (Charis. p. 294, 12 — 296). iterum paucorura versuum spatium in extrema pagina relictum est. 37 * Inier ultione?n

xri PHAKFATIO

el uindiclam ullio uindicat faclum — ilaque illud uecligale hoc honoralum est (Cora. Front. do different. vocabul. p. 2191—2194, 38). 38 De suturnio. sunl ilem saturnii — stagna capacis uisere auerni (Charis. p. 288 — 290). diniidia fere schedae parte abscisa alterum versuum comma, quod finera capitis cuius extrema uerba quae rcstant posui continebat, practer paucas raenibranarum lacinias dcletum est. in illis tamen laciniis haec adparuerunt: Albino seruius grammaticus. tibi hunc. quibus verbis Servii libellus de centum metris (p. 1815 ed, Putsch) indicatur. ad eundem librum pertinent quae in 38* scripta sunt, e quibus cum prius comma eodem damno praeter paucas litte- ras deletum sit, in altero habentur haec: De hipponactio. hipponactium constat ielrnmetro cataleclico — fuge moenia iam telamoniade (Serv. de cent. raetr. p. 2819, 46—2822, I). 39 Pedale et pedule — inter uicti- mam et hostiam. uictima maior est hostia minor (Corn. Front. de diff. vocab. p. 2194, 39 — 2204, 25). haec igitur, quae ita ut nunc in codice se excipiunt indicavi, siquis paullo accuratius examinaverit, facile perspiciet ordinem schedarum errore in conligandis membranis conmisso turbatum olim fuisse hunc ut schedis 36 et 37 inter 38 et 39 (nam ita membranae inter se cohaerent) interpositis sic se exci- perent singulae schedae, 38 36 37 39. itaque primum posita sunt duo capita de versu Saturnio et de rhythmo (38) ; sequitur Servii de centum metris libellus (38. 36); eum autem quintus liber Charisii (36 * 37) excipit ; huic denique subicitur Frontonis qui dicitur liber de differentiis (37*. 39). in qua quidem conpage cum ita omnia et argumenti et schedarum continuitate inter se cohaereant ut nihil deesse adpareat, sequitur illas quattuor schedas interna esse paria quater- nionis, cuius paria externa perierunt. atqui tertium quaternionem in libri quarti Charisii capite sexto, quod inscribitur de lectione, terminari diximus. post quem locum quae scripta erant usque ad eum qui est de idiomatibus, a quo quinti libri initium factum est in scheda 36 *, ea in indice capitulorum in fronte codicis posito indicata sunt ita, de accentu et posiiuris, de discretione, de pronuntiatione , de modulatione, de continuatione , de separatione, de mora, de distinctione, de subdistinctione , de rhythmo, de metri versi/icatione , de basi, de pedi- bus, de versibus, de metris. his titulis quantum membranarum spatium tribuendum sit quamquam certo iudicari nequit, tamen parum credi- bile est integrum quaternionem vel hoc amplius etiam periisse. quare eo potius adducimur ut i!lam conpagem cuius duo schedarum paria interiora superesse, exteriora item duo periisse demonstravimus tertio quaternioni sUbiectam et quarto ioco positam fuisse dicamus. unde simul illud consequitur, undecim membranas de quibus antea dixi- mus olim post quartum quaternionem positas extremum codicis locum obtinuisse. ergo quarti quaternionis schedae duae quae in initio pe- rierunt, item tertia, cuius dimidia pars relicta est, et quartae sche-

PRAEFAirO xm

dae pagina prior respondent iis quae ex indice capitulorura supra adscripsimus. sed quod in quinto libro se instituisse dicit librarius iis quae capiti de idiomatibus verborum subscripsit, ut utilitatem potius rerum, quam scilicet ipse forc existimabat, quam fidem de- scribendi secutus a prisco exemplari reeederet, idem in quarto libro factum esse videtur. nam sive omnia quae in eo libro de versibus et metris a Charisio disputata erant transcripsit sive quaedam tam quam minus necessaria ibi quoque praetermisit , in fine libri libellum Servii grammatici de centum metris, qui usui disccntium in primis adcommodatus crat, addidit. ne quis enim id ab ipso grammatico ita institutum esse existimet, multa quidem Charisius ab aliis gram- maticis petita in suos libros recepit ; Servii tamen librum , ni fallor, nec potuit recipere nec integrum, ita ut in codice factum est, rece- pisset. huic librarius subiecturus erat quintum Charisii librum. cuius cum partem priorem, quae est de idiomatibus verborum, in duabus paginis quae sequebantur transcripsisset, reliquis quasi non neces- sariis, ut ait, omissis primum quidem finem scribendi fecisse vide- tur, si quidem quae proxime secuntur in ista adnotatione non eodem tempore scripta esse videntur; deinde vero in quintae schedae pa- gina altera et in sexta scheda plura de difFerentiis verborum et no- minum scripsit. atque de his quidem video dubitari posse utrum a Charisio, qui in fine universi operis, si modo fides habenda est indici titulorum, ea de re dixerat, an ab alio auctore petita sint. quamquam ab illo quidem, quae est eius disserendi ratio, aliam sane eamque aliquanto doctiorem disputationem de tali argumento expecta- bamus. non magis constat quid in duabus schedis quae post haec perierunt scriptum fuerit. sed quae in ultimo membranarum fasci- culo scripta sunt ea non videntur omnino a Charisio aliena esse. qua de re certius, opinor, iudicari poterat, nisi index titulorum is de quo saepius diximus , quem ducem in hoc genere sequi par erat, in extremis verbis aut minus diligenter transcriptus aut membrana- rum iactura truncatus esset. nam quinti certe libri initium perverse ab editoribus indicatum prorsus omissum est. quo fit ut quam fidera habeant ultimi tituli iam non satis intellegatur. illud constat, idio- mata nominativa vel potius nominum quae per genera efi^eruntur, quae post synonyma Ciceronis posita in scheda 32 sqq. supra indi- cavimus, haec ipsa idiomata esse quae in quinto libro praetermissa alio loco a se transcripta esse dixerat librarius. tametsi in tanta librarii licentia, qua in fine operis usus est, ne haec quidem integra ex Charisii libro transcripta sed vel excerpta vel cum alienis mixta atque inmutata esse existimo.

Haec habui quae de pristina codicis forma deque librorum Cha- risii conditione quae nunc est dicerera. quae idcirco uberius fuerunt exponenda, ut praeter minores quidem plurimarum membranarum

XIV IMIAEFATIO

lacunas ct quattuor scheilas quae in quarto quaternione perierunt nihil (leesse in codice eaquc quae in extrema libri parte scripta sunt non omnino quidcni aliena a Charisio , sed neglegentia librarii et mixta cum alienis et varie mutata atque a genuina forma deflexa esse demonstrarem. itaque Servii quidem librum et commentarium de differcntiis vocabulorum consulto omisi, alterum, quia utique a Charisii libris alienus est, alterum, quia, si forte de quinto libro ex- ceptus esset, tamcn non satis causae esse videbatur cur nunc editus a reliquis cius generis commcntariis, quos alii loco dcstinavimus, dis- iungeretur. contra dictionum formulae in oxtrcmo codice congestae, quarum aliquam partem Charisio deberi probabile ost, suo quodam iure sibi locum in oditione Charisii vindicabant. verum tamen haec omnia vel propterea nece.ssario mihi omittcnda fucrunt, quia neque adhuc edita a quoquam sunt neque mihi, cum reiiquam codicis partem Nea- poli cTim editis oxemplaribus contulissem, ad haec describenda otium sufficiebat*). his igitur quao aut ratione ductus aut necessitatc coactus praeterii exceptis reliquam libri partem quam accuratissime fieri po- terat excussi. nam in tanta vetustate codicis, culus fidem raro alio- rum librorum auctoritate sublevare liceret, nihil tam leve esse existi- raavi quod in scripturae discrepantia omittendum esset. qua in re magnam difficultatem in primis parabant lacunae membranarum per universum codicem, ut supra dixi, propagatae. nara ut rcs taedii plena erat quid quoque loco in raerabranis corrosis legeretur acriter oculis dispicere, ita in primis difficile quantus litterarum nuraerus in scriptura deesset vel certo definire vel accurate indicare, prae- sertim in eo scribendi genere qaod et conpendiis abundaret neque in omnibus versibus vel paginis satis aequaliter curreret. nec alia ratio tutior esse visa est quam ut versus lacunosi ita e codice descri- berentur ut litteris quae in singulis versibus vel ante vel post defec- tura scripturae adparerent accurate , sicut suum quaeque locum in la- ccris merabranis obtineret, dispositis et figurae et spatia lacunarum significarentur. itaque, ut quae esset conditio raembranarum ubique certo intellegi posset, prima unius cuiusque versuum comraatis vocabula una cum numeris quaternionum schedarum paginarum anteposita N littera, quod signum esse codicis volui, in imis marginibus adnotavi, eoderaquo loco, siquid per conplures versus in scriptura periit, totos versus eo quera dixi raodo transcriptos eadera littera anteposita ex- hibul. sod nt certis finibus uni cuique versui constitutis scriptura

*) Soro aliquam partem ex liis accepi. nam Georgius Tiiilo cum alia quaedam quae maxime digna esse memoria ci visa sunt (pleraque enim \n vili argumento versantur) tum ea qiiae de idiomaiibus nominum supia indicavi a se descripta ad me tramisit. inde video aliquanlo pleniorem cdi potuisse indicem nominum in excerptis Bobiensibns p. .'351 ('xliibitum. sed liaec quoniam suo loco edere iam non liruit, in aiiud tempus difTerre quam uuac snppiemcnti instar adicere nialui.

PUAEFATIO XV

eontineretur, fieri non potuit quin notae conpendiorura quac in codice snnt, quod eius fieri posset, exprimerentur. quarum notaruni (|uid quaeque significet, etiamsi quaedam, ut fit, minus accurate expres- sae sunt, taraen, quoniam satis ex illis quae quovis loco exhibita sunt puto intcllcgi posse, non videtur hoc loco exponcndum esse. quae maxirae in hoc genere meraorabilia sunt conposuit Pcrlzius 1. c. p. 72. praeterea, siquae minus certo in codice mihi adparcbant, lit- teris inclinatis cxpressa sunt. eodera litterarura gcnere ubi in ipsa continuitate verborum usus sura, ea quae praeter fidera codicis ad- dita sunt indicari volui. nam ne iterum raohjstiain crearent lacunae in adnotatione indicatae, ea quae deesse videbantur, si modo cum aliqua probabilitatc suppleri dcfectus poterat, interposui. quae qui- dem supplementa ut non tara quid scriptura fuerit a grammatico quam quid scribi potuerit ostendunt, ita, si quando minus probabi- liter facta sunt, cum legentibus usum praestabunt, ut quot fcre lit- terae, quarum numerus ubique servatus est, mihi pcriisse videantur facili negotio perspiciatur. si quando, id quod raro accidit, nullo raodo probabiliter restitui verba scriptoris poterant, punctis interpo- sitis nuraerura litterarura quae intereiderunt exaequavi.

Sed in reparando codicis damno omittenda non fuit princeps editio Charisii ex hoc ipso codice tum cum quibusdara in locis plenior adparebat scriptura expressa. eius editionis, quae est for- mae maximae vel in iblio, hic est titulus, *FI. Sosipatri Charisii, natione Carapani, Grammatici uetustissirai , Institutionura Gramraa- ticarura Libri Quinque, ab A. lano Parrhasio olira inuenti, ac nunc priraura a lo. Piei'io Cyrainio lani auditore, in gratiam adulescentiura Cosentinorura editi'. in scheda 108 ante indicera rerura et verbo- rura in fine libri pnsitum Icguntur haec, ^lmpressura est hoc Charisii de graramatica opus Neapoli apud loannem Sulsbacchiura Hagenouen- sera Gerraanura, anno ab orbe rederapto, M. D. XXXK. XI. Kalend. Febr. regnante Augustissimo Caesare Karolo eius nominis Quinto. cum priuilegiis Caesaris et Pont. Max.' Pierius Cyminius, qui huic editioni praefuit, bis a se descriptum esse codicem Charisii ait, pri- mum vivo Parrhasio, deinde illo apographo amisso post Parrhasii mortem, cum a duobus eius ex fratre filiis, priusquam hereditas ad Seripandura perveniret, librum iterura transcribendura accepisset. dc conditione autera codicis ita queritur in epistula nuncupatoria ad Coriolanura Martyranum data, 'Sed reuocandus est orationis fluxus ad Charisium, Is est raultis ut uides in locis rautilatus, quod accidere necesse fuit uetustatis et teraporis iniuria, uerura hoc me minirae ab editione deterruit, quura uiderera me id, non sine clarissimo exem- plo fecisse. Nara et Attilium Fortunatianura , Donatianumque ei yv^- Glov laxl, et Caesii Bassi opera cum Probi institutis (sic enim liber inscribitur) Parrhasius quum Mediolani bonas literas profiteretur

XVI PMEFATIO

tinearuin iniuria pene corrosa, uelut e postliminio mortis in lueem reduxit. Quao igitur hoc signo * notata uidebis, non integra de- scribi potuisse ex antiquissimo lani codice certissime scias, multa enim erant iam obliterata, adeo ut ne uestigia quidem elementorum extarent'. quamquam igitur membranas tum quoquo lacunis cor- ruptas fuisse adparet, tumen principe editione cum codicis scriptura conlata saepe plura quam nunc adparent olim lecta fuisse intellexi. neque vero ea diligentia usus cst Pierius ut ubique diligenter quae in codico scripta erant exhiberet. nam et in primo libro tria capita omisit, eum de tertio certe capite nunc quoquc tantum supersit ut maxima pars probabiliter restitui possit, et in ceteris lacunis reli- quias veteris scripturae quae mihi adparebant vel ueglexit vel minus accurate descripsit vel omnino coniecturam potius quam oculorum aciera et describendi fidem secutus lacunas suo arbitrio supplevit. quo fit ut et exiguum sit principis editionis in hoc genere praesidium et suspecta fide ambiguum. itaque ut nec deesset quicquam de fide codicis nec diutius coniecturis mixta ferrentur ea quae certo testimonio tradita sunt, versibus lacunosis e codice transcriptis adnotationem subicere placuit, qua principis editionis discrepantia, quae quidem ad lacunas pertinet, si modo plura quam quae in codicis scriptura haben- tur ibi leguntur , referretur. praeterea ubi meliore codicis conditione usus est Pierius in principio adnotationis ea de re monui. in supple- mentis autera lacunarum eam legem secutus sum ut quae ex principe editione recepta essent , ubicumque pleniore scriptura usus esse vide- batur editor, pariter atque ea quae codicis fide niterentur haberem.

Non maiorem utilitatera quam princeps editio attulerunt duo co- dicis apographa sexto decimo saeculo facta, quae una cum ipso co- dice in bibliotheca Borbonica servantur numeris inscripta IV B 9 et IV B 10. ea enira cum inter se plane consentiant, ita ut id quod priore loco dixi e posteriore, quod pleniorem interdum. scripturam exhibet, descriptum esse videatur, tum lacunas (nam de reliquis non quaesivi) eodem fere modo atque princeps editio indicatas ha- bent. quare altero quidera prorsus neglecto ex posteriore apographo pauca quaedam in initio libri adnotavi et in duobus libri quarti ca- pitibus quae in principe editione omissa sunt eiusdem libri discre- pantiam adieci, in reliquis vero omisi.

Ad Neapolitanum codicem, quo uno omnia quae ex arte gram- matica Charisii aetatem lulerunt continentur, in libri secundi parte postrema et in tertio libro accedit fragmentum codicis Pari- sini 7560, olim Colbertini 4827. qui liber est membranaceus for- mae oblongae saeculo undecimo, ut videtur, scriptus. continet autem post Charisii partem eam quam dixi (224, 24 Coniunctio est — 264, 16 inputandum est) artem gramraaticam de octo partibus orationis, Prisciani dc nomine pronominc ct verbo librum, commentarium de

PRAEFATIO XVII

pronoraine et verbo, Servii de ultimis syllabis librum, de litteris, de generibus nominum, Phocae artem grammaticam. ex his ea quae ad Charisium pertinent eadera manu atque reliqua in primis schedis novera scripta sunt, nulla inscriptione vel iis indiciis quibus initia codicum ornari solent significata. quamquam igitur aliud detrimenti indicium non praebent membranae, tamen non nuUae schedae, qui- bus quae de reliquis partibus orationis in primo et secundo libro a Charisio tradita sunt similiter conprehensa fuerint, deesse videntur, eaque causa fuit cur fragmentum codicis esse dicerem. scriptura libri ita cum Neapolitano consentit ut, cum obiter rem iudicanti ex eo ipso Parisinus descriptus esse videri possit, habeat tamen quae rectius ex communi utriusque archetypo servata esse adpareat. cuius rei unura luculentissimum exemplum adferre sufficit supplementum quod in fragmento Calvi 229, 9 sqq. praestitit: cf. praeterea 224, 27. 233, 11. 236, 30. 248, 19. verum tamen ut exiguus eius libri usus esset insignis neglegentia effecit librarii. nara non solum omnia vitio- sissime scripta et foedis erroribus inquinata sed conplura etiam pravo consilio omissa sunt. post ea enim quae de coniunctione et de prae- positione vitiose quidem , at plene tamen transcripta sunt in illis quae de interiectione a lulio Romano excepta secuntur titulos tantum in- teriectionum breviter rettulit librarius, exempla scriptorum quae ad- scripta sunt prorsus neglexit, deinde in tertio libro ad maiorem fidem se revocavit, sed in fine libri iterum plurima omisit. in tanta igitur libri depravatione ne cum summa raolestia, usu autera nullo, scrip- turae vitia exscriberem , eam rationem secutus sura ut ea tantum quae aliquam utilitatem habere viderentur adnotarem, reliqua omitterem. quare de his dumtaxat quae quera ad modura in codice legerentur ipsis verbis adpositis indicatum est certum esse iudicium volui, de reliquis vero in quibus nihil adnotatum est nullam ex silentio con- iecturam capi, praeter illam quidem, nihil quod meraoria dignum sit in eo libro inveniri.

Alia emendationis praesidia studiis recentium graramaticorum, qui inde ab octavo fere saeculo libros Charisii exscripserunt, parata sunt. nara cum excitato in Francorum imperio Latinae linguae studio et veteres graramatici acrius tractarentur et novi libri, quibus vel discentiura vel docentium usui consuleretur , a multis conponeren- tur, in eorum scriptorum numero qui tum maxime tractabantur fuit Charisius. quo factum est ut in grammaticis libris illo tempore con- fectis multa e Charisii arte vel descripta vel in breviorera formam redacta reciperentur. quae quia aliter ab aliis constituta sunt, nomi- nibus codicum quibus debentur adpositis excerpta appellare con- suevi. e quibus excerptis primum locum tenent ea quae in analectis grammaticis ab Eichenfeldo et Endlichero Vindobonae a. 1837 editis p. 75 — -124 6 codice Vindobonensi 16 saeculo septimo vel ineunte

ORAMMATICI LATINI 1. b

XVIII PRAEFATIO

octavo, ut illis visum est, scripto exhibita sunt, ipse, propterea quod Bobii scriptus esse dicitur codex, Bobiensia excerpta dixi. codicem accurate descripsit Endlicherus catal. cod. philoi. Latin. bibl. Palat. Vindob. p. 215 sqq. (cod. 322). fuit autem olim Par- rhasii, post cuius mortem cum NeapoHm translatus esset, iisdem excerptis adscripto falso nomine Sacerdotis, cuius artium grammati- carum libri duo in eodem codice leguntur, usus est Hieronymus Columna Enn. fragm. p. 203. postea quom ad raodum Vindobonam ablatus sit docet Kollarius in Lambec. comm. bibl. Caesar. Vindob. I p. 7()4. in eo igitur libro quae de nomine et pronomine et verbo scripta sunt f. 142 — 155 omnia fere e Charisii arte excerpta sunt. atque cum eodem loco haec, ut dixi , eodemque fere tempore quo Neapo- litanus codex scripta sint, idem archetypum quod in illo expressum est videtur is qui excerpta conposuit secutus esse. sed quoniam in universo hoc genere non accurata describendi fide uti solebant librarii, non solum his quae in Neapolitano codice corrupta fuerunt opem at- tulit Vindobonensis liber, sed praeter ea etiam quae ad Charisium emendandum adhibui quaedam praebuit quae ita a Neapolitani scriptura recedunt ut neque adnotatione conprehendi satis commode neque prorsus omitti potuerint. quare non veritus molestam saepe eorundem verborum repetitionem integra excerpta in fine huius vo- luminis repetivi.

His aetate paria sed genere diversa sunt Parisina excerpta e codice Parisino 7530, qui saeculo octavo scriptus est, deprompta. in eo enim f. 80* — 123* inter varios libros grammaticos, quorum indicem a me confectum exhibuit Ecksteinius in anecdotis Parisinis rhetoricis Halis a. 1852 editis p. HI sqq., legitur ars grammatica a Charisio Diomede Prisciano excerpta. cuius artis summa est haec. post brevem grammaticae definitionem maxiraam partem a Diomede 426, 23 sqq. petitam sequitur expositio nominis, et primum quidem secundum Diomedem f. 80* Nomen est — 82* uhi contionantur (p. 320, 11 — 328, 11). deinde a Prisciano receptus est liber tertius et se- cundi pars, Conparatiuum est — f. 99 diriuatiue (Prisc. I p. 82, 2 — 116, 2. 56, 28—59, 10). secuntur excerpta Charisii, Ebria generis est communis. saturnalium et saturnaliorum ueteres dicehant — f. 104* Sed particula d littera terminanda est. sedu enim antiqui pro sed pone- hant demptaque nouissima parte litlerata inmuta mutari non patitur si- militer sat pro satis (p. 52, 11 — 112, 7). Tores pro torques pomponitus dixit — Uolucresnon uolucer ait plenius dici dehere (p. 145, 29. 147, 9). Prime declinationis nominum ueteres soliti erant ... datiuum per ai ut haec aula huius aulas huic aulai — f. 105* Nutrix solum nomen una syllahu minor ah eo est unde oritur quod nutritur (p. 18, 17 — 44, 8). de pronomine commentarius membranarum iactura, ut videtur, in codice truncatus est. restat autem finis commentarii a Pompeio

PKAEFATIO XIX

grammatico p. 248 — 201 cd. LinJ. suraptus ita, f. 106 nihil possu- mus dicere nisi magis demonslraUuu — f. 106* qnoniam nomina sunl sed pronomina. finit. secuntur de verbo primum pauca a Charisio de- prompta, f. 106* Acceo aces acvi et accno acuis acui — f. 107 deest enim se ut sit uolutans se. simililer praecipilans traxit omnia deest enim se ut sit praecipifans se (p. 247, 22 — 262, 24); deinde conplura a Dio- mede descripta sunt, JJe ordinaiione uerhi id est temporum iunciione. Qualitas uerhorum quihus tempora copulaia sermone concctuntur — f. 111 patitur et de aliis quoque diuersa repperiuntur exempla (p. 388, 10 — 400, 22). haec excipit Prisciani libri duodevicesimi pars § 55 — 126, De ordinatione uerbi. Infinitiuum — f. 117 posuit. quae restant de adverbio, de participio, de couiunctione, de praepositione, de in- teriectione, ea partim ex Diomedis partim ex Charisii disputationi- bus petita sunt. atque ut in his ita in iis quae antecedunt, ubi Diomedem sequitur scriptor, integra fere verba repetivit, in Charisio brevitatem secutus omnia paucioribus verbis conplexus est. ita- que ea quae aliquam vim habere videbantur ad scripturam emen- dandam adscripsi. quibus delibatis non erat cur reliqua ederentur, praesertim cum et neglegenter a scriptore conposita et vitiose seripta sint omnia.

Aliud excerptorum genus ex tribus codieibus sumpsi, uno Ber- nensi, altero Leidensi, tertio Sanctamandino. e quibus codex Ber- nensis 123 formae maxiraae saeculo decirao scriptus, olim Floria- censis , continet libros grammaticos recenti aevo conpositos quinque hos: f. 1 — 31 de litteris, de syllabis, de accentibus, de posituris, de octo partibus orationis, est apud lalinum unde latinitas orta est maior populus — ut a de deorsum et a super sursum. finit de praepositionibus. nara expositio interiectionis, quae sequi debebat, omissa est. initium autera libri uno merabranarura quaternione perdito interiit. recenti manu in priraa pagina addita est inscriptio CLJEMENTLS SCOTI LIBER DE PARTIBVS ORATIONIS. f. 31-53 eiusdem argumenti liber 'lege interrogationis ex Donati arte promulgata' conscriptus. f. 53 — 78 AI- cuini de arte grammatica liber. f. 78 — 117 coramentarius de nomine et pronoraine maximara partera a Donato Isidoro Augustino Consen- tio Prisciano sublatus. f. 117 de partibus orationis — 122 inde a- g?iusco quia tertia correpta est et infinitiuo modo antepe, ubi reliqua absci- sis aliquot membranis in fine codicis perierunt. codex Leidensis, qui est inter Vossianos formae quadratae numero tricesiraus tertius, diversis membranarum fasciculis ex conpluribus codicibus olim de- cerptis conpositus est. e quibus unus quaternio f. 75 — 82 comraenta. riura de quattuor partibus orationis, de adverbio coniunctione prae- positione interiectione, saeculo decirao scriptum continet ita, f. 75 In- cipit de aduerhio. Aduerhium est pars orationis — f. 8 1 * nam diximus accentus solidis debere dari partibus orationum interieclio autem confusa est

b*

XX PRAEFATIO

smo. fiiiit. addita sunt in eadein pagina pauca de ordine partiuni ora- tionis. nam in una scheda quae de eo quaternione restat alia quae- dam diversi argumenti scripta sunt, ita ut illae membranae olim in tine codicia alicuius positac luisse videantur, ante eiis autem reli- quarum partium orationis enarratio scripta fuerit. commentarii de ad • verbio partem aliquam edidit Fridericus LindemannuK in ineditorum Latinorum particuia 1 Zittaviae a. 1832. de reliquis codicis partibus dixit idem in praefatione ad Prisciani opera minora p. XVllI sqq. ex eodem codice deprompta sunt excerpta quibus usus est Bondamus var. lect. p. 239. codex Sajic tamandinus formae minoris, quam in octavo dicere consuevimus, saeculo nono vel decimo scriptus nuuc est Valentianis in bibliotheca publica M. 7, 3. hunc Sanctamandinum proptei-ea dixi, quod antiquissimos eius bibliothecae codices ex mo- nasterio S. Amandi Elnonensis in istam civitatem translatos esse constat: cf. Bethmann archiv. societ. hist. Germ. antiq. VIII p. 95. eo continentur haec: f. 1 — 68 Albiui in Priscianum libri duo, Incipiunl capiiula libriprimi. Definitio orationis etc. Albini in Piiscianum incipit li- ber primus. Befinitio oralionis et quid sit proprium nominis quid uerbi. Oratio est ordinalio dictionum cougruam sententiam perfectamque demon- strans — neque unum assem praestat ille egenii nec hic abnegai petenii ali- quid prorsus quod potesi ei decel. f. 69— 1 15 commentarius in Donatura, Jncipit de partibus orulionis. Donaius arligraphus dicit partes orationis suni VIII nomen pronomen uerbum et ceterae — tux pax graiulantis heu doleniis ua optantis aiatehi fugienlis. explicit de parfibus oraiionis. Inci- piuni pauca de barbaiismis collecia de muliis. Quid est barbarismus ? Pompeius ostendii iia dice?is — (de tropis) iroia capia fuii. finii de arte Donati pleniier. f. 116 — 134 Incipiunt glossae de libris grammaiicorum de liiiera ei syllaba et acceniu et posiiuris. Disciplina undc nomen acce- pii — (de modo inpersonali) quod passio ulieriores non habct actus. explicit. f. 134 — 144 Reiraciaiio reciproce inierrogatio vel responsio de pe- dum regulis aldhelmi. Exposiiis aenigmaUm propQsitionibus et digesta me- trorum melodia — e lerra distare nubes de quibus funduniur. f. 144 — 148 Incipii conlaiio de generibus metrorum. Quoi sunt genera meirorum prin- cipalia — bona iusiis sua semper deus affert. iiem bona iustis deus affert. f. 148 sqq. ars mauri seruH grammaiici de cenium meiris. ex his igitur codicibus quae ad emendationem (]!harisii adhibui, ea deprompta sunt ex arte grammatica quae in Sanctamandino codice post Albini libros posita, quia disserendi ordinem a Donato institutum sequitur *de Do- nato' scripta esse dicitur, in Bernensi autem codice nescio qua aucto- ritate*) Clementis Scoti nomine inscripta est, in Leidensi denique

*) Clementem quendam una cum Alcuino ex Hibernia ad Kaioium Magnum venisse et pueris erudiendis scholisque instituendis in Gallia operam dedisse scribit monachus Sangallensis de gestis Karoli Magui monum. Germ. ed. Pertz II p. 731. eum quo iure Claudium Cleiuentem dicat Fabricius bibl. med. et iuf. Latin. p. 1082 sq. vel qua auc-

PRAEFATIO XXI

eiu8 fragmenta de quattuor extremis partibus orationis extant. ita enim inter se tres codices quos dixi consentiunt ut, quaravis multa diverso modo conprehensa sint, tamen unura cundomque librum esso adpareat. qui liber ea re maxime prae reliquis Tiuius modi libris memorabilis est, quod scriptor plurima artis praecepta ex antiquio- rum grammaticorum libris collecta interpositis auctorum nominibus rettulit. neque tamen illi ad reconditos antiquitatis fontes aditus patebat, sed eorum grammaticorum quorum tum maxime libri lecti- tabantur, Cominiani Consentii Donati Isidori Pompeii Prisciani

toritate usus sit is qui Clementis nomen Bernensi codici adscripsit, quam inscriptionem probaverunt Putschius in praefatione ad gramm. Lat. auct. el Sinnerus catal. cod. ma- nuscript. bibi. Bern. I p. 343 sqq., mihi non constat. est quidem in eodem Leidensi codice qui eius libri de quo dicimus partem postremam continet Clementis de barbarismo ceterisque vitiis commentarius huic arti grammaticae simiiis, f. 159 Indpiunt pauca de barbarismo collecia de multis. Quid esi barbarismus. Pompeius — quia posiea Troia capta fuil. finit expositio Clemeniis. qui commentarius ipse quoque excerptis anliquo- rum grammaticorum, Victorini Donati Eutychii Consentii Pompeii Hieronymi Isidori Se- regii Maximiani (nam Cominiani nomen non inveni), conpositus est. idem porro in Sanctamandino codice, omisso tamen Clementis nomine, priori iibro subiectus est. sed ne ex his quidem certam de auctore libri coniecturam capi posse vel inde adparet, quod, cum ex diversis codicibus petitae sint Leidensis codicis membranae, ad alium codicem olim Clementis commentarius, ad alium ars grammatica de qua dicimus pertinebat. de- nique in hac quaestione de Clemente grammatico non omittendus est Bambergensis co- dex saeculo decimo scriptus, de qno dixit laeckius in descriptione bibliothecae-Bamber- gensis I p. 57. eo enim continetur Clementis liber ab illis quidem excerptis quae ad Charisium pertinent diversus, sed extrema parte, quae est de barbarismo ceterisque vi- tiis sermonis, cum commentario illo cuius mentionem fecimus consentiens, f. 1 In dei nomine pauca incipiunl de pkilosophia et pariibus eius — f. 70 Troia capla fuit. finit. paucis de philosophia deque artium genere diverso preemissis reliqua in grammatica exponenda versanlur ei autem libro subiecti sunt versus hi, quibus nomen suum auc- tor profitetur,

pauca tibi, Caesar, de multis, magne Hlothari,

iure tuus Clemens saepe legenda dedi, cetera quo valeas per te peneirare sophiae

calle velut veterum scita profunda virum. namque prius pueri pascuntur ab ubere mairum

lactis et irrigui nectaris hausta peiuni; sed cum vita solers pubei, cum membra vigescunt,

tunc solidos solida educat esca viros. sic tuus eximius crescat dum sensus et aeias,

dogmaia disiribuam tunc potiora tibi. his tamen his gradibus paulatim, Caesar, inormis

culmina doctrinae scandere summa poies. indolis ul surgunt camalis pondera quantum surgat et ingeniian menlis in arce luum. non etenim viiis staiim feri fronde cort/mbos

nec latices pingues fundit oliva suos, sed prius infiguni radices alque inde virescuni, floribus hinc redolent, post sua liba ferunl.

XXII PKAKFATK)

Probi Sercgii Vergilii, rarius etiam Augustini Eutychii Hieronymi Maximinni Paperini Victorini, cxc^rpta posuit. quo fit ut, cum nihil, quod quitlcm alicuius momenll sit, praebeat, quod non idera ab aliis traditum sit, hoc fere cius libri usus contincatur, quod quaedam ad emendationem eorum librorum quibus usus est non inutilia praestat. et in Cliai-isio quidem, a quo ea quae Cominiani nomen prae se fe- runt petita sunt, ut maxime cxoptata esse debebat novi testis aucto- ritas, ita graviter accidit illud, quod, quae erat illius aetatis consue- tudo et eorum quorum usui prospiciebatur ratio , in h'vioribu8 fere rebus, definitionibus maxime vocabulorum et regulis tritissimis, omne scriptoris studium versabatur, ea vero quae ad usum antiquorum pro- bandum pertinent pleruraque oraisit. nam in coramentario de adver- bio, in quo plura Cominiani excerpta quam in reliquis partibus ex- tant, cum ea quae de vi adverbii deque diversis significationibus ct generibus adverbiorura Charisius disputavit exscripsisset, ex locu- pletissiraa lulii Romani disputatione nihil nisi indicem adverbiorum larga exemplorum copia, quae ab illo adposita erat, destitutum re- liquit.

Eiusdem fere goneris sunt ea quae, quia e Vaticano codice, qui inter codices bi])liothecae Reginae Sueciae est 1442, deprompta sunt, Reginensia excerpta dixi. is codex autem, qui in membranis formae maximae saeculo undecimo exeunte, ut mihi videbatur, scrip- tus cst, duos continet libros, alterum de philosophia ita inscriptum, f. 1 In dei nomine pauca incipiunt de philosophia et partibus — f. 5 horatius posuii linquimus insani ridentes praemia scribae. finit de philoso- phia; alterum dc octo partibus orationis ita, f. 5 In dei nomine pauca de octo partibus oralionis incipiunt. Omnibus octo latinitatis partium no- titiam habere uolentibus ut sciant unde linguarum diuersitas orta est — reliquae partes. finit de octo partibus orationis. in posteriore codicis parte similiter atque in eo libro de quo ante diximus cum aliorum grammaticorum tura Cominiani excerpta congesta sunt. ex his pauca Cominiani 'nomine inscripta edidit Maius class. auct. V p. 150, plura a Vergilio grammatico petita ad eius grammatici libros eodera volu- mine a se editos idem Maius adnotavit. auctorera autem libri quo iure Gainfredum Anglicum hominem, qui duodecimo saeculo clarus fuerit, dicat Maius ibid. p. XI et p. 18 nescio. mihi satis fuit et ex his excerptis et ex illis quae supra dixi ea quae ad emendatio- nem Charisii pertinere videbantur adponere*).

*) In excerptis Cominiani, quibus multi olim usi esse videntur, non dubito quiii facile angeri possit numerus codi.cum. mihi praeter eos dc quibus dixi unus notus est Sangallensis 876, in quo anteposito Cominiaui uomine quaedam de adverbio excerpta ex- tant in librum de octo partibus orationis nono saeculo scriptum recepta. eiusdem autem generis fuissc puto eos libros in quibus integrani Cominiani artem extitisse temere non

PRAEFATIO xxiii

In parva parte operis usus sum codice Leiclensi, qui inter Vossianos formae minoris est tricesimus septimus. in eo enim post commentarium Sergii de litteris et syllabis {HUera dicta est quasi le- gilera — arma uirumque cano Iroiae anal. gramm. p, 473 — 488 ed. Vind.) et brevem de soloecismo disputationem duo commentarii de tropis et de metaplasrais leguntur f. 38 — 41, qui ita cum iis quae de eodem argumento in Charisii libro quarto scripta sunt p. 272 — 279, 21 consentiunt, ut, quamvis magna sit scriptorum de hoc loco simi- litudo, tamen ex his potissimum excerpti esse videantur. itaque in illis Leidensem codicem ad emendationem adhibui et discrepantiam scripturae, quae quidem digna memoria videbatur, adnotavi. prae- tei'ea quaedam scripturae supplementa mihi praebuerunt excerpta orthographica, ea quae Bedae nomine inscripta Putschius p. 2775 sqq. edidit. quorum excerptorum maxima pars in consuetudine infimae aetatis et usu Christianorum scriptorum explicando versatur ; restant tamen multis locis antiquac eruditionis reliquiae, quae omnes fere Charisio, paucae Diomedi acceptae debentur. in iis autem quae inde adscripsi duobus usus sum codicibus, altero Parisino 5730, de quo supra dictum est, altero Montepessulano H 306 saeculo nono

nulii crediderunt, alteium Alcuini versibus de bibliotheca Eboracensi apud Galeunfi liist. Brit. Saxon. Anglo-Dan. script. Oxon. a. 1691 I p. 730 indicatum,

artis grammalicae vel quid scripsere magistri,

quid Probus atque Focas Donatus Priscianusve

Servius Euticius Pompeius Coniminianus (cf. Hertz praef. Prisc. p. VIIII) ; alterum quem in monasterio Cenlulensi (S. Richier en Picardie) oHm fuissc narratur in chronico Centulensi edito a Dacherio spicil. vet. script., qui in Gailiae bibliothecis delituerunt ed. nov. Paris. a. 1723 II p. 310 sqq. ibi cnim anno 831 hi fuisse libri dicuntur, 'Donatus, Pompeius , Probus, de pedibus et syllabis, Priscianus, Comminianus, Servius, Victoriuus Marius, Diomedes, Verus Longinus, Ta- duivus (Alcuinus?), TuUius Cicero Rhetoricorum libri 11'-. quamquam hos quidcm si- quis ipsius Charisii codices fuisse malit, non habeo quod opponam. certa res est de illo de quo olim fraudem fecit Goldaslus. qui cum quaedam Cominiani nomine cita- visset ad Paraenet. vet. p. 37, 'Cominianus vetus grammaticus, ordinis deinde deinceps tum ante post sic', eum habere integrum eius grammatici codicem multi credideruut. in quibus fuit Helias Putschius, qui a. 1603 de illo codice haec ad Goldastum scripsit (vir. clar. et doct. ad Melch. Goldastum epist. ex bibliotheca Thuleiuari Fraucofurli et Spirae a. 1688 p. 101), 'nunc tuarum desiderium vix fero, ita nie in spem locasti Com- minimi et Eutychetis — inlerim rogo te per Musas tuas Clariss. Dn. transmittas illud opus ad me prima eliam occasione'. postea, cum librum non accepisset, facile eo se carere posse intellcxit praef. in gramm. Lat. auct. , 'Comminianum quem hactenus ex- pectavi nondum accfipi ab illo, qui se missurum sancte reccperat. sed postea didici mala fide eundem in plerisque versari, adeo ut putem nihil illum habere praeter illa quae apud Cleni. Scotum leguntur; inter quae nihil repperi quod non in Charisio le- geram. supersedebimus ergo supervacaneo labore'. ni niirum iste usurpaverat Lei- densem codicem, cuius partem eam quae Cominiani excerpta continet (ex diversis enim membranarum fasciculis librum conpositum esse supra diximus) olim Goldasti fuisse testantur haec quae in scheda sexagesima prima adscripta suut, 'ex bibliotheca Goldasti'.

xxnr PRAEFATIO

scrlpto. similem usum praestitit libellus de generibus nomi- num, cuius maximam partem e Vindobonensi codice post Ovidii Halieutica ct Gratii et Nemesiani Cynegetica p. 74 sqq. primus edi- dit Hauptius a. 1838; integrum librum e Laonensi codice protulit Clericus in catalogo codicum Gallicorum (catalogue g^neral des ma- nuscrits des biblioth^ques des d^partements) 1 p. 649 sqq. nam in eo libro quoque quae de antiquorum scriptorum usu adnotata sunt fere omnia Charisio debentur. semel vel bis mentionem feci frag- menti quod Donatiani nomine inscriptum ex codice Bobiensi Par- rhasius edidit Mediolani a. 1504, e quo discrepantia scripturae, quae quidem memorabilis esse videbatur, adposita est p. 52 et 53. deni- que pauca e codice Lavantino 24, eo dc quo analectorum grammaticorum editores Vindobonenses p. XXIV dixerunt, adscripsi. ix} eo codice enim extat ars grammatica saeculo octavo scripta, in qua quaedam e Charisii libris recepta esse inveni.

His libris igitur, de quibus dixi, ita usus sum ut Neapolitanus codex fundaraentum csset rcccnsionis eiusque scriptura, si quando mi- nus diligenter habita esset, ex reliquis quantum fieri posset corrige- retur et suppleretur. et Bobiensia quidem excerpta et ea quae ex li- bello de generibus nomiuum et ex Donatiani fragmento recepta sunt ex editis exeraplaribus descripsi, reliquorum libros manu scriptos ipse excussi. restat ut dicatur de codice lani Dousae, quem et olim ad hunc grammaticum corrigendum adhibuerunt conplures et ipse eo nomine aliquotiens memoravi. eius libri primura mentionem factam esse inveni a Paulo Merula, qui cum in Ennii annalium fragmentis a. 1595 editis non nulla veterum scriptorura fragmenta a Charisio ci- tata aliter atque in editis exeraplaribus tum legebantur proferret p. 53 187 237 424 626, haec se ex vestigiis antiqui libri, quem apud lanum Dousam legisset, emendasse professus est. deinde Franciscus Dousa lani filius in Lucilii satirarum reliquiis a. 1 597 editis ea quae ex Lucilii satiris a Charisio citata sunt ex vetere codice, ut ait, par- tim ipse emendavit partim a patre emendata exhibuit: cf. not. in Lucil. sat. fragm. inc. 128 p. 106, fr. 150 p. 107, 110 p. 111, IX 7. 12 p. 123, XIX 10 p. 131. tum Helias Putschius, qui Charisii libros multo emen- datiores quam ante ferebantur edidit, eodem codice se usum esse dicit. ita enim scribit in praefatione in grammaticae Latinae auctores an- tiquos, Charisii libros se ex codice nobilissimo lani Dousae infinitis locis auctos suppletos et emendatos edidisse. denique Petrus Bonda- mus varias scripturas ex ilio libro descriptas, easdem quas Putschium quoque a B. Vulcanio accepisse et loco codicis usurpasse docet var. lect. p. 15, pretio sibi paravit et quaedam a Putschio praetermissa inde attulit var. lect. p. 13 sqq. 120 230 sqq. ipsius autem codicis quae esset ratio atque auctoritas frustra quaesivi. nam cum Lei- denses, apud quos vel Vulcanii schedas vel ipsius Dousae excerpta

PRAEFATIO XXV

extare speraveram , litteris adiissem, nihil quod huc pertineret ibi su- peresse rescrjptum est. itaque rursura ad ea quae cum Merula ct Dousa et Bondanms de singulis locis aduotaverant tum per univer- sam editionem novaverat Putschius redactus, quamquam plurima sane e codice manu scripto petita esse videbara^ tamen, cum illi non ipsuni veterem codicem quem dictitabant usurpavisse sed ex edito exemplo ad fidem codicis emendato sua hausisse vidcrentur, coniecturas doc- torum virorum ita cum vetere scriptura mixtas esse intellexi ut unde quaeque profecta essent certo iudicari non posset. quare tam incer- tae auctoritatis libro ad veram lectionem constituendam nihil tribuen- dum esse putavi, praesertim cum ad ea quae ipse incorruptam codi- cum fidem secutus inveneram vix quicquam novi, quod quidem in- terpolationis suspitione vacaret, ex isto libro accedere viderem. ce- terum quae raaxime digna memoria esse videbantur adscriptis nomi- nibus auctorum quorum fide nituntur in adnotatione exhibui. sed praeter opinionem accidit ut re peracta, cum iam formis litterarum hoc volumen grammaticorum exscriptum esset, novo subsidio parato egregie eius codicis notitia augeretur. nam eodem fere tempore quo priraum Dousae nomine codicem Charisii usurpatum esse supra dixi vel non multo ante loannes Cauchius Traiectinus novam grammatici editionem paraverat. qua de re Paulus Manutius ad Laevinum Tor- rentium scribit epist. V. 4 p. 261 ed. Venet. a. 1595, duos Cau- chii filios in Italia peregrinantes Charisii exemplum a patre enien- datum ad se detulisse seque ut illud ederetur optare et ei rei operam daturum esse. et editio quidem Cauchii nescio quo casu omissa est, notas autem ineditas postea a Graevio emptas esse testimonio cognovi C. Burmanni Traiect, litterat. p. 82. hinc nata spes fore ut Heidel- bergae, quo Graevii libros delatos esse constat, schedae reperirentur. itaque a Christiano Baehrio viro illustrissimo petivi ut ea de re quae- reret et, quae est eius humanitas singularis, paucorum dierum spa- tio interiecto librura quem quaerebam accepi. est autera exemplum principis editionis cui discrepantia libri irianu scripti ab ipso Cauchio, cuius se manum probe cognoscere conlatis aliis eiusdem Cauchii libris Baehrius adfirraabat, adscripta est. ex quo exemplo accuratiorem notitiam eius codicis de quo antea frustra quaesiveram peti posse sta- tim intellexi. nam ita haec quae Cauchius adscripsit cum iis quae e Dousae libro excerpta feruntur consentiunt ut dubitari nequeat quin ex uno eodemque fonte orania ducta sint. continebat autem ille co- dex quo usus est Cauchius raaxiraam partem libri primi Charisii et librum secundum et tertiura. nam in reliquis libris duobus nihil adnotatum est. et ex primo quidem libro, cuius index adpositis titu- lis et nuraeris schedarura subiectus est a Cauchio, aliis omissis, in aliis ordine rerura rautato recepta erant haec, f. 1 — 74 de extremitatihus no- minum et diversis quaestionibus — sonus uocis admittit (p. 50, 7 — 112, 12),

Kvi PRAEFATIO

iibi p. 51, 21 adscripta cst rubrica </e polysyllabis polysyllaborumque qnae- stionibus et p. 94, 11 tieqI OQd^oyQaq^Cag: f. 74 — 77 de analoyiu et auclo- rilate, quo titulo pauca tantum ex iis quae de analogia scripta sunt p. 116, 29 — 147, 16 excerpta fuerunt: f. 77 — 131 de ordinibus nominum — reginum (p. 18, 7 — 50, 6), ubi p. 42, 4 addita est rubrica de mo- nosyllabis ei monosyllaborum quaeslionibus et p. 42, 22 catholica uaga vel uaria: f. 131—137 de ablatiuo casu usque ad finem libri p. 147, 17 sqq. neque tamen integram veteris cuiusdam codicis fidem ea quae ad- scripta sunt referunt. nam ne dicam non nullas coniecturas ab ipso Caucbio intei*po8itas esse, quae quidem anteposita f littera satis a re- liquis discretae sunt, ea quoque quae e codice petita esse dicuntur, quae partim in marginibus scripta sunt anteposito plerumque al., partim in ipsam verborum continuitatem inlata, aperta quaedam con- iecturae indicia continent. duobus rei exemplis perfungar. in Afra- nii fragmento 204, 1 citato cum in Neapolitano codice scriptum sit R em lentus lente, inde in Cauchiano libro factura est Sextus Aemilius lente: 244, 26 cum posui et posiui uet dix. Neapolitanus praebeat, inde factum est posui et posiui dixcc. ne ordo quidem primi libri in Cau- chiano codice mutatus, cum habeat quo se conmendet conparanti ea quae grammaticus praefatus est 51, 18, ex vetere codice propagatus sed coniectura inductus esse videtur. ad quem ordinem defendendum 74, 8 pro definitum est in superioribus scriptum fuit definietur in posteri- oribus et 85, 18 et 87, 14 definietur pro definitum est et 88, 33 dicetur in posterioribus pro dictum est in superioribus. unde adparet non ipsum antiquura codicem sed apographum recenti aetate factum, id quod vel ex indice supra adscripto cuivis elucere puto, a Cauchio adhibitum fuisse. ac ne illud quidem constat, utrum uni codici omnia de- beantur an ex diversis librorum excerptis conflata sint. sed quod antea de Putschio ceterisque qui Dousae copias usurpaverunt non sine aliqua dubitatione suspicabar, veterem quendam librum ab iie qui nunc noti sunt diversum iis praesto fuisse, id Cauchiano libro invento certo mihi constitit. nam cum pleraque ab iis quae mihi vel Nea- politanus codex vel excerpta reliquorum codicum praebuerunt non dififerant, alia coniectura, ut dixi, haud dubie novata sint, sunt ta- men quaedam quae, quia neque ab illis peti neque coniectura inve- niri potuerunt, alius codicis vestigia demonstrant. atque ni fallor, ipsum librum ex quo haec profecta sunt nobis indicat Ludovicus Carrio, qui in scholiis in Sallustii historiarum libros Lovanii a. 1564 scriptis et saepius postea in editis Sallustii exemplis repetitis (utor editione Thysii a. 1659) p. 441 de Sallustii fragmento a Charisio 107, 12 citato dicens 'verba autem' inquit 'Carisii aliter vulgo, ali- ter in membranis, quarum usus, ut reliquarum Coloniensium omnium, mihi, dum in Ubiis essem, vir eruditione singulari et eximia huma- nitate Melchior Hittorpius libenter expensum ferebat.' eiusdem libri

PRAEFATIO xxvii

iterum mentionem fecit Carrio ib. p. 417, ubi Charisii verba 93,24 sqq.

*de veteri libro' emendata exhibuit. ex lior igitur codice descripta

esso puto qua('(!umque in isto libro quem Cauehius ot Dousa secuti

sunt ex antiquiorc memoria recepta fuerunt*). praetcr hos Laevinus

Torrentius, cuius manu conlatum cum manu scripto libro Charisium

Lovanii in bibliotheca societatis lesu extare narrat A. Fabricius

bibl. Lat. I p. 782, eodem libro usus esse videtur, nisi potius Toi*-

rentii notae, de quibus nihil praeterea mihi constat, ex Cauchiano

exemplo petitae fuerint. his addi poterat quartus Andreas Schottus,

qui in Observationibus humanis I 14 p. 19 sqq. 'meliores nactus

copiosioresque membranas', ut ait, duo capita Charisii quae sunt

de observationibus nominum et de monoptotis 30, 31 — 36, 16 edidit.

verum haec ita plane cum Cauchii excerptis consentiunt ut non du-

bitem adfirmare ex iis ipsis sua hausisse Schottum, praesertim cum

eum in aliis quoque scriptoribus copiis Cauchianis usum csse con-

stet. videtur autem Coloniensis liber, quantum quidem nunc existi-

mai*e licet, maxirae Parisino 7560, cuius fragmento usus sum, simi-

lis fuisse. nam quaecumque ille ad supplendam scripturam Neapo-

litani codicis attulit in Cauchianis quoque excerptis inveniuntur.

quare si vel ipsum librum inspicere licuisset vel ii qui olim inspe-

xerunt discrepantiam scripturae adnotare quam emendandi munere

fungi maluissent, certius puto de quibusdam quae nunc persanari

non potuerunt iudicari potuisse. in tara incerta vero traditae scrip-

turae fide non ita raulta inveni quae hac auctoritate vel corrigenda

vel addenda viderentur, quae in fine huius voluminis conposui. in

his omissa sunt ea quae vel Putschii vel Dousae nomine antea a me

relata erant. quae cum eadem ratione in Cauchiano libro scripta es-

sent non maiore quam apud illos auctoritate, non erat cur iterum

deseriberentur. quamquam pauca ex hoc genere, in quibus rectius

ille communis fontis scripturam expressisse videbatur, recepi. erant

praeterea alia quae vel nullius momenti esse videbantur vel ita con-

parata ut dubitari posset utrum e codice profecta an coniectura in-

vecta essent. quo pertinet illud, quod in iis quae de observationi-

bus nominum et de monoptotis p. 31, 25 sqq. scripta sunt Graecae

glossae in Neapolitano modo additae modo omissae constanter ad-

scriptae sunt, et in iis quae proxime secuntur de nominativis ad

regulam redactis exempla nominum in en terminatorum 38, 9 et in

es 40, 1 et in er 46, 2, cum pauca tantum adposita sint in Neapoli-

*) Hinc (■oiTigendum quod subinde adnotavi Putschium ex iisdem excerptis quibus ipse usus sum lacunas supplevisse. quamquam de quibusdam etiam nunc dubito au ex his potius quam ex Carrionis libro recepta sint. velut ea quae 73, 20 a Putschio ex Parisinis excerptis addita esse propterea adnotavi, quod in miros quosdam errores vlros doctos se induci passos esse vidi, cum ex Dousae codice restituta esse testelnr Bondamus, tamen non leguntur in Cauchii excerptis.

XXVIII PR.4EFAT10

tano, per universum litterarum ordinem deducta et Graecis glossls instnicta sunt; itemque aliis locis, maxime in exemplis verborum quae in tertio libro sunt, Latinis vocabulis saepe adscripta est Graeca interpretatio. quae quidem omnia ut nullam utilitatem habent, si fide antiquitatis destituuntur, ita non dico omnino inventa a Cauchio, sed tamen ne integra quidem e codice recepta sunt. denique in suppieraentig lacunarum, quae maxime animum advertebant, quam- quara quaedam haud contemnendae fidei repperi, tamen, cum ne in his quidem omnia e codice petita esse viderem, leviora quaedam, quae quem ad modum scriberentur nihil intererat, omisi. his igitur sine incommodo, opinor, omissis reliqua ita relata sunt ut et quae sit fides istius libri adpareat et quae ad emendationem Charisii per- tinent recepta sint omnia. nam quae singulis tribuenda esset aucto- ritas et quo modo illis ad verba scriptoris restituenda utendum esset raro adnotandura esse videbatur.

Eraendationi Charisii post Pierium Cyminium, qui manifesta quaedam vitia sustulit, primus operam dedit Georgius Fabri- cius, cuius editio facta est Basileae a. 1551. is autem ita principem editionem secutus est ut conlatis maxime iis quae de eodem argu- mento ab aliis grammaticis disputata sunt quaedam corrigeret con- iectura interdum probabili, saepius nimia corrigendi licentia usus. sed praeter ea quae in inpresso exemplari correcta sunt mihi praesto fuit exemplum principis editionis manu Fabricii novae editionis fa- ciendae causa adnotatum, quod nunc regiae bibliothecae Dresdensis est. ex eo petita sunt quae ex *notis manu scriptis' Fabricii ad- scripsi. huius inventa retinuit Helias Putschius tura cum Cha- risium multis modis mutatum in Grammaticae Latinae auctoribus edidit. sed quaecumque ille post Fabricium nova^it e codice lani Dousae, de quo antea dictum est, recepit. nam ipse perpauca ad- didit. quo factum est ut praeter multa verissime ex vetere exemplari restituta alia item satis multa commenta temerarii correctoris recipe- ret. postremo Fridericus Lindemannus praeclaro emendatio- nis praesidio instructus, Neapolitano codice a B. G. Niebuhrio ex- cusso, in grammaticorum Latinorum volumine quarto Lipsiae a. 1840 Charisium edidit eique pro bonitate codicis, cuius copia facta fuit, salutarem sane operam praestitit. nam multa quae olira a Pierio oraissa erant primus addidit, quae perperam a Fabricio et Putschio invecta erant removit, denique omnia ad auctoritatem libri manu scripti revocavit. sed idem cum his quae a Niebuhrio accuratissime exscripta fuerunt, ut adfirmari audivi ab iis- qui eius excerpta vide- runt, prudenter uti nesciret, neque emendationem corruptae scriptu- rae magno opere adiuvit neque quid in codice scriptum esset satis accurate rettulit. ex quo siqui forte mirantiir quod saepe a Linde- manni testimonio ea quae ipse in codice scripta esse dixi dissentiunt,

PRAEFATIO XXIX

id mihi iure videor postulare posse ut mihi potius quara illi credant. atque etiam, ut omnem dubitationem tollerem, quoniam ambiguum saepe et incertum scripturae genus proclive esse ad errorem intellexi, eam curam adhibui ut quae aliter a me exhibita aliter in Lindemanni adnotatione scripta viderem iterum cum codice conferrem.

Diomedis grammatici quaravis multi hodie extent libri manu scripti, tamen tanta est eoruui omnium similitudo ut quasi pro uno codice habendi sint. nam quod in his potissimum grammaticae artis scriptoribus saepe usu venit , ut uno exemplo ex antiquiore memoria ad posteritatem libri eorum propagarentur , idera Diomedi contigit. cuius unicum octavo saeculo supererat exemplar, quod cum proxima aetate saepius deinceps describeretur, crevit quidem numerus libro- rum, sed duravit per omnes satis manifestis vestigiis comraunis ori- ginis propinquitas. ex istis apographis autera tria nune supersunt nec tempore quo scripta sunt nec loco, nisi rae fallit species mem- branarum et litterarura, longe inter se diversa, quae sive ipsum priscum exempiura librarii expresserunt , sive alius aliud exera- plum ex illo descriptum fideliter repetivit , proxime ab illo abesse videntur. sunt autem nono saeculo exeunte, ut videtur, in membra- nis forma quadrata rainore scripta. eorum librorum igitur unus est Parisinus 7494 (A), qui fuit olim Claudii Puteani, cuius nomen in initio libri adscriptum est. titulum codieis idem iibrarius qui re- liqua scripsit ita in prima pagina indicavit, BIOMEDIS CORPORIS HUIUS ATQUE \ PROBI OPUS CLARE FORE LUCIBEQ. PATET \ Biomedes de oratione et partibus orationis. et \ de uario genere metro- rum. libri. IIL \ Probi lib^ I. in altera eiusdem schedae pagina inci- piunt libri Diomedis, qui schedis perscripti sunt centura et viginti duabus ita, INCP PROLOGOS DIOMEBIS. Biomedes athanasio — consecuturum. his in sequenti scheda viginti versus subiecti sunt maioribus litteris exarati,

dum mundus centum redeuntes septies annos et decies forte felix expleverat octo , ex quo Christus lesus secla beaverat oriu, bissenosque annos Francorum sceptra*) leneres, hunc tibi, care deo Caroie rex, scripserat Adam nempe tuus famulus librum devotus in urbe Wormatia, soboles Haynhardi, A/satia felix est propria fecunda bono cui patria Baccho**); luncque fuit scribens annorum certe triginta, quo scripsit servulus anno. tu , rex pie Carle , illi coenobium***) Masunvilare dedisti. hoc tibi regna dei solvanl mercede perenni.

*) screpia cod. **) bacho cod, ***) ilico enobium cod.

XXX PIUEFATIO

salve, rex Carole armipolens vir inuyne, ralequc atque lui humitis .idae viemorare per aevum respice de celso populorum culmine princeps servulum Adam humilem tibimet servire paralum. gloria magna libi tcrris et ytoiia raelis constat, ut aetherium capias per secula reynum, pacis ubi iugiter perpes concordia regnat, dulcia stetiigeri gaudens per pascua celi. deinde soquitur f. 124 — 2J8 liber Probi, qui hoc ipso codice con- lato editus est in analectis grammaticis Vindobonensibus, JNCIPIT TRACTATUS PHOBI GRAMMATICI \ DE UOCE — eodem modo tem- pore futuro numeris singularis cum uel si (p. 229 — 430 ed. Vind.). nam reliqua una membrana abscisa perierunt. in fine libri additum est fi-aginentum Prisciani saeculo tertio decimo scriptuni, (Juoniam in ante expositis libris — istius similem se dici uellei (p. 1035 — 1 154, 21 P.). saepius ea quae prior librarius scripserat secunda manu correcta sunt, neque satis certo mihi tum cum librum tractabam adparebat utrum ab uno homine omnia profecta essent an a pluribus. quamquam alia antiquiorem alia recentiorem aetatem referre videbantur. de aetate autem codicis falsa olim narravit Gaisfordius script. Lat. rei metr. p. XI, cum versus supra scriptos secutus anno 780 eum scrip- tum esse diceret. illis enim non Parisini codicis scriptorem genus et nomen suum profiteri, sed potius ex antiquiore exemplari, quod ille in Diomede scribendo secutus est, versus transcriptos esse non solum scriptura codicis, quam centum fere annis recentiorem esse certum est, sed etiam ipsi versus, ni fallor, docent, quibus si de sua opera librarius praedicare voluisset, vix eos in media parte ope- ris interposuisset. itaque illud exemplum quod hic librarius expres- sit, non ipsum Parisinum codicem Wormatiae ab Adamo Alsato anno 780 scriptum esse conperimus. coenobium autem Masunvilare, quod ille sibi a Karolo rege datum esse scribit, Hauptius ea de re inter- rogatus me docuit esse monasterium in Alsatia situm, quod Latino nomine abbatia in valle Masonis diceretur, hodie Masunval vel Mas- sevaux a Gallis, Masmiinster a nostris appellatum, eundemque locura Mazoniwilare dici in traditionibus Wizenburgensibus a Zeussio editis n. 188 p. 176; fuisse autem olim monasterium virginum Augustinia- narum , cuius praefectura Adamo data esse videretur. unde Puteanus Parisinum codicem acceperit non constat, nisi forte eum librum quem olim Corbeiae fuisse indicat 'breviarium codicum Corbeiensium' a Maio editum in Specilegii Romani volumine quinto ab hoc non di- versum fuisse suspicari volumus. in eo enim p. 211 ^Diomedis et Probi graminatica' uno codice conprehensa refertur. quo tempore haec scripta sint non indicavit Maius, nisi quod et hunc et reliquos priscarum bibliothecarum indices quos eodem loco exhibuit ex duo-

PRAEFATIO XXXI

bus pervetustis codicibus se sumpsisse scribit ib. p. X. aliura codi- cum Corbeiensium indicem ex codicc Anglico sacculo duodecimo scripto, qui olim Puteani fuit, edidit Haenelius in Serapei volumine secundo p. 107 sqq., in quo item 'Diomedes grammaticus' indicatus est p. 109. id num ad eundem codicem referendum sit dicere non pos- sum, propterea quod mihi non constat utrum ad Germanicum monaste- rium, cuius libros Maius indicavit, an ad Gallicum eodem nomine appellatum is index pertineat. ceterum Puteaneus codex saepius ad emendationem Diomedis adhibitus est. ex hoc enim petita sunt ea quae adnotaverunt Scaliger in CatuU. 17, 3 p. 22 et Ludovicus Carrio emend. I 14 (Grut. lamp. t. III) p. 117, quamquam is qui- dem non ipsum librum sed schedas Petri Danielis usurpasse videtur, et Casaubonus de sat. poes. p. 96 ed. Ramb. Scaliger excerpta sua utenda concessit Putschio, qui postea a lacobo Bongarsio eundem librum a Petro Daniele conlatum accepit : v. gramm. Lat. auct. praef. et p. 271.

Alter codex est itera Parisinus 7493 (B), qui Diomedis libros in principio et in fine aliquot raembranis abscisis mutilatos con- tinet, f. 1 — 104 uel quantilaie aul a corpore — ne te moueat com aut longam pro breui aui breuem pro longa (p. 321, 22 — 518, 31). Diomedem excipiunt uulgares notae Romanorum ab eodem librario scriptae f. 105' — 167. denique in fine codicis addita est expositio Petri Abaelardi super Topica saeculo quarto decirao scripta. anti- quiorem codicis partem sic ut Puteaneum decimo saeculo scrip- tam esse iudicavit Fridericus Dubnerus, cuius opera in hoc libro usus sura. nam ipse solum Puteaneum excusseram. ego utrumque librura , ut dixi , etiam ad extreraos saeculi noni annos per- tinere posse putabara. scriptura autera pari fere in utroque specie est, quamvis in Puteaneo minus accurate litterae exaratae, in decur- tato summa aequalitate omnia perscripta sint. versus in singulis paginis habent tricenos et trinos. sed in hoc libro de quo diciraus recentiore manu, quam Diibnerus tertio decimo saeculo antiquiorem esse indicavit, multa quae olim prave scripta esse videbantur correcta sunt. et maxime quidem in prima parte libri illud factum est. nam post ea quae de coniunctione temporum scripta sunt p. 388, 10 sqq. rara correctoris vestigia adparent. hunc librum olim, cura iam de- curtatus erat, usurpaverat Ranconetus, ex cuius excerptis quaedara transcripta sunt in exemplum editionis Rivianae , quod nunc in Lei- densi bibliotheca servatur. nej^ue praeterea a quoquara eum librura ad emendationem gramraatici adhibitum esse inveni ante Gaisfordium, qui et hoc et Puteaneo libro usus tertiura librura Diomedis edidit in scriptoribus Latinis rei metricae. eosdem libros in usum Fride- rici Linderaanni Dubnerus cum Putschii editione contulerat. quae excerpta una cura reliquis schedis Lindemanni, quae ad grammaticos

xxxii PBAEFATIO

Latinos pertiuent, post mortem eius a F. G. Ottone, eui ille eopias suas dono concesBerat, ad me tranii3.sa stint.

Tertius codex est Monace nsis (M), qui olim S. Emraerami Ratisbonensis fuit: cf. bibl. princ. eccles. et monast. ord. S. Bene- dict. ad S. P^mmeramum II p. 142 cod. 850. is Diomedis libros con- tinet schedis perscriptos ducentis et duabus. quarum cum ultima olim abscisa osset, eius loco inserta est ulia, ia qua extremi versus 529, 20—28 saeculo quarto decimo vel quinto decimo scripti sunt. ipsum librum item ut Parisinos nono saeculo scriptum esse puto. ver- 8US in una quaque pagina habet vicenos et quinos. in prisca scriptura multa recentiore tempore correcta sunt, quae neque uno tempore omnia ncque ab eodem homine scripta esse adparet; quamquam non satis certo quaeque discerni et suis auctoribus tribui possunt. alia enim eaque pauUo antiquiora satis accurate scripta ei; in continuita- tera verborum inlata sunt, deleta saepe priore scriptura, ita tamen ut quid olim scriptum fuerit plerumque cognosci possit, alia festi- nanter scripta et in marginibus vel inter versus posita sunt. ex his omnibus nihil quinto decimo saeculo antiquius esse videtur, non nulla etiam ex editis exemplaribus petita esse puto. in quibusdara loannis Aventini manum se agnoscere adscripsit Docenus.

His tribus codicibus maxime similis est quartus , quem unum in- tegrum quidem Diomedis codicem pari fere antiquitate atque illos superesse novi, Harleianus 2773, si modo omnes Diomedis libros eo codice contineri recte statuimus. est autem in indice codicura Harleianorum (a catalogue of the Harleian manuscripts a, 1808) t. II p. 711 ita indicatus ' Servii grammatici vocabularium latino - graecum — Diomedis gramraatica — Ciceronis epist. libri VIII saec. X et XIII*. de eo quamquam nihil conpertum habeo praeter quasdara scripturas ex libro tertio excerptas, quas Gaisfordius p. XII sqq. exhibuit, tamen eas ipsas ita cum illis libris de quibus dixi et ma- xime cum Puteaneo consentire video ut dubitari nequeat quin ex eadem stirpe codex ductus sit.

Quintum exemplar aetate paullo antiquius, genere non diversum olim extabat Fuldae, quo nono saeculo usus est Rabanus Mau- rus, abbas Fuldensis, in libris duobus quos de arte grammatica scripslt, qui, quia prior liber fere totus ex Prisciano descriptus est, in Coloniensi editione operura Rabani a, 1627 facta, qua usus sum, t. I p. 28 *excerptio Hrabani Mauri de arte grammatica Pri- sciani' inscripti sunt. nam et ex primo et secundo libro Diomedis pauca Priscianeis interposuit et ex tertio ea quae de poetica scripta sunt 473, 15 — 20 et de poematibus 482, 13 — 491, 19 ad verbum expressit, a quibus ille secundi libri initium fecit p. 46: de reliquis dixit Hertzius praef. Priscian. p. X. septingentis fere a Rabano annis Fuldensem librura excussit Franciscus Modius, cuius manu

PRAEFATIO xxxin

conlatum cum codice exeinphxm a lano Grutero se accepiese dicit Putschius gramra. Lat. auct. praef. et p. 271. neque enim videtur dubitari poese quin eodem codice uterque usus sit, quamquam sexto decirao saeculo duos Diomedis codices indicari video in 'catalogo librorum omnium bibliothecae maioris ecclesiae Fuldensis ' a Kinder- lingio edito in (ibello de bibliotheca Fuldensi p. 85 et 87. praeterea ex eodem Modiano libro excerpta quaedam habuit Marcus Velserus Augustanus, quae item et Putschio utenda concesserat et antea Gaspari Scioppio, qui in suspectis lectionibus a. 1597 editis cum multa ex Diomede emendat additis saepe coniecturis Modii, tum schedis quas Velserus ex bibliotheca sua prolixe secum conmunicasset se adiutum esse scribit susp. lect. V 12: cf. I 5. haec igitur omnia quae et ex ipso codice Rabanus et ex Modii excerptis Scioppius ad- scripserunt ita cum nostris codicibus consentiunt ut Fuldensem librum ex eodem archetypo quod illi secuti sunt expressum esse ma- nifestum sit*). proxime autem ad Monacensem librum accedere vi- detur. nam illud certe temere suspicatus est Gaisfordius p. XI, Puteaneum codicem ab hoc non diversum esse.

Aliud apographum antiqui libri ad quem omnes codices referen- dos esse dixi quinto decimo saeculo in Italiam ablatum esse videtur, ex quo recentes libri conplures illa aetate scripti propagati sunt. nam ex illis libris autiquis qui nunc supersunt nullum videntur Itali usur- pavisse. eius generis igitur libros extare novi hos , Parisinum 7538, Vaticanum 1491, Vrbinatem 308, Laurentianum bibliothecae aedilium 168 (cf. Bandini catal. bibl. Leopold. Laurent. I p. 475), l^feapolita- nos bibliothecae Borbonicae tres IVA 13. 14. 16 (cf. lanelli catal. bibl. Lat. mus. Borbon. p. 11 sqq.). ex his accuratius cognovi duos, Parisinum, cuius dlscrepantiam scripturae in tertio libro exhibuit Gaisfordius, et Vaticanum, cuius aliquam partem me rogante Geor- gius Thilo contulit. ex quo de illis iam certo adfirmare possum communi originis vinculo eos cum antiquioribus libris coniunctos esse omnemque scripturae discrepantiam in neglegentia librariorum, quae maior f ere extitit in recentibus libris , et in libidine correctorum Italorum versari. neque in reliquis, quos obiter inspexi, quicquam inveni quod huic iudicio repugnaret. ex hoc codicum genere aliquem

*) In iis quae Rabanus ex Fuldensi libro exscripsit quaedam inveniri scio quae, quia vel omissa in nostris codicibus vel minus recte scripta sunt, specie veritatis fallere possint. enimvero in tanto rerum omnium consensu dubitari nequit quin haec conieclu- rae potius Rabani quam codici quem secutus est tribuenda sint. sunt auteni fere liaec, 483 , 5 coeni vel communis poematos species sunt duae , quarum prior heroica 486, 1 apud priscos deferebatur 487, 30 alii a vino arhitrabantur , propterea quod olim tryx dictitabaiur 489, 13 in personis parasiium pronuniiabat ib. 31 privatae domus iniro- ducuntur, quae cum olim tabulis iegerentur , iabernariae vocabantur 490, 13 in prae- texiata autem, qua inscribuntur nomina Latina, ut Bruius vel Decius , item Marcellus vel Africanus et his similia ib. 15 Laches Sostrata Geta Demipho.

aRAMMATICI LATINI I. C

XXXIV PRAEFATIO

secutus est is cuius opera in Diomede edendo usus est Nicolaus len- son, qui primus hunc grammaticum una cum Phoca Capro Agrootio Donato Servio 8ergio edidit Venetiis , ut putant, circa annum 1476. nam in ipsa editione neque locus neque annus quo facta esset indi- catus est.

Denique non diversa ab liis omnibus libris origine sunt ex- cerpta quaedam quae in conpluribus extant codicibus. ex his an- tiqulsslmus est Parisinus 7530 octavo saeculo scriptus, in quo frag- menta Diomedis cum exccrptis Charisii iuncta osse supra dictum est. deinde Sangallensis codex 876 saeculo nono scriptus cum aliorura scriptorum de metris et versibus libellis maximam partem libt-i tertii Diomedis inde ab his quae de extremitate nominura scripta sunt 492, 16 sqq. continet. ab hoc diversus fuit is qui in indice codi- cum Sangallensium saeculo nono facto, qui in Serapei volumine secundo editus est, indicatur p. 21 , in quo praeter alios quosdam libros, qui non leguntur in isto, *Diomedis de metro' liber fuisse dicitur. item in alio Sangallensi 822 saeeulo decimo scripto quae- dam ex primo libro Diomedis de nomine et pronomiue descripta sunt addita inscriptione, excerptum de lihro Diomedis. tum Venetus codex bibliothecae Marcianae 497 saeculo duodecimo scriptus post Donatum et alios quosdam reccntioris aetatis gramraaticos ea quae in primo libro Diomedis de consensu verborum cum casibus scripta sunt 311, 3 — 320, 8 continet. praeterea in Ambrosiano codice N 338 char- taceo saeculo quinto decimo scripto post Servii de centum metris libellum tertius liber Diomedis legitur. postremo in codice Neapoli- tano bibliothecae Borbonicae IVA 34 saeculo undecimo vel duodecimo scripto, quem ipse non vidi, cum aliis permultis gramraaticorum libris *Diomedis partem de verbo' extare indicat lanellius catalog. bibl. Lat. mus. Borbon. p. 27. alia quaedam excerpta saeculo quinto decimo vel sexto decirao in Italia facta sciens omitto. quibus ex- ceptis reliquos Diomedis codices, ni fallor, omnes enumeravi.

Verum ut redeam illuc unde profectus sum, tres codices quos primo loco posui optime priscae lectionis vestigia, ut dixi, mihi in- dicabant eiusque tam certam praestabant fidem ut reliquis quorum post illos mentionem feci facile me carere posse viderem. itaque illis operam meam contineri volui. adsumpsi tamen excerpta codi- cis Parisini antiquissimi et ea quae cx Fuldensi codice olim Sciop- pius exscripsit, quamquam ne his quidem indicia trium librorum vel confirmari egregie vel corrigi scio. sed in Parisinis excerptis ipsa me antiquitas libri movit, siquidem non inutile videbatur exemplo docere ad quam aetatem persequi stirpis communitatem liceret. Scioppii autem scripturas non solum propter bonitatem codicis, cuius aliquam memoriam extare par erat, recepi, sed ea de causa etiam omittere nolui, quia his saepius usos esse viros doctos videbam, ne

PRAEFATIO XXXV

aliunde quid ille adnotasset quaerendum esset. reliquorum librorum vix umquam mentionem feci. sed in illis ipsis quos duces ad vetu- stae lectionis memoriam restituendam secutus sum id maxime mole- stiam huic negotio parabat, quod, quamvis propius quam ceteri a fide archetypi abesse videi-ontur, tamen ipsi quoque admodum vitiose scripti sunt. e quibus vitiis alia quidem, propterea quod peraeque in omnibus iibris reperiuntur, ex communi stirpe propagata esse adparet, alia vero, quae diverso modo in singulis libris corrupta sunt, recentiore tempore, cum alius aliter a proposito exemplo aber- raret, nata esse ipsa codicum dissensio docet. quare ne in his qui- dem libris, quamquam eos accuratissime conlatos habui, omnem scrip- turae discrepantiam exhibere volui, sed illud egi ut quid quoque loco in vetusto exemplari ex quo expressi sunt scriptura fuisset eorum testimonio constaret ; recentium librariorum errores operosa diligentia raemoriae prodere inutile esse iudicavi, praesertim in eo scriptore in quo raulta et mutari semper inter scribendum solerent, et vero quem ad modum scriberentur nihil omnino interesset. itera- que quod plurima in codicibus posteriore aetate correcta esse dixi, quoniam nihil ex melioribus codicibus, quibus ne correctores quidem uti poterant, profectum esse intellexi, sufficiebat plerumque priorem scripturam indicare, rarius ea quae postea substituta erant addidi. ubi cognosci non poterat quid prius scriptura fuisset , asteriscis inter- positis defectura litterarum notavi. itaque siqui sunt, qui conplures libros inque iis satis antiquos a me silentio praeteritos, nuUius prorsus integram scripturara sibi propositam esse querantur, scio equidem non difficile esse erroribus librariorum et coniecturis cor- rectorum molem variarum scripturarum augere, sed idem nego quic- quam quod ex prisco exemplari, quo omnium librorum fidem circum- scriptam esse dixi, propagatura sit vel ex his libris quibus usus sum vel ex illis quorum nullam rationem habui addi posse. nara ea dili- gentia hac in re rae usura esse raihi conscius sum ut vel in levissi- mis rebus quidquid in dissensu librorum antiquiori meraoriae debe- retur adnotarera. raaxime vero in his quae ex antiquioribus scrip- toribus graramaticus adscripsit, et siquae praeterea fuerunt in quibus cupidius circumspici librorum discrepantia solet, curavi ut tiihil quod alicuius raomenti esse videretur ad verara scripturam inveniendara desideraretur, et, dum suura cuique iudicium relinquere volo, copio- sius fere quara mei instituti ratio ferebat ea quae a recentibus. libra- riis peccata vel a correctoribus rautata fuerunt adscripsi. iam vero quae singulis libris tribuenda sit auctoritas et quara vim unura quemque ad vetustam lectionem investigandam habere voluerim ut facile quovis loco ex commentariis meis intellegi potest, ita universa res generatim certa aestiniatione definiri nequit, quia erroribus in uno exemplo describendo conmissis omnis librorum diversitas con-

XXXVI PRAEFATIO

tinetur. quocirca singulis lociB quid quisque peccaverit, quid recte descripserit adhibito iudicio existimandum est. plerumque tamen similitudo librorum et manifosta errorum natura effecit ut extra pe- ricvdum positum esset iudicium. vitiia autem quamquam certam le- gem scribi non posse adparet; quoniam neglegentia hominum per se via et ratione destituta est, tamen, cum magna eorum pars ex ipsa prisci exemplaris conditione et natura orta esse videatur, de hoc loco pauUo uberius disputare placet. qua in re non magis proposi- tum habeo ut omnes errores, quorum infinitus cst numerus, per ge- nera describam quam ut eorum quae ipse emendavi rationem red- dam, sed exempla quaedam proponam, quibus quae fuerit ratio an- tiquissimi codicis, ex quo omne recensendi et emendandi munus pendet, cognosci possit.

Primum igitur sciendum est multis scripturae conpendiis anti- quissimum librarium usum fuisse, quorum vim cum non satis per- spicerent recentiores, multa in hoc genere alius alio loco peccavit. maxime autem is qui M scripsit, qui minus peritus priscae scriptu- rae fuisse videtur, in hoc genere erravit. inde factum e8t ut, cum m littera in terminationibus vocabulorum lineola super scripta in- dicata esset, itemque sirailes lineolae interdum singulis litteris casu quodam additae essent, saepissime in eo peccaretur quod m littera modo addita prave modo omissa est. idem valet de syl- laba iur, quae apice ad t litteram addito significata fuit, qui ipse non nuUis locis quo minime pertinet etiam in nostris libris relictus est, ut 346, 14 exeuni^ A, 347, 34 cohereni^ M. hinc accidit ut sae- pissime t pro tur vel contra scriberetur, non numquam etiam non intellecto compendio io, ut 320, 21 adferioM., 321, 12 demonstraio M. similiter er syllaba saepius lineola super scripta indicata fuit, cuius vestigium, ut alia omittam, restitit in M 367, 28 matamixii pro ma^ ier amixii. ex eodem conpendio ortum esse puto 313, 12 ui celius A M pro ugilius. deinde pro rum terminatione fuit f, unde 488 , 23 pro miseriarum AB scriptum est miserias in M. tum s. pro sed, n pro non fuit, unde orta sunt talia, ut 325, 10 numeri sed AB numeris M, 402 , 1 5 iuraui sed A B iurabis M , 403, 3 furenii sed A B fureniis M, 394, 12 iiem ne A B item non est M, 406, 2 coepi non A B coepin M. porro pro cum scriptum fuit c, , unde saepissime in M, rarius in A B pro eo ci scriptum est, ut 318, 27 circidat 320, 31 circiscripiam 337, 6 loci j)ro locum et 460, 8 c^rc., locuiio; interdum cui pro cum positum, non numquam etiam cum g littera illud conpendium mutatum est, ut 383, 18 ^ litieram AB cum liiteram M, ib. 20 cognovi dicenies AB cum novi dicebant M, 449, 21 cum utique AB guttique M. simili conpendio de- betur quod saepius illi pro illum vel contra scriptum invenitur. prae- terea sic pro sicut, dic et fac pro dicit vel dicunt et facit vel faciunt scriptum fuit, unde frequens horum in omnibus libris conmutatio

PR.4EFAT10 XXX vii

est. etiam casus pronorainis relativi qui et demonstrativi hic, in quibus saepissime peccatum est, vulgo non plene scripti sed certis notis significati fuerunt. item cum q pro quae , ^ pro quod, d pro aut scriptum esset, haec quoque saepe in errorem induxerunt libra- rios, ut 325, 25 quae B aui M cum A, 488 11 uel quod in ea B uela enea AM. praeterea nomina casuum modorum temporum, alia id genus non plene scripta sed conpendiis indicata fuerunt, unde magna in his omnibus librorum diversitas nata est. dcnique ex rario- ribus priscae scripturae conpendiis inveni haec, Vv pro autem -ft" pro enim Hu pro uelui, quae cum paucis locis ex prisco exemplari ad no- stros libros translata sunt, tum interdum erroribus ansam praebue- runt, ut 312, 23 h^ pro autem est in M. his conpendiorum exemplis, quorum facile augeri poterat numerus, satis puto patefactum esse omnibus qui genera priscae scripturae perspecta habent antiquissimum codi(;em ex quo nostri libri ducti sunt non uncialibus litteris quas 'dicunt sed scriptura Merovingica cursiva perscriptum fuisse. quare eum octavo saeculo, quo primum tractari a librariis coeptus est, non multo superiorem fuisse existimo. idera ex forma singularum litte- rarum, quarum similitudine invitati maxime in errores inciderunt librarii, intellegi licet. ex quo genere omnia enumerare infinitum est; pauca exempli causa proferam. frequentissiraum autem est iliud, quod a et u litterae inter se conmutatae sunt. quod cum innuraeris locis in levioribus rebus , in quibus facile errorera deprehendas , ac- cidit, tum graviora quaedam non raro peperit, ut 373, 2 a tergo B ut ergo AM, 411, 22 aeneas Kl^ ueniai M, 413, 6 antandro ponitur AB unitam proponitur M. deinde a pro t vel contra rarius quidem, sed taraen certis quibusdam exemplis positura reperitur, ut 483, 18 da A dt BM, 442, 30 impete A M imprae B, 485, 13 alite AB alia M. praeterea maxime in r littera, quae minus certo in illa scriptura exarata fuit, peccatum est, ut modo pro ea q, modo s, raodo ri pro p scriberetur , ut 309 , 1 8 opis opem ope A B oroes oriem orie M , 328, 10 lumina apud uergilio A luminaria uirgilium M lumina*** B, 407, 9 iure AB ius e M; et saepissirae finitus pro finitur et talia, se pro re, interdura quibus pro rebus scripta reperiuntur. denique cum hoc vitio coniunctum est illud, quod frequentissime in omnibus libris or pro ur et ar vel contra positum est, ut contemplatur pro conismplator, furtior pro fortior , merear pro mereor. augebatur autem in his vi- tiorum generibus quae modo persecutus sum ea re raaxime errandi periculum, quod tum cum priscum exemplum describebatur scriptura non nullis locis detrita fuit, ut iam certo librariis non adpareret quid scriptum esset; interdum etiam corrosis membranis litterae interceptae fuisse videntur. eius rei certissima argumenta sunt ea quae indicatis lacunis in uno altorove codice omissa, in reliquis vero integra servata sunt. qua in re iterum eum qui M scripsit

x\xviu PRAEFATIO

maximo defecisse repcrimus, sivc quia is artis, ut diximus, rainus pcritus fuit, sive quia tum cum ille priscum excmpluin tractabat plura iam deleta fuerunt. oo pcrtincnt haec, in quibus quac uncis circumscripta sunt, lacuna qua dcfectus litterarum indicaretur relicta, ille omisit, 332, 12 uestrapte [mecum lecum secum nobisciim uobiscum cum illis] generis, 333, 22 qualis pot[aposios opios] masculi, 376, 4 idem [pro l.ce]su(io, 389, M.uerebar [quorsum] euuderet, 402, 10 cenatus [subi- tum] cum, 410, 16 pro [fratre] prae, 4IG, 23 coniunciio[nes re]cogno- sceris. praeterea incertam archetypi scripturam produnt haec, 329, 7 notat cerium B nota certum M nota incertum A, 330, 1 ut cum dici- mus A aut dicimus M ut si dicamus B, 349, 28 ad regulam redit, ubi redit omissum est in AM lacunae indicio relicto in M, in B autem ita perperam suppleta scriptura, a regula recedit. de- fectum autem ipsius archetypi in primis coguoscere licet 491, 9 sqq., ubi et deesse quaedam et eam lacunam per conplures versus pertinere vitio membranarum, ut videtur, facto non solum Horatii versus in media parte mutili sed etiam ea quae proxime secuntur manifcste docent. item 525, 9 in definitione metrorum Horatii descriptio unius carminis in archetypo lacuna intercepta fuit, cuius lacunae indicium spatio duorum versuum relicto restitit in M. non minus iactura membranarum orta csse puto haec, 330, 1 Cicero invecti et 410, 9 Nepos inlustri. sed latius hoc lacunarum genus patet quam quod pertractari hoc loco possit. nam non solum ab ipso antiquissimo librario , quem non nimis diligentem hominem fuisse multis exemplis adparet, conplura onilssa esse videntur, sed quaedam etiam sine dubio ipsi grammatico neglegentius auctores quos sequebatur describenti tribuenda sunt. itaquc haec omittam; illud addam, praeter ea etiam quae ex antiquiore memoria propagata sunt multa saepe a receutibus librariis errore omissa esse, quod tum maxime accidebat, cum eodem vel simili verbo post breve spatium repetito ab interiacentibus oculi aberrabant. de cuius modi lacunis, si raodo ea quae in uno libro omissa fuerunt recte in reliquis scripta extabant, non erat cur mone- retur. sed pergo ad reliqua quae ad rationem vetusti codicis accura- tius cognoscendam pertinent. in quibus illud maxirae animadverten- dum est , conpluribus locis quaedam super scripta vel in marginibus addita fuisse , quibus librarius vel correxit ea quae prave scripta esse cognovit vel supplevit, siquid neglegentia praeteritum esse vidit. inde enim memorabilis quaedam librorum diversitas, quae singulis locis conspicitur nata esse videtur. clarissima autem eius rei exempla sunt haec, in quibus archetypi scripturam brevitatis causa X littera indicavi, 463, 1 faceta satis rbanitate B facet aut satis superuanitate

b

AM faceta satis superuaniiale X, 467, 26 quaestura A quaesturam B

q

guae structura M structura X, 492, 5 cedere mimisB cedere Remimis M

PRAEFATIO XXXIX

cedere se mimis A cederere mimis X, 461, 11 ilcrum AB iterum m ]\I

m n

itef X, 464, 24 consedere B coredere AM cosedere X. eodem perti- nent haec quae in AM oraissa solus B servavit, 326, 16 cromene polyeromenos polythridachos iridachodes, 328, 11 nec in ioium /ixa, 341, 7 iaculari, 467, 18 sed usu et exerciiatione ducenda, 476, 9 Radamantho autem consiiiutiis iradiiur. quae quidem ouinia in X vel in margine vel super versus scripta unus librarius advertit, duo praeterviderunt. item quae de k littera scripta sunt 424, 27 — 29, sive ab ipso gram- matico olim duplex definitio posita fuit, sive alteram postea alius adiecit, cum in X in fine paginae addita essent, solus B suo loco inseruit, in alienum transposuerunt AM. simili casu accidit ut 460, 3, cum in versibus Vergilianis quaedam prisca lacuna intercepta essent, solus A verae scripturae vestigia tinnitusque cie servaret, BM vero pro eo iinniius aeris, quod ab antiquo correctore in X adscriptum esse videtur, exhiberent. praeterea ex duplici archetypi scriptura quam ex recentiorum librariorum emendatione, cuius certa indicia non invenio, huius modi varietates repetere malo, 299, 19 cum tem- pore A concepius M, 301, 27 opifex A efficax M, 371 , 3 puram AM solam B. denique non nullis locis utraque scriptura ad omnes libros propagata est, 469, 3 clausula uel clausulis , 473, 12 inteprchensibili traclaiu senientia, 492, 26 per uliimas litteras syllabas finiuntur. quam- quam de his quidem quae postremo loco posui video dubitari posse, uti-um in archetypo correcta fuerint an ipse duplicem scripturam ex antiquiore codice propagatam in continuitate verborum habuerit.

Nulla autem re, ut hoc addam, quamvis paullum diversum sit a nostro proposito, frequentius in prisco exemplari peccatum fuit quam quae in perturbato verborum ordinc versatur. in quo illud in primis librarium conmisisse videmus , ut oculis ab iis quae pro- xime scripta fuerunt aberrantibus ad ea quae sequebantur properaret, mox errore animadverso relictis iis quae male praeceperat ad priora rediret et suo ordine omnia repeteret. quorum nihil non receptum est a recentioribus librariis fideliter exemplum propositum sequenti- bus. luculentissimum autem huius erroris exemplum habes 307, 27 0 manus. genetiuum uero pluralem. ex alio scribendum esi Neuirali. similiter 409, 8 et 478, 3 1 verba quaedam quae brevi spatio interiecto suo loco repetita extant prave in omnibus libris interposita sunt. ra- rius accidit ut relapsus ad ea quae ante scripta fuerunt quaedam perperam repeteret librarius, ut 304, 7, ubi post terminaiur ex v. 5 addita fuerunt haec, aliier declinaiur quam duo nomina supra scripla. hac autem consuetudine observata facile corrigi poterant ea quae 483, 6 sqq. cum in libris manu scriptis inverso ordine scripta tum magis etiam in editis exemplai*ibus perturbata erant. neque enim quicquam peccatum fuit, nisi quod librarius primum omissis iis quae

XL PRAEFATIO

de poematis characteribus Bcribenda fuorunt ad proxima, quae sunt de epico carmine, aberravit, deinde, cum rein intellexisset, non dele- tis illis quae interposuerat ad iustum ordinem se revocavit. quae cum ita sint, non vereor ne licentius rem gessisse dicar, quod pertur- bato sententiarum nexu ductus quaedam transpositis verbis corrigere Btudui: cf. 311, 24. 314, 30. 319, 2. 345, 1. 371, 22. 445, 3. 462, 2. e quibus alia ex hac librarii neglegentia quam dixi repetenda esse puto, alia in margine adscripta alieno loco interposita esse videntur. certius causa erroris adparuit 457 , 1 , ubi in indice~troporum, cum daobus versiculorum commatibus nomina olim perscripta essent, or- dinem non recte adsecutus est librarius. postrerao ab hoc loco non longe aliena sunt ea quae post primum librum 'de memoria' item- que post secundum 'de qualitate structurae' addita sunt. quamquam enim per se non indignam hoc grammatico utramque disputatio- nem dicas, tamen neque in illis locis in quibus nunc haec leguntur recte posita esse adparet, neque alium locum in quem probabiliter transferantur in eo rerum ordine quem Diomedes secutus est dispicio. quare a librario, qui spatio raembranarum quod finitis libris relictum erat uti vellet, haec corollarii instar subiecta, dfeinde a posterioribus librariis ex archetypo repetita esse existimo. unde simul illud factum est, ut et tertii libri initium alieno loco poneretur et ipse liber falso titulo inscriberetur *de qualitate structurae'.

Sed video de orthographia mihi quaedam addenda esse. in quo genere cum id maxime curandura esseputarem, ut reiectis illis quae olim contra fidem et consuetudinem veterum librorum parum pru- denter novata sunt quid codicibus traditum esset ostenderem, in Charisio quidem certum ducem habui unum veterem codicem ; minus certa res fuit in Diomede, in quo scriptura codicis quem sequimur tribus libris conlatis indaganda fuit, quos non satis accurate prisci librarii morem imitatos esse ipsa eorum discrepantia docet. praeter ea autem quae solita librariorum neglegentia peccata sunt in primis diversa pronuntiandi ratio, quam alius aliter expressit, varietatem scribendi effecisse videtur. quae cum ita essent, neque continuam scribendi aequabilitatem , quam numquam fuisse constat, instituere neque rarioris scripturae exerapla passim per libros dispersa cupi- dius sectari volui, sed eam legem secutus sum ut quidquid ex an- tiquiore raemoria proditura esse vel codicum consensus doceret vel ipsa scripturae ratio persuaderet reciperem; siquid minus usitatura, in uno aliquo codice reperiretur, vulgarem scribendi rationem, eam dico quae veterum librorum usu probata est, reciperem, discrepan- tiam autem in adnotationem conicerem; siquid denique vel errori recentium librariorum tribuendum vel ex oris vitio natum esse vide- retur, omitterem. quamquam ne de his quidem rebus quicquara omisisse mihi videor quod alicuius momenti esse possit. sed quo

PKAEFATIO xLi

certius He usu librorum constet, quaedam quae maxime memoranda videntur conponam. itaque ut saepissime ae et e inter se rautata sunt, ita praecipue his librariis usitata est «<; diphtliongus proebrevi posita, ut caecidi caecini praeces maedeor praemere expraessa paenes paenitus aepistula quaerella praeiium interpraetor praehendo quaeat ae- quo quae caedo pro equo que cSdo. quibus sonum quo olim syllaba pronuntiata sit indicari constat: cf. Lachm. in Lucret. p. 339 lahn in Flor. praef. p. XXXL de posterioris aetatis consuetudine prae- cipit grammaticus qui est in codice Lavantino saec. VIIII f. 55, ^ quando e corrcptum esi , sic sonat quasi diphthongum, equus; quando productvm est, sic sonat quasi i, ut demens'. in his quod additum est de e et i litterarum cognatione, id latius patet in codicibus, in quibus non solum pro longa sed etiam pro brevi e saepe i po- situm invenitur, ut loquilta uindo dinarius aduliscens coniicisco ar- disco lentisco euanisco lucisco diffinitio discendo distino diriuo, item dicen- ter elimenta eligantia mimini medior nausiaui decim et dicem sattim. con- tra e pro i non minus raro positum est in talibus, dedici corregitur deregimus iteneris possedent collegitur relegio eocpremit absteneo abdedi duodecem ireginta accepit defecit accedit pro accipit deficit accidit. eo- dem pertinent deminutiua et diminutiua, spondeus et spondius et abla- tivi modo e modo i littera terminati, in quibus inconstantiam librorum retinui. Vergilius et genetivus, in quibus non minus saepe i littcram quam e adhibitam inveni , semper scripsi ; item neglego intellego , in quibus rara est i littera. item soni similitudo effecit ut promiscue saepe o ei u ponerentur. in quibus quaedam propter antiqui usus in- constantiam et librorum consensum eadem varietate expressi, ut iocundus rohor tripodium Laumedontius , quibus addi poterat luxorior. alia recentioribus librariis tribuenda esse visa sunt, ut mosae pur- poreus et porporeus taholis ridicolus consolans consolitur insola inboo conmoto commonis oriondus nomero cognusco furtunatus tundeo expulivit inculae suffucare prumptus, item quod in verbis cura con praepositione conpositis interdura cum scriptum est, ut cumparo. magna fuit libra- riorum licentia in aspiratione vel addenda vel omittenda. neque so- luin in initio vocabulorum aspirationem omiserunt ubi addenda fuit, ut umane asta ortalus alare ortus, et constanter fere oratius scripse- runt, quod adnotare supervacaneum duxi, sed etiam in mediis vo- cabulis , ut inueor trauntur incoatiua inerens exortor exibeo rediheo, quod 366, 30 in omnibus libris est, quorum similia collegit Lachmannus in Lucret. p. 176, et contra vitiose interposita h littera habundans nihil- hominus inhertem ahhominandus perhiodus et perihodus. rarius pecca- tum est in consonantibus, thedas cartha scola. in Graecis vero voca- bulis post r litteram vix umquam additum vidi aspirationis signum, ut constanter scribatur Pyrrus pyrrichius rythmus murra. item recte scribitur baratrum erus umerus umor. orreo habet B 366, 24: contra

xui PRAEFATIO

plerumquG tujrdea ct harena. non minorein varietatem observare li- cet in geminatione consonantium , cum sono vocis, ut videtur, in- ducti vel geminarent quae semel poncndae crant, ut repperio terren- tius, quae semper fere ita scripta indicare nolui, dimminuo ammitiunt appo/lo suppellex oppinio sepeUio territur ussus accutus nummantinus, 446, 27 conncxu A, 375, 2 connixus M (nam praeter haec constanter simplici n scriptum est conitor conecto) , vel eimplicem litterara pone- rent ubi bis scribenda fuit, ut acuso acusativus acomodare apellare diferel adita admito gramatica, 458, 5 paricida B. in Sallustii nominej quod geminata / littera scripsi, libri plerumque Bcmel positara con- sonantera habent. contra constantem librorum usum secutus sum in his, immo quattuor luppiter reppuli sollicilus litus paulatim milia (mil- liens oranes 475, 20). sollers duplici / scriptum defendunt ea quae de positione dicta sunt 430, 20, quamquam solers hahci M 431, 2i, solertiae AM 299, 3. littera et dissyllahus plerumque, rarius litera et disyllabus scribitur. in vocabulis t littera exeuntibus interdum sub- stituta in locum eiue d littera molliorem sonum expresserunt libra- rii, ut capud inquid relinquid velud quod pro quot, ad pro at. in aliib asperiorem sonum secuti sunt, ut aput set haui atfero animatverto, quamquara et rara haec et ea plerumque dissensione librorum acci- derunt, ut vix umquam rarior forma recipienda videretur. eadem est h ei p consonantiura natura, in quibus duriorem sonum non numquara oranes libri servaverunt in his , Puplius puplicus pleps, item 457, V4. apruptum B, 437, 3 ampiguiiatis B; moUiorera sonura in his plerumque secutus est A, scribsi scrihtus nuhsi, non numquam etiam obto ohtatiuus, 510, 32 ohtime BM. illud satis vulgare, quod « et 6 litterae promiscue ponuntur, ut lihius lauerius nominatihus labas pro lavas. frequentissima est di et ti syllabarum, quando sequitur vocalis, permutatio. de qua apertos et innumerabiles librariorum errores, si raodo ex antiquo codice non videbantur propagati esse, indicare in- utile fuit, ut amititia pertinatia audatior prouintia fartio uintio adfitior aspitio conitio discrutior commertium offitium inditia speties sotius nestio et cercior forcior tercius saciatus gracia recia uicia licencia proporcio spacium quociens pronunciare eciam pocius. ea quae aliquam dubitatio- nera adferre vel a communi usu non prorsus aliena esse vidi, ut 328, 29 concionantur AB 345, 6 concio B, 385, 23 praecio B, quod nuper defensum est, 451, 3 suspicio AM, 328, 1 induciae B, 328, 24 ditione M, indicare satis habui. in aliis inconstantiam librorura ex- priraere praestitit, ut 313, 21 conuicior AM, 327, 35 dilitiae BM. haud raro c et ^ consonantes locum inter se mutaverunt, ut agutus aguitur laguna grateras agris pro acris et arcutus uncunt. nam neclego, quod aliquotiens offendi, fortasse ex antiquiore memoria re- lictum est. paucis exemplis utramque litteram coniunctam inveni, ut iuncgitur aliquotiens in B est. saepius ante x litteram interposita

PUAEFATIO xiiii

est c, puncxi pancxi cincxi necxui necxabant, interdum ante q, 432, 12 utracque B. maximc autera pervulgatum cst illud, quod in c et qu litteris adhibcndis discrepant libri, ut non solum scquuius elo- quutio quur , quibus origo verborum defensionem adferre potcrat, sed etiam /o</MO pro loco (B 429, 33. 445, 11), inquomodo pro incommodo (A 313, 3) invcniantur. contra non numquam c Htteram scrvavcrunt librarii ubi nunc vulgo qu poni solet, secuntur oblicos propinco. ra- rius sola q littera usi sunt, 401, 31 et 471, 23 sequtus B, 395, 24 qur B. frequentius idcm in g littera accidit, ut post eam u omitteretur, ut distingunt ungunt, in quibus inconstantiam librorum retinui. post ex praepositionem cum vocabulis ab s littera incipientibus conpo- sitam plerumque s omittitur , ut exequiae exors execror extat expecto; rara durioris soni cxempla restiterunt, 366, 9 exsto M, 407, 20 ex- stra B. in n littcra ante s addita quaedam ex antiquiore consuetu- dine servata tunt, ut quotiens miliens, in quibus raro n omittunt libri, item uicensimus /"ormonsus. recentiori aetati tribucndum vidctur oc- cansio, quod sacpe ita scriptum invcnitur in M. in terminationibus participiorum n omissum inveni 401, 19 criminas B, 402, 21; 22 praecipitas M, 429, 23 ostentas M, 446, 29 armipotes AM, quac quam- quam ab antiquissima quideui consuetudine non prorsus aliena csse scio, tamcn ut librariorum potius neglegentiae tribuercm ipsa discre- pantia librorum effecit. eodem pertinet quod frequenter contigit pro contingit, non numquam accendo pro accedo, conuinctus pro convictus scriptum est. in verbis conpositis varietatem codicum, cum ultima praepositionis littera modo mutatur modo intcgra relinquitur, reti- nui. quae ad constantem usum revocavi, ut adloquor adfirmo adfero adftigo adgredior adsido adsumo adtendo adplico, item inlustro inlicio inludo inlatus inperfectum inpersonale , et contra appellare appositus ac- cumbo eadem constantia vel paucis locis exceptis ita in omnibus li- bris scripta sunt. in illis vocabulis quae a Graecis grammaticis La- tini receperunt, ut in appellationibus quibus genera nominum discer- nuntur et in nominibus pedum et figurarum, magnam esse librorum varietatem facile existimari potest. in qua varietate dici nequit quid quoque loco ex calami errore ortum, quid oris vitio tribuendum sit. sed cum nihil in his invenerim in quo verioris scripturae vestigia laterent, inutile esse duxi indicare quo modo singulis locis iustam formam librarii corruperint. unum pertinaciae consuetudinis con- cedendum videbatur ut in synalipha aliisque eius generis nominibus i pro Graeca diphthongo reciperetur. nam quae praeterea maxime usitata librariis sunt, ut analempsis vel anaiemsis zeuma polisundeton sustote onomatopia patronomica, et frequentissima / et pli litterarum mutatio, aut per se falsa aut non eadem constantia scripta sunt.

Editum esse Diomedem primum e codice his qui nunc supersunt simili supra dictum est. sed cum is qui editioni praefuit codicem

xiiv PHAEFATJO

et neglegenter exprimeret et teinere corrigeret vel correctam ab iis qui antea huic rei operam dederant haberet, adinodum diversa a priscis exempLiribus facta est principis editionis scriptura. eam postea repetiverunt quicumque quinto decimo saeculo hunc gramnia- ticum ediderunt. neque proximis annis sequentis saeculi, quamvis saepe Diomedes editu^ sit, quicquam quod maioris momenti esaet mutatum esse inveni. magnifice de opera sua pollicitus est loan- nes Rivius, qui multa praefatus de mendosis depravatisque codici- bus et de difficillimo emendandi officio ab amicis sibi inposito Vene- tiis a. 1511 Diomedem edidit. sed ne is quidem nisi in paucis iisque levissimis rebus a prioribus exemplis recessit, pleraque autem ita repetivit ut vix paullo accuratius lecta esse adpareat. simili studio se continuit loannes Theodericus Bellovacus, cuius opera emendati *grammatici illustres duodecim* editi sunt in officina As- censiana Parisiis a. 1516. in quibus in Diomede menda quaedam priorum exemplorum, quae quidem facili negotio corrigi poterant, sublata, pauca etiam licentius inmutata sunt. novam recensionem instituit Hermannus Buschius Pasiphilus Monasteriensis, cuius usus sum editione altera, quae Coloniae a. 1523 facta est; priorem, quae a. 1516 facta esse dicitur, non vidi. nam cum in prioribus exemplaribus ita pleraque depravata essent ut multa in- tellegi omnino non possent, Buschius, id unum secutus ut legi aliquo modo ea quae ederentur possent, plurima suo arbitratu novavit, ad- iutus in Graecis maxime, ut scribit, studio Arnoldi Vesaliensis. qua in re quanta licentia usus sit ex his quae de studio suo praefatur existimari licet, 'sed adeo deprauatum omnibus pene locis offendi, ut susceptam in eo proiiinciam, non semel deserere, atque omittere cogitarera. passim enim non labes quaedam , aut mendae tantum in- sidebant, sed portenta potius, et monstra, nec ea quidem calamo ex- pungenda , sed solius uindicis claua Herculis repurganda , atque tol- lenda'. in eadem via paucis annis post perstitit loannes Caesa- rius, cuius opera correctus quater editus est Diomedes, Haganoae a. 1526, Coloniae a. 1533 et 1536, Lipsiae a. 1541. ego usurpavi editionem Coloniensem priorem. pari autem consilio usus atque ante eum Buschius non solum quae ab illo novata erant retinuit omnia sed etiam alia quae intellectui obstare videbantur correxit. quare cum eius studio iam multo politior prodiret grammatici scriptur^, ut legi atque intellegi omnia facile possent, mirum non est quod ma- gnam apud posteros famam adsecutus est; magis mirum illud , quod nostra memoria speciosa inventa doctis hominibus inposuerunt, quamquam sano iudicio usus olim G. I. Vossius de hist. Lat. I. 2 audacem nimis Diomedis interpolatorem eum dixerit. nam manu scriptis libris Caesarius non magis quam quisquam priorum usus est. salutarem operam tandem Diomedi attulit Putschius qui commen-

PRAEFATIO xLv

tis Caesarii (eius enim editione usus est) remotls ita ad fidem codi- cum quorum ei copia facta erat scripturam revocavit ut non solum viam qua in recensendo grammatico ingrediendum essot futuro edi- tori praeiret sed plurima etiam ipse praeciperet. hinc intellegitur quo iure Bondamus var. lect. p. 267 Diomedem post Putschii editio- nem ex veteribus exemplaribus suppleri posse existimaverit. ni mi- rum quae ex istis peti possunt ita conparata sunt omnia ut, siquando recte emendata est codicum scriptura, haec facile a quovis inveniri possint; sin rariora et a communi intellectu magis remota praebent, ea licentius quam ut probari possint excogitata sint. adscripsi tamen multa ex bia, non quo iis cognitis magno opere adiuvari emendationem putarem, sed quia eam auctoritatem olira nacta sunt interpolata ex- emplaria, ut non inutile sit scire quid in illis feratur. sed a quo quaeque priraum inventa essent accurate indicandum non videbatur. itaque comrauni signo quo interpolatorum exemplarium scriptura significaretur usus sum. maxima autem pars eorum a principe edi- tione propagata, quaedam a Buscbio reliquisque editoribus inventa sunt. raro atque tum maxime cum magis exemplaria dissentiebant quaedam nominibus eorum a quibus inventa sunt adpositis adscripsi. Res a duobus grammaticis traditas pertractare et adnotatione explanare a meo consilio alienum fuit. sed quia omnem horum scrip- torura auctoritatem, sicut reliquorum qui ex hoc genere litterarum ad nostram aetatem pervenerunt, ex antiquioribus grammaticis, quos ilU in libi*is scribendis secuti sunt, pendere constat, non videtur ea quaestio hoc loco praetermittenda esse. quamquam illud ita cum aliis grammaticis qui i.isdem fontibus usi sunt coniunctum est ut sine longa disputatione res confici nequeat. itaque nunc summam rei attingam et quae maxime in proraptu sunt explicabo quam brevis- sime. Charisius igitur tres gramraaticos nominat, quorum se non singula quaedara praecepta probasse sed longiores disputationes ex libris eorum trauscriptos in suum usum oonvertisse profitetur, C. lu- lium Romanum, Cominianura, Palaemonem. et a C. lulio Ro- mano quidem haec recepta sunt, de analogia 116, 29 — 147, 16, de adverbio 190, 8 — 224, 22, de coniunctione 229, 6—230, 2, de prae- positione 236, 16 — 238, 16, de interiectione 239, 1 — 242, 12. huc acce- dunt pauca quaedam eiusdem Romani nomine inscripta, 51, 5. 53, 12—18. 56, 4—7. 61, 5-14. 114, 1—6; 25-28. 232, 7—10. e qui- bus illud quod postremo loco posui olim in comraentario de praepo- sitione scriptum fuisse videtur, reliqua ex his ipsis quae antea indi- cavi repetita sunt. vario autem dicendi genere Charisius in his excerptis indicandis usus est, 230, 1 libro dq^oQnav sub titulo de coniunctione, 236 16 de praepositionibus libro cccpoQiiav^ 238, 16 libro atpoQfiav sub titulo de praepositione, 190, 8 de adverbio sub titulo ccq)OQficov, 114, 28 in libro de adverbiis, 56, 4 et 114, 1 in libro de analogia, 116, 29 conl. 51, 5 et

XLvi PHAEFATIO

117, 6 de analogia; in reliquis soluin nomen grammatici posuit. neque tamen dubitari potest quin ex uno eodemqu(! libro, quem eortis titulis ipseKomanus distinxisse, eommuni autem aqpop^ojvnomineinseripsisse videtur, hacc omnia petita sint*). et ne illud quidem ab eo libro diver- sum est , quod disertissimus artis scriplor Romanus dicitur 232, 7. ucpoQ- ^iav nomine qui in inscriptione libri usus sit inter grammaticos praeter Romanum novi neminem, ex diverso litteraruin genere unum Porphy- rium, cuius a(pOQiial Ttgog xa vorjxd et aStobaeo saepius citatae suntetin libris manuscriptis sic inscriptae extant. eum titulum autem recte inter- pretati essevidentur ii quiquasi principia et elementa philosophiae sum- mis quibusdara sententiis conpi-ehensa, quibus institutus aliquis ad per- fectiorem veritatis cognitionem pervenire possit, indicari existimave- runt: cf. Holsten. de Porphyr. vit. et script. p. 52 (yreuzer praefat. in Plotin. p. XXVII ed. Paris. hoc igitur exemplum secutus Ro- manum quoque nomine satis singulari initia quaedam artis gramma- ticae, quibus aditus ad perfectam artis scientiam pararetur, signifi- care voluisse suspicor. habetque aliquam conmendationem ea inter- pretatio ab usu eius vocabuli apud recentes scriptores in primis fre- quente, quod a(poQ^ag Xa^^dvetv dixerunt eos qui ab aliis mate- riem scribendi, quam longius persequebantur, petiverunt et d<poQiidg Sidovai hos qui aliis materiem praebuerunt; quem usum explica- vit Valckenarius de Aristobul. lud. p. 65. neque haec ipsa quae Charisius ex libro Romani rettulit a tali consilio aliena sunt. quam- quam enim vel de omnibus vel de plerisque partibus orationis Ro- manus in libro suo exposuerat, tamen non certis definitionibus vel regulis disciplinam graramaticae artis circumscripsisse sed illud potius egisse videtur, ut observatione diligenti et multarum rerum copia eos- qui Latinae linguae rationem plane cognoscere vellent adiuvaret. itaque de universo genere quod singulis titulis cum maxime tracta- bat pauca praefatus magnam copiam excmplorum ex omni genere scriptorum collectam et ordine litterarum dispositam congessit. pro- fectus autem a vetere grammaticorum controversia, qua diu quaesi-

*) Non persuasit niiln vir doctissimus Osannus symbol. litter. II p. 327 sq. duos Romaui libros Charisinm usurpavisse , alterum dq>OQ(icov vel , ut ipse coniecit, dcpofi- afiaiv, aherura de analogia scriptum. nam sicut ea quae 'in libro de adverbiis' Roma- nus rettulisse dicitur uon diversa sunt ab illis quae 'de adverbio sub titulo dcpoQficov^ vel potius sub titulo de adverbio libro dcfOQiicSv exposuit, ita non est cur ea quae de analogia scripta sunt potins e libro singulari, qui eo nomine inscriptusfuerit, petita quam in libro dcpOQiJicav posita fuisse credantur. unum video in dubitationem vocari potuisse, utrum universum librum, ut supra dixi, dcpOQudg inscripserit Romanus, an singulis ar- tis grammaticae partibus titulos dcpoQ^cov addiderit, quod praeter titulum de adverbio modo adlatum commendari poterat his quae in ipsis Romani excerptis scripta sunt 209, 21 de consorlio praeposilionum quem adaeque sub iitulo ctcpogutSv dedimus. sed quoniam ex his quae Charisius rettulit vix intellegi potest quae fuerit illa artis et cccpoQiiav dif- ferentia, reliqua potius recte, haec minus accurate scripsisse Charisius iudicandus est.

PRAEFATIO xivii

tura est utrum in usu dicendi rationis necessitas an consuetudinis licentia valeret, illud ipsum sibi proposuerat, ut ^quid sit cum offi- ciis rectae constitutaeque rationis quidve licentius proditum require- ret', ut ait 194, 13, et 'ut interdum tacente ratione quantum sibi de- derit auctoritas colligeret' J17, 7. hinc nihil frequentius in his ex- cerptis quam quod iis quae cum ratione dicta sunt vel quae ratio et natura sermonis flagitat opponuntur ea quae excepta sunt, quae re- gulam non tenent, quae vetus dignitas vel veterum licentia vel auc- toritas veterum vel suavitas aurium probat. ex hoc igitur Romani libro maxima pars earum rerum quae de usu veterum satis subtili- ter apud Charisium adnotatae sunt deducta est. iam si quacris num quid praeter illa quae ipso nomine inscripta supra conposui ex eodem libro Charisius receperit, duobus maxime locis etiani antiquae doc- trinae reliquiae extant, in illis quae de extremitatibus nominum scripta sunt 50, 7 sqq. et in iis quae istum comraentarium excipiunt de inaequalitate sermonis et de differentia vocabulorum 93 , 3 sqq. ex his pauca quaedam praeter ea quae paullo ante indicavi ex eodem titulo de analogia quem in fine libri Charisius exhibuit deprompta sunt. plura ex titulo de consortio casuum peti potuerunt. e quo titulo quae ipse Romanus indicavit 132, 31 minus accurate descripta esse videntur 89, 24 sqq. quamquara nec onmia ex hoc fonte repe- tenda sunt nec quicquam omnino pro ceito proponi potest ea ma- xime de causa, quia non satis constat quid ab ipso Romano mutua- tus sit Charisius, quid ab iisdem auctoribus quibus ille usus erat receperit. duos autem potissimum antiquiores grammaticos Romanus secutus esse videtur, Plinium, cuius libros dubii sermonis saepissime citavit, et Suetonium, cuius nomen in Charisii excerptis tribus tan- tum locis relictum est, 194, 15. 200, 25, et adscripto titulo libri *de rebus variis' 236, 17. ipse Romanus, cuius nemo veterum scriptorum praeter Charisium nientionera fecit, qua aetate vixerit, nuper sibi invenisse visus est Osannus in dissertatione de Capro et Agroecio grammaticis a. 1849 edita p. 7. nam ex eo quod Hadrianum im- peratorem divum appellat 209, 12; 18 et 222, 21 demonstrare voluit Romanum haud multo post eum imperatorem vixisse. solere enim scrip- tores illum honoris titulum iis Caesaribus tribuere qui aetate aequa- les fuissent vel certe prope ab ipsorura temporibus afuissent. in quo ego miror cur non illud potius argumentum posuerit vir doctissimus, quod Romanus, cum Hadrianum divum constanter appellaret, eadem appellatione numquam usus est in Marco Aurelio, cuius ad Fronto- nem epistulas semel citavit 223, 20, saepius Frontonis ad imperato- rera 127, 3, 197, 3. 206, 1. 223, 8; 27, ut intellegi possit vixisse Aurelium tum cum haec scribebantur. verum taraen ne huic quidera rei multum tribuo praesertim in titulo libri, in quo certe necesse non erat ut post mortem imperatoris titulus lionoris adderetur, ut factum

XLviii PRAEFATIO

aane est in Annii Flori libro ad divum Iladrianum 53, 14. 123, 17. 140, 6. quam ob rem non video certura aetntis indiciuni reijctum esse nisi hoc, quod in magno scriptorum nunicro nullum citavit his quos inodo dixi et Apuleio, qui iis aetate fere par erat, recentiorem, cui iudicio non puto repugnare illud, quod serael 220, 2S 'Porphyrio ex Verrio et Festo' citatus est. neque raagis conperta est Arruntii Ceisi, quem saepius Romanus appellavit, aetas. sed quia neque stu- diorura ratio neque dicendi genus quod Roraanus sectatur subobscu- rum et artificiosum ab illorura scriptorum aetate alienum est, ne ipsum quideni multo inferiorem fuisse et sub finem fere secundi sae- culi vel initio tertii vixisse suspicor.

A Romano longe diversus fuit Cominianus, a quo adscripto nomine haec se recepisse indicavit Charisius, dt- ablativo casu 147, 18 — 148, 13, de coniugationibus 175, 29 — 178, 35, de participio et de adverbio 180, 11 — 181, 15, de coniunctione 224,24 — 225,4, de prae- positione 230, 4 — 31, de interiectione 238, 19 — 22, de barbarismo 265, 2 — 22, de soloecismo 266, 15 — 267, 22. praeterea autem nemo, qui quidem ipsum Cominiani librura vidisset, huius gramraatici men- tionem fecit. quamvis enira id nomen haud raro apud posterioris aetatis scriptores reperiatur, tamen eorum omniura quae ei adscripta sunt nihil est quod non Charisio potius quara ipsi Corainiauo ac- ceptura debeatur. de excerptis quae Corainiani noraine feruntur an- tea dictum est. sed non minus siquae ei ab aliis tribuuntur, ad Cha- risium referenda sunt. velut quae a comraentatoribus Vergilii , Serv. in bucol. 3, 21, schol. Leidens. in georg. I 215 apud Suringarum hist. crit. scholiast. Lat. II p. 310, schol. Bernens. in georg. II 311 apud Miillerura comment. lunilii Flagrii etc. IV p. 8, exscripta sunt, ea ex Charisio 229, 19. 34,25. 95, 12 petita esse adparet. fuit enira hic posterioris aetatis raos ut Corainiani nomine libros Charisii nuncuparent. cuius rei haud scio an haec fuerit causa quod ea a quibus Charisius initium prirai libri fecerat de grammaiica et de voce , quae nostri codicis defectu perierunt, pariter atque ea quae supra indicavi Cominiani nomine inscripta fuerunt. quo fieri potuit ut postea reliqua oninia ab eodem scripta putarentur. itaque, si ea sequimur quae Charisius Cominiano tribuit, adparet non solum de octo partibus orationis (nam de pronomine quamquam nihil indicatum est, tamen eam partem omissam non fuisse certum est) sed etiam de vitiis orationis quae graramatici dicebant hunc scriptorem exposuisse, ea ratione usum ut brevi et simplici oratione suae aetatis consuetudinem doceret omniaque quae ad usum antiquitatis pertinerent vel paullo doctiorem disputationem requirerent a suo consilio aliena putaret. nam in eo fere haec omnia versantur ut definitione unius cuiusque partis orationis proposita quae cuique accidant explicetur et ad cer- tas regulas usus dicendi revocetur. quae quidem disserendi ratio in

PRAEFATIO XLix

eam me adducit opinionem ut Cominianum non valde antiquum gram- maticuiu fuisse ct libmni suum non doctis hominibus sed pueris destinavisse putem.

Rarior aliquanto Palaemonis mentio apud Charisiupi extat. nam de tribus tantum partibus orationis eius se commentarios transcripsi&se testatus est, de coniunctione 225, 5 — 229, 2, de prae- positione 231, 1 — 236, 15, de interiectione 238, 23 — 25. his nunc statim addam ea quae de adverbio scripta sunt 186, 30 — 189, 24, quamvis nomen Palaeraonis non sit adpositum. nam cum eum or- dinem in extrema parte secundi libri Charisius secutus sit ut de sin- gulis partibus orationis primum Corainiani, deinde Palaemonis, ter- tio loco Roniani coramentarium poneret, de adverbio quamquam duae disputationes sunt mediae inter Cominiani et Romani excerpta, ta- men dubitari nequit quin haec quae dixi Palaemonis sint. primum enim ea quae de adverbiis ex praepositionibus ortis disputata sunt 189, 10 sqq. iterum in Palaemonis commentario de praepositione 231, 25 sqq. leguntur. nec minus quae ibi de nominibus civitatium prae- cepta sunt 232, 3 et 28 illis quae 188, 18 indicata sunt respondent. deinde suum nomen in exemplo posuit grammaticus 187, 1 Palae- mon docet. postremo disserendi genus simillimum est illi quod in his quae supra indicata sunt observatur. habet autera Palaemon, ut in his quattuor orationis partibus nunc subsistam, multa cum Cominiano, de quo antea dixi, communia, quippe quera ipsum quo- que pueris instituendis operam dedisse constet, sed ita tamen ut doctiorem aliquanto et antiquiorem grammaticum facile agnoscas. nam in una quaque parte orationis primum quidem significationis varietatem et usum raultiplicem suis generibus descripsit, qua in re sedulo cum Latino sermone consuetudinem Graecorum conparavit ; de- inde vero observationes varias subiecit, quibus de usu optiraorum scriptorum praeciperet. atque in his paucorura scriptorura numero se continuit. nara e poetis Terentiura et Vergilium, quem poetam dicit 232, 12, et Horatium, e prosae orationis scriptoribus unum Ci- ceronem usurpavit. porro Ciceronis exempla oninia ex orationibus in Catilinam, pro Milone, pro Roscio Amerino petita sunt. titulum libri numquam addidit, nisi quod semel 234, 24 Ciceronis de amici- tia liber nominatus est, si modo illud a Palaemone profectum ac non potius a Charisio aliunde additura est.

Sed de his duobus graraniaticis de quibus raodo dixi ad fincm perduci quaestio non poterit, nisi illud explicatum fuerit, quae ratio inter Charisiura et Dioniedem intercedat. constat enim rauitis locis tam ^similem esse utriusque doctrinara ut verba verbis respondeant. quem jionsensum cura alii sic interpretarentur ut Charisii iibros a DiomedtT exscriptos esse dicerent, alii Diomedera scribendi materiem

GUAMMATICI LATINI 1. "i

L 1'RAEFATiO

praebuisse Charisio arbitrarentur, neutrum oninino verum est. et alterura quidem, quod olim Georgio Fabricio placuit in epistula quam suae editioni Chai-isii adiecit, Diomedem auctoritatem secutum esse Charisii, vix puto quemquam hodie defensurum esse, qui paullo accuratius horum grammaticorum libros inter se conparaverit. nam apud Charisium tam multa perturbata et quasi soluto rerum ordine disiecta sunt, coutra apud Diomedem omnia tam certo consilio dis- posita, ut credi nequeat hunc quae apud illum multis locis dispersa invenerit collegisse et iisdem verbis expressa in iustura ordinera redegisse. rectius igitur ii qui Charisiura, quem pleraque ab anti- quioribus grammaticis descripsisse et neglegenter interdum conpo- suisse constat, Diomedis libris ita usum esse existimaverunt ut ordine quem ille instituisset neglecto pro suo arbitratu quaedam decerperet et novo modo digereret. at ne illud quidem valet de om- nibus. quamvis enim multa sane copiosius a Diomede exposita sint, ita ut haec ab eo exscribere Charisius potuerit, a Charisio vero Diomedes omnino' non potuerit , tamen in aliis plenior et rectior Charisii ratio. velut, ut uno exemplo rem conficiam, quae de nomi- nibus vel singulariter vel pluraliter tantum dictis scripta sunt apud Charisium 31,25 sqq., cum multa habeant cum iis quae de eodem argumento Diomedes scripsit 327,16 sqq. communia, tamen et accu- ratius scripta et pleniora sunt quam illa et certo ordine, cuius pauca, sed satis manifesta vestigia apud Diomedem restiterunt, disposita. haec igitur non potuit a Diomede Charisius transferre, nisi quis Diomedis libros ampiiores olim quam nunc feruntur fuisse dicat, cuius tamen rei nullam certam causam esse video. itaque tertium relinquitur, ut utrumque grammaticum ex communi fonte suam doc- trinam derivasse dicaraus. iam vero cum conplura ex iis in quibus cum Diomede Charisius consentit ab hoc vel Cominiano vel Palae- raoni tribuantur, 147,18. 175,29. 180,11. 181,15. 224,24. 225,15. 230,4 conl. 303,30. 346,30. 401,26. 403,16. 415,12 et 392,1. 408,25, serael vero etiam Palaemonis mentionem fecerit Diomedes 415,16, non videtur dubitari posse quin iisdem grammaticis quibus multa se debere Charisius indicavit Diomedes quoque usus sit, eaque causa fuerit cur et in illis locis quos dixi et in magna parte reliquorum, in quibus idera rerum et verborum consensus extat, tam similis utriusque grammatici doctrina evaderet. nam in non nullis certe, ut dixi, fieri potuit ut ipsum Diomedera Charisius sequeretur. ex his iara intellegi potest quam multa praeter ea quae solum Charisi- um secuti Cominiano et Palaemoni vindicavimus et ille et Dioraedes ab his grammaticis receperint. nam orania fere quae de universa artis disciplina et de vulgari consuetudine Latine loquendi praecepe- runt ita inter se consentiunt ut ea ab istis tam quam communi fonte

PRAEFATIO I.I

transtulisse videantur*). qua in re memorabilis cxtitit utriusqne diversitas. nam Charisius nihil aliud fere in iis quae scripta invc- nit mutavit quam quod in breviorem formam pleraque rcdegit, raro observationes aliunde petitas interposuit, saepe noraen auctoris adscripsit. Diomedes contra, quo aptius omnia conectcret et certo ordine digereret, duorum grammaticorum commentarios in unum coniunxit, aliaadiecit, nomina auctorum raro et velut in transcursu addidit. sed haec nunc per singula genera explicare nolo, praeser- tim cum de consensu grammaticorum suo quaeque loco adnotata sint. hinc, siquis accuratius de Cominiani et Palaemonis libris quae- rere velit, saepe ab utro quaeque petita sint investigare poterit. de Palaemone unum addam, 'observationes verborum' quas in tertio libro Charisius conposuit vel omnes vel plurimas ab eo receptas videri; certo autem ea quae et in fine eius libri 262, 25 sqq. et copiosius apud Diomedein 388, 10 sqq. de qualitatibus Latini ser- monis vel de coniunctione temporum scripta sunt ab hoc translata esse constat.

Atque haec quidem non minus iam ad Diomedem quam ad Charisium pertinent. videamus nunc de reliquis aiictoribus quos ille secutus est. in ea igitur operis parte in qua pluriraa ex Comi- niani et Palaemonis libris petivit neminem saepius nominavit quam Scaurum, cuius definitiones quasdam ab ea doctrina quam ipse probavit diversas adposuit 300, 19 de oratione, 300, 27 de partibus orationis, 318, 14 de septimo casu, 320, 4 de nomine, 403, 20 de adverbio, 421, 16 de littera, 444, 29 de hypozeuxi, 449, 26 de macro- logia, 456, 27 de tropo. eidem Scauro in reliquis quoque schemati- bus quae dupliciter, ita ut in hypozeuxi factum est, definita sunt alteram definitionem probabiliter tribuas. videntur autem ea omnia ex arte grammatica Scauri, cuius mentionem fecit Romanus apud Charisium 133, 1. 136, 16. 146, 36 deprorapta esse. quamquam haec quidem, quoniam fere in definitionibus verborum et controver- siis grammaticorum versantur, leviora sunt ; illa vero graviora quae de usu veterum exposita et exemplis antiquorum scriptorum confir- mata sunt. ex hoc genere autem non ita multa Diomedes exhibet, eaque paucis exceptis omnia quasi in unum locum constipata. nam quaecumque ea de re memoriae prodidit illis fere continentur quae de speciebus temporis praeteriti perfecti 364, 9 sqq. et de diversa verborum positione 381 , 20 sqq. scripta sunt. quae quidem omnia cum continuitate rerum et disputationis ita inter se conexa sint ut non ex diversis locis a Diomede collecta sed ab uno aliquo auctore petita esse adpareat, tum iis quae de eodem argumento Priscianus

*) His ratiooibus ductus in incerta codicis scriptura 50, 8 Cominiani nomen latere posse dixi, propterea quod eae res quae ibi referuntur Diomedi notae fueruni. contra 254, 8 in iliis quae a Diomede omissa sunt Romani nomen restituere conatus sum.

d*

Ln PRAEFATIO

in expositione verbi tradidit valde similia fiunt, iisque eo ut saepis- sime iisdem exeinplis uterque utatur. ex hoc fons et origo eoruni quae apud Diomcdem adnotata sunt demonstrari potest. quamquam enim Priscianus ea quae ante eum Diomedes scripserat legit atquo etiam in hac ipsa parte dc quibusdam verborum forrais nomen eius adscripsit, 470, 12. 485, 19. 515, 16. 499, 10. 535, 12, tamen parum considerate rem egerunt ii qui Friscianura haec onmia de quibus cuni Diomede consentit ab hoc transtulisse omnemque fidem recentiori grammatico abrogandara esse cxistimaverunt, quod ct olim Maiansio comm. ad XXX iuri.scons. fragra. p. 34 et nuper Hertzbergio in Propert. 1. 1 p. 229 et t, IV p. 290 accidit. id si antea minus consta- bat, nunc certe t,x iis quae et ipse in Dioraede adnotavi et in Pris- ciano Hertzius elucet. multa enim quae vehementer corrupta et per- turbata snnt apud Diomedem integra servavit Priscianus. quorum magna pars ita conparata est ut causa erroris non possit omnino a librariorum neglegentia repeti, sed ipsum grammaticum minus accu- rate ea quae sequebatur repetentem peccasse adpareat. viderat illud olim Lachmannus in Propert. p. 263 in illis quae de verbo necto exposita sunt a Prisciano 536, 5 sqq. et a Diomede 369, 16 sqq. parem rationem cum aliis exemplis deprehendere licet tum ea maxime ostendunt quae de verbis adolesco et sallior et deleor tradiderunt Diomedes 373, 16. 375, 16; 26 et Priscianus 488, 26. 546, 9. 490, 8. manifestum ergo est non ipsas Diomedis observationps a Prisciano repetitas esse sed utrique antiquiorem auctorem ante oculos fuisse, quem unum in hac parte ducem secutus est Diomedes, Priscianus vero minus constanter quidem sed diligentius saepe quam ille ad- hibuit. atque etiam quis ille fuerit satis certo ab utroque grammatico ind'2atum est. nam ct Diomedes in initio eius partis de qua dicimus bis Probum appellavit, 364, 30 ideoqne Probus negat recte dici piscem vel aliud tenerum quiJ manduco et 365, 19 praefoco praefocavi Probus quasi novam vocem miratur , et Priscianus in quibusdam observationi- bus in quibus cum Diomede consentit eiusdem Probi auctoritate usus est 469,12. 470, 12. 485, 19. 490, 8. 499, 17. 529, 7. 535, 21. 539, l et paullo accuratius quara in reliquis locis, in quibus nomen tantum grammatici posuit, 541 , 18 sic enim Probus de, duhio perfecto tractans ostendit Naevium protulisse. itaque cum Diomedem haec omnia de qui- bus agitur ex illo Probi libro petivisse dico, quo is de dubio per- fccto, ut ait Priscianus, tractaverat itemque de sirailibus verborum quaestionibus exposuisse videtur, satis puto rem probatam esse iis qui qua ratione hic grammaticus in indicandis auctoribus quos secu- tus est utatur bene cognitum habent. accedit vero etiam haud con- temnendum testimonium Gellii, qui noct. Att. VI 9 de perfectis temporibus gerainatione syllabae factis Probum adnotasse et veterum scriptorum exempla posuisse dicit. unde adparet illura de iis rebus

PRAEFATIO Mii

in quibus maxime Diomedis observationes versantur quaesivisse. et quoniam de illis quae Probi nomine recentiorcs grammatici citant saepe dubitatum esse video, utrum ea M. Valerio Probo Berytio an posteriori euidam artis grammaticae scriptori tribucnda sint, rectius aliquanto quam vulgo fieri solet ea de re ex Diomodis excerptis iudi- cari posse confido. etenim quod Suetonius in vita Probi narrat eum •multa exemplaria contracta emendare ac distinguere et adnotare cu- ravisse, soli huic nec uUi praeterea grammatices parti deditum', eo testimonio docti quidam homines ita abusi sunt, utquidquid ad gram- maticam doctrinam pertineret a Probi studiis alienum esse existi- marent atque illud ipsum tam quam normam ponerent, qua quid recte ad eum referri posse videretur iudicarent. quo factum est ut sin- gulari inconstantia, dum nihil relictum esse de doctrina nobilissimi grammatici queruntur, ea ipsa quae in conspectu omnium posita sunt ab eo abiudicarent. videant autem ne nimis angustis finibus operam et studia Probi coerceant. nerape, sicut summum criticum decebat, ille et reliqua artis instrumenta diligenter circuraspiciebat et morera dicendi accurate observabat, ut certo fundamento in critica arte facti- tanda uteretur. hinc nata esse videtur illa *non mediocris silva observationum sermonis antiqui', quam ab eo relictam esse Suetonius testatur. in eo igitur negotio quam rationem Probus secutus sit optime ex Diomedis excerptis perspici posse dico, quandoquidem is ita observationes Probi expressit ut vix quicquam aliunde additum esse videatur. plurima enim exempla quibus usus est ex antiquis- simis poetis et historicis, ad quos ille maxime opcram suam pertinere volebat, pctita sunt, pauca ex recentiore memoria interposita, nul- lus denique scriptor citatus est qui Probi aetate inferior esset, ex- cepto quidem uno Suetonio , cuius semel mentio facta est 365, 19, Tranquillus quoque his adsentiens in libello suo. sed tantum abest ut uno exemplo fides antiquitatis labefactetur ut certius etiam reliquoruni origo demonstretur. nam ipsa verba quibus in eo testimonio ad- ferendo grammaticus usus est ostendunt illud cx libello Suetonii, quem Diomedi notum fuisse postea docebimus, ipsum addidisse ad confirmandam Probi observationem. praeterca vero nihil invenio quod non esse a Probo profectum certo indicio constet, nisi quis ea quae de Plinii sententia breviter adnotata sunt 368, 1 0 a Diomede addita esse existimat. quamquam Probus, quem ad Domitiani aetatem vitam produxisse certum est, Plinii libros legere potuit. recentioris autem aetatis scriptores quorum verba adposita sunt quo consilio Probus adhibuerit luculento exemplo ostendunt haec quae de Pomponio, Neronianae aetatis poeta, scripta sunt 371, 18, sed novitas hrevitatis causa cuncta permiscuit. quippe sancio sancii faciebanl, ut Pomponius ad Thraseam. similiter ea quae ex Senecae de officiis libris 366, 14 et ex Fabiani causarum libro tertio 375, 22 protulit eo consilio ad-

I.IV

I'RAEFATIO

scripsisse videtur ut cum vetere ioquendi consuetudinc, de qua maxime quaesivit, novorum scriptorum morem conponeret. falsum vero est numcn Titiani, quod ex interpolatis exeraplaribus propagatum olim le- gebatur 3GS, 26, Tilianus etiam dc agri adtura primo. pro eo nunc cor- ruptam librorum scripturam lyrannus restitui, quae ipsa quem ad modum emcndanda sit quamquam nescio nec sciri posse puto, illud taraen constat, tertii saeculi scriptori in hoc commentario locum non esse.

Neque vero his excerptis omnia quae Probo Diomedes debuit continentur, sed per reliquas etiam partes quibus de verbo praecepit quasi frustula quaedam ex illius copiis recepta videntur dispersa esse. primum enim de participiali modo 342, 9 eius auctoritate utitur, dum ea quae ipse participialia dicit a Probo supina appellari ait. deinde, si modo ex genere exemplorum quae adscripta sunt et universa disputandi ratione coniecturam facere licet, in his quae de inchoa- tiva verborum specie 343, 1 sqq. et de iterativa verborum forma 344, 28 sqq. e veteribus scriptoribus adposuit Probum ducem sequi videtur. porro quae de verbis corruptis ad usum veterum inlustrandum adnotata sunt 385, 2 1 — 386, 6. 386, 1 7 — 22. 387, 4 — 9 ; 29 — 388, 7 haud scio an eidem auctori debeantur. denique ea quae *de his quae apud veteres diversa reperiuntur enuntiata declinatione' brevi- ter a Diomede exposita sunt 400, 1 — 401, 9 tam similia sunt illis de quibus antea dictum est ut haec quoque Probo tribuere non du- bitem. et in his certe quae postremo loco posui fortasse aperto quo- dam testimonio rem confirmare licet. nam in * expositione Latini- tatis', quae est in Lavantino codice f. 21 sqq. nono saeculo scripta, adposito Valerii nomine eadem quae Diomedes tradit citantur, sed Valerius ait consuetudinem antiquitatis etiam fuisse ut paene alios sermones tunc dicai fuisse aliosque nunc. sed per physicam similiiudinem atlulil dicens, ^postera' inquit ^ aetas mundi ut discipUnam pristini saeculi ita et sermones fastidiare coepit ei nova parturire verba quae iuvenum ritu ipsa modo florent et viyent\ qui etiam Horatium dixisse ait Ut silvae flores pronos mutantur in annos et prima caduni, ita verborum veius interit aetas, et nova iuvenum ritu floreni modo nata vigenique (Jloreni moiai augentque cod.) ei rel.

In tertio libro Diomedis memorabilis et plena antiquae erudi- tionis disputatio est de poematibus 482, 13 — 492, 14. eam totam a Suetonio, quem in fine eius capitis 491, 30 Diomedes appellavit, petitam esse docuit O. lahnius Mus. Rhenan. noviss. VIIII p. 629. nam quod satirici poetae tres tantum appellati essent 485, 32, Luci- ]ius Horatius Persius omisso nomine luvenalis, id non posse intellegi, nisi ab antiquiore aliquo auctore, qui aetate superior fuisset quam luvenalis, haec recepta essent. deinde quia Suetonium in libris suis maxime Varronis auctoritate usum esse constaret, ea quoque quae

FRAEFATIO lv

Varronis nomine Diomedes adscripsisset 486, 8. 487, 15. 488, 7. 489, 18 Suetonio deberi. ea vero quae de origine bucolici carminis 486, 17 sqq. tradita essent, quoniam cuni iis fcre consentirent quae de eadem re Probus ante commontarium in Vergilii bucolica scripsissct, ex eo ipso loco a Suetonio, qui saepius Probi copiis usus esset, recepta videri. quem autem Suetonii librum Diomedes ^xscripserit non ma- gis certo definiri potest, quam quo potissiraum ex Varronis libris Suetonius usus sit. nam quod Varronis de satura sententia ex se- cundo libro Plautinarum quaestionum adfertur 486, 8, credi vix pot- est alium librum a Suetonio non esse adhibitum. quamquam illud ipsum quam inccrta in hoc genere conicctura sit docet. Suetonii librum eum a Diomede usurpatum esse adtirmavit lahnius qui a Suida V. TQccynvXXog hoc nomine indicatur, 71£qI rav Ttaga Pa^aiois d-ecoQiav xal ayavav /3t/3Ata j3, et brevius a Gellio noct. Att. VIIII 7 ludicra historia dicitur. et satis probabiliter illud quidem. pote- rat tamen talis disputatio non minus commode in libris Pratorum, quos in primis a posterioribus grammaticis tractatos esse constat, conlocari. ceterum ut ipse Diomedes vix quicquara antiquo com- mentario addidit, ita Suetonius in plerisque satis accurate Varronis auctoritatem secutus esse videtur. sed Varronianae doctrinae reli- quiae in ea quoque parte libri quae de metrorum disciplina scripta est restant. cuius rei certa testiraonia sunt ea quae de nuraeri et rythmi differentia 513, 1 et de certis versuum generibus 515, 3; 9; 14. 518, 14 Varronis nomine inscripta referuntur. haec ex Varro- nis ad Marcellum de sermone Latino libro septimo petita esse con- latis iis quae ex eodem libro Rufinus p. 2708 et 2709 rettulit proba- biliter coniecit Ritschelius quaest. Varron. p. 35. hinc progredi licet longius. nam et ex his quae proxime antecedunt et secuntur quaedam ita cum illis rerum natura conexa sunt ut ex eodem fonte petita esse adpareat, et in initio libri ea quae ante Suetonii ex- cerpta posita sunt Varronianae doctrinae vestigia continere videntur. verum de his non magis nunc quaeram quam de reliquis metricae artis auctoribus quos Diomedes secutus est. nam illud quod vole- bam abunde demonstratum esse videtur, quae ex antiquiore erudi- tione apud hunc grammaticum restiterunt, eorum maximam partera gravissimis auctoribus Varroni et Probo acceptam deberi.

Qua aetate Charisius et Diomedes vixerint nullo testimonio con- stat. utrumque saepius conmemoravit Priscianus et qui hoc paullo antiquior esse videtur Rufinus in commentario de metris eomicis, Charisium Servius in Verg. Aen. VIIII 329 et falso Cominiani no- mine in Verg. bucol. 3, 21. ab altera parte apud neutrum invenio certum recentioris aetatis indicium quam illud, quod Terentiani Mauri libello de raetris Dioraedes usus est. eius rei argumentum Lachmannus in Terentian. p. XIII petivit ex Terentiani versu 1701

Lvi PRAEFATIO

quae pujc longa remiserat arma novare parabant. qui versujs cum ab eo ipso exenipli causa ita retictus sit, idem a Diomede 498, 6 poni- tur. non minus certum est in definitione pedis versus Terentiani 1342 sq. una longa non vulebit edere ex sese pedem, Ictihvs qui fil duo- bus, non gemello tempore expressos esse a Diomede 475, 3 ergo una longa pedem non valebit efficere, quia ictibvs duobus arsis et thesis, non gemello tempore perquirenda est. iteni de pedibus 475, 11 et 476, 17 Terentiani versus 1361 et 1380 exscripsit et alteram disputationem de pentametro 503, 9 — 22 ex Terentiani versibus 1721 sqq. trans- tulit. quarti vero saoculi grammaticos Donatum et Marium Victo- rinum, quorum frequens cum Charisio et Diomede consensio est, utrum ipsos legerint an ab iisdem auctoribus quos illi secuti sunt hi quoque doctrinam derivaverint non videtur certo dici posse. ex quibus rebus adparet quam latum coniectandi spatium in temporibus definiendis relictum sit; nisi forte isti similitudini, quam duo gram- matici et inter se et cura illis scriptoribus quos dixi habent, id tri- buenduni esse putamus, ut nec ipsos aetate longe diversos nec ab illis procul remotos esse dicaraus. certioribus quidem finibus Osannus symbol. litter. II p, 339 sq. utriusque aetatem circumscribere cona- tus est. postquam enim Cominiano grammatico inter Donati et Ser- vii aetatem locum adsignavit, propterea quod et in Servii commen- tariis Vergilianis conmemoratus esset et ipse in excerptis quae eius nomine feruntur p. 12 ed. Lindem. Donati mentionem fecisset, illud ad Charisium quoque, quoniam is Cominiani librum usurpavisset, pertinere voluit. nam quia a Prisciano, qui non ita multo ante an- num quadringentesimum quinquagesimum libros suos edidisset, ap- pellatus esset, consentaneum esse huius grammatici aetatem exeunte saeculo quarto et ineunte quinto contineri. Diomedem porro Cha- risio aequalem, paullo tamen antiquiorem fuisse. sed quanto opere haec argumentatio a meis rationibus abhorreat, ut taceam de reli- quis quae mihi minus probavit vir doctissimus, satis adparet ex iis quae de Corainiano supra dixi. ceterum Charisium inter artis gram- maticae doctores in aliquo honore fuisse indicant ea quae in epi- stula ad filium data eius nomiui adscripta sunt, ' vir perfectissimus magister urbis Romae'. ita enim haec ex vestigiis priscae scriptu- rae restitui. viri perfectissimi autem dignitas non inaudita est in hoc genere hominum. nam et Marcius Salutaris grammaticus eo nomine appellatur in excerptis Romani 229, 19 et ex iis qui agri metiendi artem profitebantur non nullos eundem honoris gradum ob- tinuisse constat: cf. Mommsen. de libr. colon. grom. vet. II p. 175. Titulus quo Charisii libri inscriberentur in codice non est re- lictus. nam quod vulgo institutiones grammaticae dicuntur, quae in- scriptio in summis marginibus huius editionis meinvito, cum minus adtenderem et sero remconmissam esse animadverterem, repetita est,

PRAEFATIO Lvii

nulla antiquitatis fide ex principe editione propagatum est. itaque hac auctoritate remota communi nomine, quod ipsa Charisii verba 1, 4 conmendare videntur, artem grammatlcam inscripsi. eundem titulura Diomedi restitui, cuius libri post Putschiuin de oratione et partibus orationis et vario genere metrorum vulgo dici solent. nam in exemplaribus antea inpressis simpliciter de arte grammatica opus vel grammaticae opus tripartitum vel Diomedis grammatici opus in- scribi solebat. Putschius autem novum titulum ex codice Puteaneo sumpsit, in quo haec ita ut ille edidit in prima pagina scripta sunt. videntur tamen ea verba librario potius, qui argumentum librorura indicare volebat, quara ipsi grammatico deberi. artem grammaticam vero non solum librarii dixerunt in iis quae singulis libris sub- scripserunt sed Rufinus etiam p. 2715 eo nomine usus est.

Scripsi Berolini mense Septembri anni MDCCCLVII.

d**

I

GRAMMATICI LATINI

EX RECENSIONE

HENRICI KEILIL

VOL. I

FLAVII SOSIPATRI CHARISII ARTIS GRAMMATICAE LIBRI V

DIOMEDIS ARTIS GRAMMATICAE LIBRI III

EX CHARISII ARTE GRAMMATICA EXCERPTA

^

I

GRAMMATICI LATINI

EX RECENSIONE

HENRICI KEILII.

UPSIAE IN AEDIBTS B. G. TEVBNERI.

JDiu multorum desiderio efflagitatum est ut grammatici Latini egregio studio atque industria olim ab Helia Putschio editi nova editione repeterentur. itaque cum olim Fridericus Lindemannus eam curam in se suscepisset, mox vero vix susceptum opus omisisset, iam maioribus copiis instructi novam grammaticorum Latinorum editio- nem, quae magis esset ad horum studiorum rationem adcommodata, de integro parare constituimus. qua in re hoc nobis sequendum proposuimus, ut verba scriptorum non solum e libris manu scriptis accurate conlatis quara maxime emendata exhiberentur sed etiam discrepantia scripturae una cum emendationibus virorum doctorum adnotata commentario critico instruerentur , interpretatione autem rerum nos abstineremus. praeterea singulis voluminibus prolego- mena accedent, quibus et ratio quam in textu verborum recen- sendo secuti sumus explicetur et de ipsis scriptoribus deque con- ditione librorum exponatur. indiccm rerum et scriptorum suum cuique grammatico aut volumini parabimus, communem omnium gramraaticorum indicem, quo magis commodo doctorum hominum consulatur, in iine universi operis addituri. sed ut modicis finibus labor cohiberetur, nunc quidem ad eos tantum auctores qui vel artes grammaticas conposuerunt vel singularibus libellis partem artis

tractaverunt, qui oliin a Putschio cditi, postea cum ab aliis tum a Vin- dobonensibus analectorum grammaticorum editoribus aucti suut, ope- ram nostram pertincre voluimus: ex his quoque paucos, qui nullam omnino utilitatem habere videntur, omitteraus. nova autem cura et consilio, si res ita tulerit, his grammaticis scriptoribus postea et Festi Nonii Isidori libri, qui minus quam reliqui a communi usu inpediti sunt, et glossariorum Latinorum coUectio diu desiderata addentur. eos igitur scriptores quorum nunc editio paratur ita disponere visum est, ut his voluminlbus distributi se excipiant:

I. Charisius. Diomedes. ex Charisii arte graramatica ex- cerpta. II. III. Prisciani institutiones ex reccnsione Martini Hertzii. eius- dem scripta minora. IV. Probus. Donatus. commentarii in Donatum qui ferun-

tur Servii Sergii Cledonii Pompeii. V. Claudius Sacerdos. Palaemon. Asper. Consentius. Pho- cas. Eutychius. Macrobius. incertorum auctorum frag- menta et oxcerpta grammatica. Arusianus Messus. in- certorum auctomm libri de differentiis verborum. VI. Scriptores orthographiae et artis mctricae, Velius Longus, Caper, Agroetius, Terentius Scaurus, Cassiodorus, Beda, Tercntiauus Maurus, Marius Victorinus, Plotius, Caesius Bassus, Atilius Fortunatianus , Rufinus, Servius, Mal- lius Theodorus. incertorum auctorum fragmenta.

FLAVII SOSIPATRI CHARISII

ARTIS GRAMMATICAE

LIBRI V.

N codcx Bobiensis, nunc Neapolitanus Borbon. IV A. 8, cuius et integra adnotata c.st scriptura et, siquae iactura membranarum pcrierunt, ver- sus iu imis marginibus adscripti sunt

P fragmentum codicis Parisini 7560 p. 224 — 264

B excerpta codicis Bobiensis, nunc Vindobonensis 16

L cxcerpta codicis Leidensis Voss. 37. 8 p. 272 — 279

p cxcerpta codicis Parisini 7530

10 editio princeps Neap. a. 1532

FL. SOSIPATER CHARISIVS V. P.

MAGISTER VRBIS ROMAE

FILIO KARISSIMO SALVTEM DICIT.

p. 3 cd. Lind.

Amore Latini sermonis obligare te cupiens , fili karissime , arlem gram- 5 maticam sollertia doctissimorum virorum politam et a me digestam in libris quinque dono tibi misi. qua penitus inspecta cognosces quatenus Latinae facundiae licentia regatur aut natura aut analogia aut ratione curiosae ob- servationis aut consuetudine, quae multorum consensione convaluit, aut certe auctoritate, quae prudentissimorum opinione recepta est. erit iam 10 tuae diligenliae frequenti recitatione studia mea ex variis artibus inrigata memoriae tuisque sensibus mandare, ut quod originalis patriae natura de-

;v I 1. 1

Amore latin

5 arlem gramma soll

et a me digestam iii libris V do

nosces quatenus latine facund

a analogia a suasione

q niultof osensione ouaiuil a certe auctoritate

10 simorum opiiiione recepta e eiit iam tuf diligenti^ frequen

ta

ti recitione studium. . .ex uariis artibus inrigata memori^ tuisq.

sensib: mandare ut i^ originali patri^ natura denegauit

4 Primi versus , quorum exlrevuie litterae iactura memhranarum delelae sunt , iiite- gri exstabant saeculu sexto decimo. ilaque piincipis editionis (lo) supplementa adscripsi, quibuscum praetcr cxiyuam quundam discrepantiam , quam adnolavi, conscntit iipogru- phun Borbonicum IV A JO. fl. sosipater charisivs vP. magister, | amore Latiui ser- monis obligarc te cupieus, fili charissime, artem Grammaticam sollertia doclissimornm uiioruni politam, ct lu 6 douo tibi misi. Qua penitus inspecta, cognosces id: cum

iiosces apographum Borbonicum 7 facundiae licentia regatur, aut nalura, aut ana-

logia, aut ralioiie curiosae obseruationis, aut consuetudiue, quue w 9 aucloritate,

quae prudeniissimorum lu 10 lectione sludium meum ex lo. in codice fuit rectioue, quod addita i et super scriptis ta litteris correctum est

1 FL. sosipater charisivs, vr. Magistcr, ai FiWnm Fabricius- quoe addidi, laliis —

dicit, m allera paginae parte ante scxtum decimum saeculum dcleta locum hahere po- tuerunl 11 originalis i*j

GRAMMATICI LATINI I. l

2 CHARISII

p. 3 L.

iiegavit virlute anirni adfectasse videaris. valeas floreas vigeas aevo quam longissinio, lili palri tuo karissime.

CONTINET LIBER I I (ic grannnatica

II de voce 5

III de litteris IIII de syllabis

V de communibus syllabis VI de dictione

VII de casibus ,j

VIII de generibus nominum

VI III de numeris et pronominibus

X de ordinibus seu decbnationibus nominum

XI de observationibus nominum quibus genera et numeri discenumtur

XII de monoptotis ik

XIII de nOmiuibus quae hypocorismata non recipiunt

XIIII de nominativis ad regulam redactis

XV de extremitatibus nominum et diversis quaestionibus

XVI de gradibus conparationis seu conlationis

XVII de analogia ^q

XVIII de ablativo casu

XVIIII de formis casualibus

LIBER II

I de defmitione

II de genere ^

III de specie IIII de oratione

V de partibus orationis VIII VI de nomine

VII de pronomine VIII de verbo Vllll de ordinibus verborum

l — A N

uirlute animi adfectasse uidearls // karissime:

. . leas floreas uigeas ^uo ^ longissimo fili patri tuo Continet lib. . . . I De grammatica I De perfeclis ordinu.I... .V asyndetoii

1 ualeas ui 3 Contiiiel Liber I U). rubricae tribus versiculorum columnis, qua-

rum initia adscripsi, in codice perscriptae sunt. his in fine addita est quarta columna, quam cum lacunis , quibus et haec et extrema pars tertiae adfecta est , infra exhibui.

8 de commu sylla ^V 13 declina N 24 de diffinitione N

INSTIT. GRAM. 5

p. 3. 4 L.

X de (leclinationibiis verborum XI (le coniiigalionibus XII de parlicipio XIII de adverbio 5 XIIII de coniunctione XV de praepositione XVI de interiectione

LIBEIl III

I de perfectis ordinum IIII 10 II de defectivis III de incboativis IIII de inpersonalibus V de frequentativis VI de paragogis 15 VII de confusis

VIII de quabtatibus Latini sermonis ct temporibus

LIBER IIII I de barbarismo n de soloecismo 20 ni de vitiis ceteris, id est

mi de acyrologia

V de cacenphato

VI de pleonasmo VH de ellipsi

25 vm de perissologia

viiii de macrologia

X de tautologia

XI de tapinosi

xn de cacosyntheto | 30 XIII de ampbiboha

II de tropis XII, id est I metaphora II catachresis m metalepsis 35 iiii metonymia

1 de deciiiia N De declin. nerborum u) 7 Expt lib. II Incip. lib. III

cap. I I 1. De perfeclis ordinu I... A^ : ordinum IIII U) 1'.) in numcris rubricarwn

noiui fidem codicis relinquere , quamquam errasse librarium adparel, cum /taec tam quam parles barbarismi disponeret 24 de enlypsi et de perisologia e codice adnotavil

Lindcmannus 29 He cacosinlheto N 32 I metafora ] II catncsis | nietalensis N

1 *

CHARISII

,.. 4 L.

V antonomasia VI synecdoche vu onouiatopoeia vui peripiirasis

viiii hyperbatou 5

X hyperbole

\i ailegoria cum speciebus suis Vli xu homoeosis cum speciebus suis tribus III de metaplasmo cum speciebus suis Xllll Illl dc schemate lexeos cum speciebus suis XVllI, quae sunl 10

I prolepsis

II zeugma

in tiypozeuxis lui syniepsis

V asyudeton • is

VI anadiplosis

VII anaphora vni epanalepsis vuii epizeuxis

X paronomasia w

XI schesis onomaton

XII parhomoeon xm homoeoteleuton xiiu homoeoptoton

XV polyptoton 25

XVI hirmos xvii polysyntheton xvra diaijlon V de scliemate dianoeas et speciebus suis, quae sunt istae

i per dialogismon 30

u per mycterismon m per paraiipsin lui per ethoiogian v per prosopopoeian

VI per apologismon sive ultro dando 35

vn per hyperbolen vm per confessionem

h 2 sinecdoche N 8 homoeusis N 10 scemate iV 13 ypozeu... N hypo-

h i

zeusis 10 14 synleitisis N 18 epanalemsis N 21 scesis N 26 xvi hyr-

h

mos I XVII polysynteton N 29 scemale N 31 mysterismon A^ 33 ethomolo-

giam A' 34 prosopoeian N

INSTIT. GRAM.

vrm por cooniutalionem X negando

XI de Irausilu sive transmutatione personaium XII per apoclisin XHi per aporian xini per epitropen XV per anlimetabolen VI de lectione et partibus eius IIII, id esl

I de accentu et posituris

II de discretione

ui de pronuntiatione iiu de modulatione

4 L.

10

6, 14 N

VIIII per conmutationem negando X de transitu siue

XI transmutatione

XII personamm Xill per apoclysin

XIIII per aporian XV per epitropen XVI per antimetabolen UI De . . . . one et rtib : ) IIII

// ris

tu et positu

e

e

III De coniinnatione V Ue separatione VI De mora VII De dislinctione VIII De subdistinctione

VIIII De rhythmo

ii

X De metri sifica XI De basi XII De pedibus XIII De uersibus XIIII De metris

Xr De hidioraatib. synonyma cice o ne

1 Liber V. | De lectioue et partibus eius contrariis IIII. id est | De accentu et positu. I De scriptione. j De pronuntiatione. | De modulatione. | Ue continuatione w VI De leclione et partibus contrariis llll id est I | De Accentu et posita 11 | De dis- cretione III | De pronuntiatione Ilil sqq. omissa libri quinti indicatione, et numeris usque ad extremum iitulum, qui est De differentiis XVII, conlinuatis apographtim Borbonicum

1 De idiomatibns. Synouyma Ciceronis. IndilTerenter glossemata per literas latinas ordine coposita, Glossemata idem significantia. | De differentia. | finis u). in apographo Borbonico. quod bis descripta exhihct capitula, altero loco scriptum est XV de hiclio- malibus omissis iis quae priore loco ita ut in u) scripta secuntur. mihi de numero XV non satis cons!abat

8 in tilulo de lectione omisi v. contrariis post eius in U) additum, qnod ex signo pronominis non recte intellecto ortum esse videtur. quamquam plura quam quae dedi in codice 1'uisse non inprobabile reddunt spalia membranarum 12 de modulatioae, quam partem lectionis ponunt grammatici quos secutus fuisse Charisius videtur, Maximus Vic- iorinus p. 1938 et Diomedes p. 434, ex w recepi. in codice nec vestigium eius tiluli super est et omissum euin fuisse persuadet numerorum continuatio in sequenti titulo facta, nisi potius lihrarium in numeris conputandis errasse dicas. nam quod quispiam coniciat tria capitula simid cum quinti libri indicio lacuna intercidisse, nec renm naiura conmen- datur nec per spatia membranarum rredibite est

) CIIAHISII INSTIT. (".n.VM.

I>. 4 L.

Illi de conlinuatione V de separatione VT de inora VTI de distincliune VTII de subdislinclionc VTIII de rliythmo

X de metri versificatione XI de basi XII de pedibus XIII de versibus XIIII dc metris XV De idiomatibus. synonynia (Mceronis indinerenter. gltisseniata per litleras Latinas ordine conposita. giossemala idem signiticanlia. de diderentiis.

12 titulim de idiomalibus et quae secuntttr ex auvtoritate codicis . quum uj et apo- grapha liuvbonica praestaut, praecedciitiOus continuuvi , cum quinti lihri initium , quod aute lilulum de modulatione non recte indicatum est in u, ab Ids capiendum csset

LIBER PRIMVS.

I DE GRAMMATICA

II l)E VOCE

III DE LlTTEllIS

Nomen est quo adpellatnr , figura qua notatur, potestas qua valel. litleraruni aliae simt vocales^ aliae cohsonantes. vocales sunt quae per se proferuntur et per se syllaham faciunt: sunt autem numero quinque, 10 a e i 0 u. hae omnes et producuntur et corripiuntur, (iuotl apud Grae- cos in tribus tantum, oc i v, fit. unde apud eos haec est divisio septem vocalium^ quod aliae correpfae., aliae productae. aliae mediae sunl. praeterea aulem Latina hngua e et o iam pro e et o quam pro i] el w Graecis utitur^ quae obseryari non possunt temporihus, msi accedat pro-

N l \, 2 Oclo fere versiis, qiiantum quidem e scriptura prioris columnae conici licet, toli perierunt; reliquorum fcre omnium extrema pars delela est. in w et apo- grapho Borbonico tria capita , ad quae illa iactura pertinuit , omissn sunt. niihi prae- ter numerum 11 secundi capitis titido adpositum haec adparuerunt.

5 III De solu

Nomeii e q uppe LUlerar alie sl

6 pr se syllam

10 et corripiuntur t^ ap grecos If e diuisio. . .uo preterea W latina lingua ...uari n posst temporib; n ads

11 in lacuna posl diuisio indicaia litterae quaedam adparuerunt, qiiae W et vel Nec legi poterant

7 Nomen — 8, 20 admiilimus Mar. Victurin. p. 2452, unde supplementa ad spatia lacunarum adcommodata interposid 10 liae omues — 14 pronuntiatio omissa sunt a Fictorino. lacunas, ut numerum litterarum quae perierunt oslenderem, supplevi sentcntia petita a Prisciano p. 541 et Sergio in Don. p. 1828 de arte gramm. p. 197 ed. Vindob.

s ciiAfusn

nuntiatio. ha\w\\\ diUH', i et u, traiisciint in consonanlinm poteslnlem.^ cum aut ipsae inter se (jeminantiir aul nim aliis rocalibus iiirigiiriliir, iil luno vita lanus iecur rates relox vox. (•ousoMaiiliuni species est duplex. snnl enim aliae seniirocales ., aliue mntae. seinivocales sunl quac per se (|iiidem \\roierunlur ., sed pcr se .syllabam non faciunt: sunt autein nu- » mero septem., f l m n r s x. ex his liquidae sunt quattuor, 1 m n r, quae propterea liqnidae dictae snnt., quod minus aridi haheant el in pionuntiatiorte liquescanl et syllabam positione longani faccre non possint, si in eadem syllaba ponuntnr cum muta. nam in illo pcde qui est 'Phoebe yraves' r consonan* plena liltera non hahetur et vyQcc dici- lo tur, id est liquida, et accipi dclict (\\\iisi sola g littera vel alia consonans vocali correptae subiecla esset. ex his una duplex est x, constat enim aut ex g et s., nt rex regis., aut ex c et s., nt pix picis, ideoque haec littera a quihusdam ncgatur. mutac sunt quae neque proferwn/7/r per se ncque per se syllabam faciwnf: simt autem numero novem, h c d g h k 15 p q t. ex his supervactiae quibusdam videntiu" k ct q, quod c httera horum locum possit inplere, ul puta Carthago. praeponitur autem k quotiens a sequitur, ut kalendae; q scribitur quotiens u coniuncta cum alia vocali subsequitur, ut quercus questio quantus et his similia. h au- tem non littera existimatur. y el z propter riiaeca noinina admeftimus. io

N

..f du§ .i. & u transeunt

iuiiguntur tct nouia et ianus

osonanliu species e duplex st 4+

Semiuo st q pr se quidem pfer 5

Ex his liquide st. IIH. I. m. n. r. qu§

q miuiis aridi habeant et in pronuntiati

positione longam facere ii possint

Nam in illo pede qui e girie gra .... osona

hf et YfPAN Ide liquida et accipi debel q 10

alia osonans uocali

Ex his una duplex est X

a quib:da negatur // b. c. d. g. h. k. p. q. t. ex

Mute sunt q neq. pferr neq. pr se syilabam faci 15

uidentur k et q. q' c littera hof locuni possit

pponit' W k quotiens a sequitur ut kaleiid^

iuncta c' aiio uocali subseqr ut quercus.questio

h ali Ti littera existimatur.y et z pp greca nija ad 20

8 possint vel possunt legi poterat

3 exempla litterartm i et u posui ea quibus usus est Diumedcs /;. 41(3 10

Plioebe] Verg. Aen. VI 5G. eodem exemplo in eadem re utilur Maximus Vicloririus p. 1903 14 fortasse in codice fuit neque proferri possunt nequc , ut scribendum

fuisset neque per se proferri possuiu neque

INSTIT. GRAM. LIB. I 9

A littera est vocalis, quae quidcni pcr se facit syllabam et brevem el lougam^ iteniqne conexa cum aliis tam pracposila quam media finiens- que^ ut Ahala: nola eliam praenominis, cum Aulum sola si<;nificat. e lil- tcra per se nominata itemque cum aliis iuncla facit sylla6am et hrerem 3 et longam. * o littera (am corripilur quam producitur et sola et aim aliis copulata. u liltera corripilur (^t i)roducitur et in polestalem conso- nanlis transit: notani facit, cum quinque significat. f litlera incipit in sylhiha praeposita lam vocali quam semivocali^ ut facit., ilem subiuncta cocali., ut efric«7 officit. 1 liltera tam praeponitur vocalibus quani sub-

10 iungilur : praeponitur, cum laudm lilteram legem et liis similia scribi- mus; subiungitur item, nt tellus tolie. subiungitur item consonantibus, cuni Claudium clemen^m clientem, sed et Clodium nominamus. cuni sola ponilur, Lucium significat; item numerum, cum quinquaginla significal. m lillora taiii praepoiiitur quam subiungilur iiocalibus, nt monet commo-

unet: snh'\m\^\im consonantibus Uquidis cum agmiwn et pigmenta dicimus: item nota praenomi/i?*, cum sola Marcum significat

h littera tam praeponitur vocalibus quam subiungitur: praeponilur et semivocalibus, ut in blae^o; praeponitur quoque p lilterae, qua saepe

N

A liUera e uocalis q quidem p se facit syllabam itemq. oexa cum aliis tam pposita q, Nota ctiam pnomrs c' aulum sol.i signif

E littera p se nominata itemque facit sylia

5 0 litta tam corripit* Ci producit" aliis c

V litta corrl et pdiTr Nota facit

V. signifi // ut effi

F litiera incipit in syllaba pposita tam quam

10 L littera. .pponilur uocalj g, subiungitur pponitur c laudat

litte et liis similia scribimus subiungitur item. .

tellus tolle. subiungit' item osoB cii ciaudiii clemen... clientem s. et claud^m uominam: c' sola ponitur lucius signif Item numef c'. I. significat. // iuilf consol)

15 M litta ta pponitur q, sub*r et com

na & pigmenta pnomi

7V I 1', 1 In prima pagina decem fere versus toti, proximorum initia perierunt, e

quihus haec mihi adparuerunt

ta

tere

17 ntur et semiulJ «t in ble

5 quarta capitulorum columna adposita versus usque ad finem paginae exstiterunt paullo breviores quam qui antecedunt 12 utrum claudium an cludium legerem duhitavi

1 k littera — 11, 7 exuvias ZJipw. p. 418, 9(7<7. 5 ante o litteram dcfinitio litlerae i a lihrario omissa est 12 clientemque ei Clodium Clusiiimque Dioiiiedes p. 419 19 duodecim fere versihus qui in codice perierunt dc quattuor Hlteris n r s x, quae de seinivocalibiis reliquae crant , exposilum fuil

10 CHAmSII

miitatur, iil SMppomml. c liltera lam jiraeponitur cocalibus (juam .sub- iim^iliir, iil. capit accipil: nota praeiiorninis, cnm ('.ai«m siynificat; ilem numeri, cum centum sifjniftcat. <i litlera tam praeponitur rocalibus (juam subiungikir, ut datur additur: praeponitur et litteris consonantilnis c g 1 p r * /y quae saepe succedunt in locwm eius, ut accipe aggere 5 alliga appete arripe asside a//('nde: nota praenominis Decimum signi- licat; item numeri., cum (juinyentos scribimus. <j lillera tam praeponi- tur vocalibus quam subiungitur ., ut gere aggere: praeponitur et conso- nantibus, ut in agmine magno grege giire. h littera proprie conlinens adspiralioncm recepta vulgo in numerum mutarum omnibus vocalibus lo praeponitur ., nulli subiungitur nisi consonanfibus, ut in Tbrasea Tbracia et nominibus Graecis. k littera notae tantum causa ponitur, cum ka- leiidas sola aut Kaesonem * ^woque kalimmiam aut Kartbaginem scribi- nms. p littera et praeponitur vocalibus et subiungitur, ut ponit deponil: praeponitur et consonantibus duobus r et l, ut plaudit prandit : nota i5 praenominis, cum sola Publium signilicat, et cum r posita popiikim Uo- maniim, et subiuncta r litterae rem publicam., et praeposita c litterae patres conscripti. q litlera ex c el u litteris conposita: * Quintum sola

N oinint // ta pnoriis c claudi

iungitur ut capita accepit. no litteris osonauiib. c. g. I. subiuTit'" ut datus additur cum eius ut accipe aggere ... 5

ende:- nota pnominis declum signifi ut in agmine magno gr^ce gere ut gere aggere pponii" et osb' nem recepta uulgo innumer mutaf 10

iisi osonai) ut in thrasea athra q kalumpniam a karthagine ponit' cum kalendas solas akasonem et subiiint" ut ponit deponit |scribimus 15

1. ut plaudil prandit nota paomis

signif populum rom. et subiuncta

positac. litter§s§peosocrinii:-iiemhonorisques imposita quintum sola signifi

11 num thrasea atlira an thraset athra scriptum esset non adpariiit

13 post Kaesonem quot litterae perierint in codicis scriptura non satis constat. nam ex iis quae in antecedente versu deleta sunt cutn maior pars ad h litterae definitionem perlineret, eo quod reliquum erat spatii ad conlinuandum proxiinum versum usus est li- brurius. quare cum duodecim fere litterae, quae quidem huc pertineant, deesse possint, sufficit tamen hiatui Kaesonem | qTj vel l\i\ h. e. quoque vel quaqua : cf. Diom. p. 420. plura vel librarius vel grammaticus omisisse videtur. sententiam autem ita refingere li- cuit, Kaesonem signiticat. eadem quoque a litlerae praeponitur, quando kalumniam aut Karthaginem scribimus: cf. f^el. Long. p. 2218 18 Q consouans mula ex c et

u litteris composita snperuacua, qua utimur, quando u et altera uocalis in una syllaba iiinguntur, ut Uiii'''!'"*- n«ta praenominis quiutum significat Diomedes p. 420: unde lacunam librarii errore , non codicis vitio factam , ad quam pertinere videntur quae in fine addila sttnt, u iitterae praeponitur, indicavi

INSTIT. GRAxM. LIB. I 11

|). I imI. I'uts,li. 1'. J I..

siguilicat, ilciii hoiioris, ([moslorem indicnns ^ ncc lumis pnpnlnm^ cmii ea sola uotainus Quirites. u litto-ac jtraopouitur. t littera lam pracponitur vocalihus (luain suhiungilur, ut talis taliler: pracponitur et consonantihus, ul trabea: nola praenoininis, cuin sola Tituni significat. his ^ ut dictuni 5 est, accedunt propter Graeca nomina duae^ y ct z, ut in Hyacintho Zenone. ex his i duplex est, sic uti x, et apud Vergilium cadeni posita invenitur, ut Mezenti ducis exuvias.

IIII DE SYLLABIS.

Syllaba est Httera vocalis aut litterarum coitus per aliquam vocalem

10 conprehensus. syllahae dicuntur a Graecis naQa xo avXXa^i^aveiv ra yQa^-

(laza, Latine conexiones vel conceptiones , quod litteras concipiunt atque

conectimt; vel conprehensio , hoc est htterarum iuncta enuntiatio. syllabae

aut breves sunt aut longae. breves correpta vocalis cllicit, aut cum ante-

cedente consonante vocalis in fine syllabae corripitur; longas producta vo-

15 calis facit. in brevi syllaba tempus est unum, in longa duo. syllabae aut

natura longae sunt aut positione. syllabae natura longae, cuni singulae

vocales htterae producantur, ut a aut e, aut cum duae, ut ua, aut cum

tres, utuae; positione, cum correpta vocalis segucntes habeat duas con-

sonantes. hae aut in eadem syllaba solent esse, ut ars , aut in proxima,

20 ut amnis, aut in duas syllabas divisae, ut arma. sed et duplex httera x

duarum consonantium loco fungitur. haec quoque aut in eadem syllaba

solet esse, ut nox, aut in proxima, ut axis. praestant idem et vocales

litterae loco consonantium positae, i et u, ut servus iniustus: item cum||

sola l —y ^ nec minus c ea. n. tamq. quintus V liUe pponitur

pponituoca^: qua suljt* ut talis talit pponilur et consl):

nota pnoms c sola tytium signif // acint' ho zenone

5 dictu e accedunt pp ji ei z in dn die

z duplex e siculi.x.et ap uerg eadem posita inuenit* el me

yllabis: // opiiensus syllab^ dnr a gre |zentii ducis exuuias

Syllaba est liUera uocalis a litterar coilus per aliquam uocalem

20 — 23 iV

20 sed et duplex

illera x sonantium gif h qq a in eadem sylia solei

ut axis et uocales iitter^ loco consonantium

1 littera x. duarum cousoiiantium loco fungitur lo 2 solet e&se ut nox, aut in proxima ut axis. Praestant idem et lo 3 consonantium positae i. et u. ut semus,

iniustus. Item quum desinil lu

6 Vergilium] Aen. XI 7. fortasse aliud exemplum, quod de z Utlera poni solet, excidit, ut scrihendum esset ut uemorosa Zacyntluis {yerg. Aen. III 270) et Mczenii

8 Syllaba — l(i, 27 graium /)eo;«. p.iTisr/q. Mar. Viclor. p. 247U sqq. 15 syl- laba "unnm tempus est in N 16 aut positione iiunl Marius Victurinus p. 2473

et Diomedes p. 422

12 CHARISII

p. 2. 3 P. p. 5. 0 L.

desinit in consonantem c qua pars uratiunis flnitur el excipilur a vocali, ul

hoc eral alnia parens. haec in raetris facilius <leprehendunlur.

AUis ita de syllaba placuit (lefinire. syllaha est conccptio el congre- gatio aut vocalium litterarum aut consonanlium, coniuncta tamen cum ra- .■> tione vocahbus, ut Irans prae. dicitur autem per catachresin syllaba et is sonus qui de singulis vocalibus redditur, ut a c. syllabae aut lungae sunt aut breves. longas lacit producta vocalis, breves correpta. omnes autem vocales, ut ralio postulabil, aut produci aut | corripi possunt. in brevi syllaba tempus unum est, in longa duo. natura longae syllabae aut ex lo una producta vocali sunt, ut e vel o, aut ex duabus iunctis, ut ae vel oe, quas Gracci diphthongos vocant. syllabae positione longae fiunt his modis. si correpta vocahs desinat in unam consonantem et excipiatur ab altera consonante, ut

arma virumque cano: is

aut si desinat in duas consonanles, ut

est in secessu longo locus: aut si excipiatur a duabus consonantibus, ut

Acrisioneis Danae: aut si desinat in duplicem litteram x, ut 'nox erat': aut si excipiatur 20 a duphci httera, ut si facias *axe sub || aetherio'. idem hoc el in z, ut 'Mezenti ducis'; quae apud Graecos duplex est, ut supra, cum de

1 — 12 N

s iniu desiiiit osonanlem c. qua pars

cali ut rens h in metris facilius dephen

|ti..

7V I l*. 2

osonantium coniuncta 5

yllaba et is sonus qui de singulis uocat ratio postulabit a produci a corripi posst ngas facit producta uocalis breues correpla ia longa // tis ut ae ii oe quas 10

Na labe a ex una producta uocali st ut e ii 0 a ex duabus iunc

gr^ci dypthongos

1 pars oiationis finitur, excipitur a uocali. ut, hoc erat alma parens lo 3 de- prehenduntur. Aliis ita de syllaba placuit diffinire. Syllaba est conceplio et congre- gatio, aut uocalium iitterarum, aut consonantium, coniuncla lamen cum ratione uo- calibns. ut trans, prae, dicitur haec per catachresin syllaba lu 7 uocalibus reddi- tur ut a. e. Syllabae aut longae sunt aut breues, longas to 8 correpta, omnes hae uocales, ut ratio w 9 possunt. In breui syllaba tempus unum est, in longa duo. Natura longae syllabae w

2 hoc erat] Verg. Aen. II 664 5 coniuncta tamen cum ratione uocalibus re- cepi ex w. rectius fortasse coniunctarum cum uocalibus 12 syllabae — 13, 15 iter Proi. p. 1-131 15 arma] Verg. Aen. I 1 17 est] Verg. Aen. I 159 19 ut sacrisioneis N. Verg. Aen. VII 410 20 nox] Verg. Aen. III 147 VIII 26 21 idem hoc fit et Fabricius 22 Mezenti] Verg. Aen. VIIII 7

INSTIT. GRAM. LIB. 1 13

p. 3 v. p. t; I..

litteris loqueremnr, ostendimus. item si desinat in consonantem et exci- piatur a vocali vicc posita consonantis, ul

i n V e n i g c r m a u a v i a m : aul si desinat in consonantem in qua pars orationis linilur, ut est 5 omnia vincit amor, et nos cedamus amori:

aut si correpla vocalis ipsa per se partem orationis inpleverit, ut

horresco relerens • et

liminaque laurusque dei; 10 quae syllaba et inter communes haberi potest: aut si vocalem breveni se- quatur i httera vice posita consonantis , ut

Ilarpyiaeque colunt aliae. item si post brevem vocalem subiuncta sit consonanti vocalis et correplam vocalem habeat consequentem , ut 15 parietibus lextum caecis iter.

V DE COMMVNIBVS SYLLABIS

Communes syllabae fiunt modis quinque. primo, si correpta vocahs excipiatur a duabus consonantibus , quarum prior sitmuta, sequens htpiida: brevis enim esl in lioc, 20 lune Clytaemnestrae foedasti viscera ferro;

longa autem in hoc,

Cyclops, Aetnaeus cultor, Neptunia proles. at si duae consonantes in duas syllabas fuerint divisae, non fiet communis, sed longa, ut supra retulimus, 25 hoc erat alma parens

et

arma virumque cano: nec si semivocahs in unitatem cum hquida veniat, ut sors fors; nam supra venit cum 1 httera c. altero modo fiunt communes, cum vocalis producta .30 excipitur a vocah : est enim brevis sic,

insulae lonio in magno quas dira Celaeno; longa vero sic,

ulla moram fecere neque Aouiae Aganippae. tertio modo, ubi brevis syllaba finiens partem orafionis a vocali excipitur: 35 est enim longa in hoc,

hic, ait, et nostris inluserit advena regnis; brevis in hoc.

2 posita om. N, add. Marius Fictorinus p. 2474 ei Probus p. 1431 3 invtni] Ferg. Aen. IIII 478 5 omuia] Verg. bucol. X 69 7 liorresco] Verg. Aen. 11

204 9 limiiiaque] Verg. Aen. III 91 12 Harpyiaique] Verg. Aen. III 212

15 parielibus] Verg. Aen. V 589 20 lune clyteniestre N 22 cyclops ^liincus N

25 hoc] Verg. Aen. II 6(54 27 arma] Verg. Aen. I 1 31 insulae] Verg.

Aen. III 211 33 ulla] Ferg. bucol. X 12 36 liic aitj Verg. Aen. IIII 591

14 CHARISII

p. .1. 4 P. p. 6. 7 L.

itiir in c^tnliquam silvaui et slahula allr> reraruin. quarlo, si dfsinat in consonantein et excipiatur a litlcra li: cst cnim bre- vis sic,

hic vir, hic est, tihi quem promitti saepius au||dis; | longa vero sic, »

tcrga fatigamus hasta, nec tarda senectus. quinto, quo correpta vocalis desinit ifl consonantem et excipitiir principali litfera u: cst enim in hoc longa,

invalidique patrum referunt ieiunia nati. * Aliis ila placuit de syllahis communihus definire. communes syllahae lo sunt ex his quae nalura longae fuerint et ex his quae positione. natura, si producta vocalis excipiatur a vocali. est enim in hoc longa,

Glauco et Pauopeae et Inoo Melicerlae. nam et pedis primi secunda syllaba longa perseverat et tertii pedis secunda brevis cfficitur. (it aulem in lioc brevis, I5

te Corydon, o Alexi, trahit sua quemque voluptas: in lioc enim versu secundi pedis secunda syllaba pro hrevi accipitur. et in illo,

ipse nemus linquens patrium saltusque I ycaei, pedis ultimi prima syllaba longa perseverat. item natura , cum geminae lo vocales, quas Graeci diphthongos vocant, a vocah excipiuntur. est enim longa syllaba in hoc versu,

ulla moram fecere neque Aoniae Aganippae. fit autem in hoc brevis,

insulae lonioin magno, quas dira Celaeno. 115

ex his vero quae posilione longae fiunt communis est quae excipitur a duahus consonanlibus, ita ut prior sit niuta quam liquida. est enim longa in hoc,

19 — 2G N

lycei pe timi prima syllaba longa perseuerat // li excipiuni* 20

h Item na....c' gemin^ uocales quas gr^ci diptongos uocant a noca

Est +1- lon li. usu ulla moram fecere neq, aoni^ aganipp^

fit W 1§ ionio in magno quas dira cel^no 25

§ iiunt communis est q excipitur 26 N 1 2, i a duabus

20 pedis ultimi ui nalura, quum ui 22 longa syllaba in lioc w 24 fil in hoc ueisu brenis to 25 celaeno. De iis uero quae positione longae w

1 itur] Ferg. Aen. VI 179 4 liic vir] yerg. Aen. VI 792 6 terga] Verg.

Aeu. VIIII 610 9 invalidique] ^erg. georg. III 128 referunt // iV

referuut ieinnia nati et in illo breuis ♦ lu indicata lacuna qua correpiae syllahae exem- plum a librario oniissum esl. Horatii versu epod. 13 , 1 'nunc mare nunc siluae^ in ea- dem re bis usus est Priscianus p. 546 et 1039. nati et in illo breuis, Ac prior, heus inquit, iuuenes, monstrate (^f^erg. Aen. I 321) Fabricius 13 Glauco] Verg. georg.

I 437 .Melicertae Marius Victorinus p. 2474 melicertes N 16 le] Verg. bucol. 2, 65 19 ipse] Verg. georg. I 16 23 ulla] Verg. bucol. 10, 12 25 Insulae] Verg. Aen. III 211 27 liquida longa N liquida. Est enim longa uj

INSTIT. GRAM. LIB. I 15

p. 4. 5 P. p. 7. S I..

inmemores socii vasto Cyclopis in antro; at in hoc brevis,

lustra (lomosque traho vastosque ab rupe Cyclopas. ideo autem excipi dictum est^ quod, si in mutam desinat et «'xcipiatur a sliquida, non cst ex numero cominunium syllabarum. f quoque Httcra, si praeposita fuerit hquidae, quamvis semivocalis sit, mutae tamen ol)tinet locum. itaqm», si excipit vocalem correptam, communem facit. potest praeterea conununis videri ea syllaba quae apud Vergilium et pro longa et pro brevi posita est, hic vei hoc, si a vocaU excipialur. est enim pro 10 longa

omnibus hic erit unus honos, tres praemia primi, pro brevi autem

hic vir, hic est, tibi quem promitti saepius audis.

sed pro brevi bis fe||re tanlum. nam ut longa sit et ipsi et omnibus usi-

15 tatum est. consideranda ergo est in his dumtaxat pronominibus natura c

litterae, quod crassum quodam modo et quasi geminum sonum reddat, hic

et hoc. si autem nec coniunctionem inspiciamus, licet eadem httera fmita

sit, diversum tamen sonabit. quod ita facilius diiudicabitur, si, quoniam

alterum habemus, etiam alterum notemus in versu. est enim *hoc erat

2oaIma parens' et *pro luppiter, ibit', Hiic, ait, et nostris'.

si autem facias '^nec erit alma parens' aut *nec ait et nostris', iam speciem

suam versus amittet, cum aeque et hanc et illam syllabas constet esse cor-

reptas. ergo illae non ideo longae fiunt, quod pars orationis finitur, ut

putant plurimi; nam idem et in hac effici posset; sed, ut dixi, in prono-

25 minibus c littera sonum efficit crassiorem et naturam i litterae inter voca-

les positae ac per hoc sonum geminantis imitatur.

Praeter has species rara sunt quae per synaliphen aut systolen aut etiam ectasin sanari necesse est. | quae cum ratione fiant, aurium iudicio non probantur. ex his quoque illa est, cum correpta vocahs desinit in 30 consonantem qua pars orationis finitur , ut

omnia vincit amor, et nos cedamus amori. quis enim non videat iambum spondei in loco positum *mor et'? plerum- que etiam structui-am prosae habet, ut

1 inmemores] Verg. Aen. HI 617 3 lustra] P^erg. Aen. IJI G47 domosque

Marius Victorinus p. 2474 dumosque N 4 ideo aiitem excipi | Dictum

q. et

q- si in mutam desinaiit . excipiantur a liquida coi est ex ] communiuin syllabarum :• iV. in exlremo versu posl excipi membranis corrosis aliquot Utlerae cvanuisse videnlur. quarc scribi potuit excipi a duabiis consonantibiis, nisi polius niimero, quod in fine se- quentis versrut praeler fidem codicis addidi, in Ulo loco scriptum fuit. ideo hoc excipitur. dictum cst quod si in mulam desinat, et excipialur a liquida, communis est ex com- mtinium syllabarum ratione lu 11 omnibusj Verg. Aen. V 308 13 hic virj

Verg. Aen. VI 792 19 notemusj teinptemus Marius f^ictorinus p. 2475 hoc

cral] f^er-g. Aen. II 064 20 pro] f^erg. Aen. IIII 590 25 naturain Marius Vic- turinus natura N 28 iudicio coinprobantur coniecit Bondamus var. lectl. p. 119 31 omnia] Verg. bucol. 10, 09

16 CIIARISIl

1». 5. « P. |>. S L.

noD to nuliius exercenl numinis iruc. iteni

et veriia pulviis inscribitur iiasta. quis enim uon videat structuram *nullius excrceul' et 'puivis inscribilur * ? etiam iliutl magiia cura videndum est quod veteres omnia vel verba vel r nomina quae o litlera liniuntur, item adverhiu vel coniunctioncs pro<iucta extrema syllaba prolerebant , adeo ut Vergilius ((uoque idem servaverit, in aiiis aulem relugeiit incuitae vetustalis iiorrorem et carmen contra morem veterum levigaverit. inveuitur tamen apud Vergilium in verbo brevis po- sita, ut 10

nunc scio quid sit amor,

hoc sat erit, scio me Danais e ciassibus unum. quod quia in uno verbo videtur, episynaliphc con|jtraliunt qui servandam vetustatis consueludinem putant. spondeum ergo pro dactyio faciunt, et cum sit 'nunc scio', volunt fieri 'nuuc sco', quod quam absurdum sit 15 perspicuum omnibus puto. iilam autem opinor fuisse rationem, quod ve- teres secuti Graecos, apud quos m iittera ubique quidem natura longa est, plerumque tamen in ultima verbi syiiaba ponitur, etiam in communi ser- mone prosae simiiiter proferebant. ita dum id usurpavit prosa, et versus obtinuit. paulatim autem usus invertit, ut in sermone nostro scribo dico 20 et item taiibus, ubi 0 non soliim correpta ponitur, sed etiam ridicuius sit qui eam produxerit. mirum ergo non est, si consuetudinem sequitur et versus, nisi sicubi poeta maiorem sibi licentiam viudicavit. sane monosyl- laba fere quaecumque sunt verba Ttqtoxoxvna 0 littera finita tam versu quam etiam prosa simiiiter productam liabent : necesse non corripi , ut sto -'5 do. quibus si couferatur dico curro disco item producta 0 iittera, diiudi- cari poterit quam sit aliud absurdum, ahud per euphouiam gratum.

VI DE DICTIONE

Dictio est ex syilabis finita cura signilicatione certa iocutio, ut est dico facio. quaedam dictiones sunt simplices , ut facio , quaedara conpo- 30

29 iV I 2, 2

Dictio est ex syllabis fioila cum significatione

qdam diciiones sunt siniplices simplices ut f 30

Ex quadraginta septem versibus, qui in universa pagina scripti sunt, novem tan- titm qui medii sunt integri restant; reliquorum exitus perierunl. ex his primos versus

1 non te] f^erg. georg. IIII 453 3 et versaj Verg. Aen. I 478 5 etiam — 23 vindicavit Diorn. p. 430 11 nunc] f^erg. bucol. 8 , 43 12 hoc] Verg. Aen. III

C02 clasibus N 13 episynaiipiie Diomedes in synaiiphen N 15 cum "nunc

sit scio N absordum N 17 co] o iV 19 obseruauit corr. usurpauit N 21

0 om. N, add- Diomedes 22 est si eonsuetudinem sequiiur uersus Diomedes est

consuetudinem. .qr el uersus iV est consuemdinem sequi et uersus lo 23 sane — 25

liabent Diom. p. 428 24 sunt] in N sinl codices Diomedis protwtypa A' 25

necesse non est corripi Fubricius. fortasse nec possunt corripi 28 de dictione]

Diom. p. 431 29 cum significatione ceria Diomedes

i

INSTIT. GRAM. LIB. 1 17

p. 6. 7 P. p. S I..

sitae, ut conficio. ex conpositis (liclionihus quaedam fiunt o\ duobus in- perlectis, ut est sinciput, cum inlellcf^alur sematum capul, quaedam ex inperfecto et integro, ut est cismare, quo significatur cilra mare; quaedam ex integro et inperfecto, ut est conuicen, ut intellegatur cornu canens; 5 quaedam ex duobus integris, ut est Sacravia.

VII DE CASIBVS

Casus sunt sex, nominativus genetivus dativus incusativus, qui et accusativus, vocativus ablativus.

VIII DE GENERIBVS NOMINVM

10 Genera nominum sunt tria vel, ut quibusdam placet, quinque, mas-

culinum, ut hic Cato, femininum, ut haec Musa, neuj|trum, ut hoc tem- plum. est et commune aut duobus generibus, ut hic et haec canis, aut tribus generibus, ut hic et haec et hoc felix. adicitur quintum genus quod Graece iniKOcvov dicitur, Laline promiscuum, ut haec mustela aquila. nam etsi mas sit

15 mustela vel aquila, famen feminino genere tantum dicitnr. item luc passer quamvis masculino genere proferatur, tamen etiam femininum genus signiiicat.

N Ex conpositis dictionibusqdamfiunt ex.II. imperf

sematum caput quaedam ex imperfecto et

ficatur citra mare quaedam ex integro et

5 inteliegatur cornu canens quaedam ex duob:

UII De casibus . Casus sunt sex //

Nominatiuus genetiuus

UIII De generib: nominum // _ — 1

10 genera nom st tria u ut qb:d

est et commune a duob; generi ut

et h et h. felix adicitur .v. genus qg

ut h§c mustela aquila nam et

15 no gencre tm df:- Item liic passer

iniegros legit Pierius: inde a duodevicesimo versu De ordinibus sqq. paullo plura quam quae nunc restant ei adparuerunt. praeterea in illis decem et septem versibus quae desunt 'serius in decerpto membranae frustulo'' a Niebuhrio inventa esse narrat Linde- mannus. quare utriusque supplenienta adscripsi ea ratione observata, ut ubi won adno- tata esset discrepantia , Niebiihrius cum u» consentire existimaretur 16, 29 significa-

tione finita, certa locutio ut est dico facio. Quaedam w 30 facio, quaedam compositae

ut conficio. ex ui : confido Niebuhrius

1 imperfectis ut sinciput cum intelligitur semiatum caput. quaedani ex integro el imperfecto ut est cornicen, inteliigalur cornu canens, quaedam ex duobus integris ut est sacrauia tu oniisso uno versu. ea quae in contextu verborum dedi legit Niebuhrius , nisi quod ut anie intellegatur addidi 7 Genitiuus. Datiuus. Causaiiuus, qui et accusaiiuus. Vocatiuus. AblatiuusLu: incusatiuus i\\i\ Niebiihrius 10 quibusdam placet quinque. Mas- culinum, ut hic Cato, femininum ut haec musa. neutruni ut hoc templum. estui 12 ut hic et haec canis, a tribus generibus ut liic et haec u 13 graece Epicoenon dicitur, latine promiscuum, ut uj et si mas sit mustelia, ut aquila. foeminino ui 15 passer quamuis masculino genere proferatur, tamen etiam foemininum genus significat uj

2 ut est sinciput Diomedes 4 cornucen ut inteliegatur Diomedes 9 de ge-

NERiBvs] Charis. p. 120 Diom. p. 275 sq.

GRAMMATICI LATINI I. 2

18 CHARISn

p. 7 P. p. 8. 9 r,.

VIIII I)E NVMERIS ET PRONOMIMBVS

Nunieii sunt duo, siugularis et pluralis. dualis euim apud Romanos non est. pronomina masculini generis numeri siugularis, hic Imius huic et I cetcra usque ab his. pronomina feminini generis numeri singularis, haec huius et cetera usque ah his. pronomina neutri generis numeri singularis, 5 hoc huius huic et reliqua, et pluraUler haec horum his haec o ab his.

X DE ORDINIBVS SEV DECLINATIONIBVS NOMINVM

Ordines omnium nominum, qui quidem ratione et observatione inve- niuntur^ numero sunt quattuor vel, ut quibusrfam placet, quinquc. quo- rum declinationes sunt hac. lo

Primae decHnationis nominativi sunt hi^ as a es, quorum genetivus facit ae, item dativus similiter ae, accusativus in am vel an vel en, vo- calivus in a vel e. masculini generis, hic Aeneas huius Aeneae huic Ae- neae, hic poeta huius poetae huic poetae, hic Achates huius Achatac huic Achatae. feminini generis, haec Minerva huius Minervae huic Minervae, haec is Diana huius Dianae huic Dianae. neutrale prima declinatio non hahet.

Dicunt quidam veteres in prima declinatione solitos nomina genetivo casu per as proferre, item dativo per i, veluli haec aula huius aulas huic aulai; etiam inde perseverasse pater familias, item adhuc morem esse poe-

N

UIIII De numeris et pronoml)

NumerL st .II. singularis et pluralis du Pronoa masc generis num sing

hic pronoa neut. generis X De or

huius nii sing Or

huic//usq, ab his hoc huius ratione et obseruatione

et cetera huic et rellqua numero sl IIII uelut quib:

pronoa feml geii et pluf V. quor declinali S^t h§ 10

nu sing h hof his Prime declinationis nomi

5 h // usq, ab his h o ab his as. a. es. quoi" gene

tl et cetera Item datiu: similiter § accusati ia

ii en . uoc in a uel e // huic poe Masculini gene hic §neas tl ^ne§ huic ene§. hic poeta fl hic achates h achat^ huic achat^:-// neutrale prima decll n hab 15 Feminini gene h minerua h u§ huic u§ h diana ft an§ huic an§ Drit qiiidam ueteres in prima decll solitos noa gene casu per as proferr Item datiuo per i uuti h aula h aulas huic aulai etiam inde per rasse pat familias

2 dualis enim apud romanos non est. Pronomina w 7 De ordio. Ordines no-

minum ratione et obseruatione numero ui 9 quibusdam placet quinque u» 11 no- minatiiius desiuit as U) nominatiui sunt as 'ex codice' Lindemannus genitiuus ae. Itera ou 12 in am aut en u) 14 huius poetae, huic poetae. Foeminini w omisso

tertio exemplo 18 proferre ui 19 perseuerasse w

7 DE ORDiNiBvs] pleraquc descripta exsiant in excerptis Bobiensibus (B) p. 83 sqg. ed. Vindob., pauca in Parisinis codicis 7530 (p) /".105 14 post liuic poetae in co dicc fortasse additum fuU Iiunc poetam

INSTIT. GKAM. LIB. I 19

p. 7. 8 I'. p. 8. 9 I..

tis in dativo casu, ut 'aulai uicdio' Vergiiius, 'lcrrai frugiferai' Ennins in annalihus.

Multa sunt sane uomina similia primae et tertiae «lecliualiojiis , ul Ae- neas et Maecenas. de quibus quid dici potest, nisi quod gcnelivus sit

5 arbiter ulriusque dcclinationis discernens nomina? quare ergo Aencas Ae- neae , Maecenas vcro Maecenatis faciat? quia nomina Graeca in ag [| pro- ductam terminata vel dissyllaba flexa, cum apud cos per gcnetivum ov habent syllabam in extremilate, apud nos primae sunl dccliuationis, veliit AvGiag Av0lov, ^Afivvtag 'Afivvrov, Lysias Lysiae, Amyntas Amyntae ;

10 et dissyllaba ilexa, Antas Antae, Menas Menac, quia et apud Graecos 'Av- xag ^Avva, Mevag Meva. nam Dryas Dryantis et Tboas Thoantis, quia nec flectuntur nec ov hahenl apud Graecos, et omnia vel in xog vel in 8og apud Graecos genetivo exeuntia eodem casu apud nos o Graeco in i mutato elferuntur, ut z/^vag jQvavTog, EvTtoXig Evnohdog; nos Dryas

isDiyantis, Eupolis Eupolidis dicimus. similiter et in femininis. ilem Oi'ontes Orontae, Achates Acbatae facit, quoniam et apud Graecos per ov efferuntur. quae autem conposila sunt et genetivo apud Graccos per ovg extremam syllabam habent tertiae sunt apud nos declinationis, ut Aco- yevijg Jioyevovg, 'AQtavoxilrjg 'AQtGxoxekovg, apud nos Diogenes Diogenis,

10 - 19 iV

MeNac MCNAe g ct ap giecos antas ant§ mcnac mcna

Na dpYAC dryantis <t thoas quia nec (lecluntur

et omnia ii in toc ii in aoc ap grecos geue exeuntia eodem ca

nos. 0. greco in .i. mutato efferuntur ul Jpyac apya ,.

15 KYTTOAic ETnOAiAoc uos dtias driantis siniiliter et in femininis ilem orontes oron qm & ap grecos per oyc efferuni' :• // ap nos q Vv' conposita s et genetf ap grecos per oyc ex

N t 2', 1 //totelis

OTEAOYC ap nos diogenes aristoteles aris

In extrema pagina I 2 quae perierunt fere iniegra legit Pierius 13 casu apud

nos w 14 dQvuvtog evicoXiq tu 15 dryantis, eupolis eupolidis dicimus. Simiiileru»

16 orontae. Acliates Achatae fiicit. Quouiam w 17 Qualiter composila sunt et sectindae apud graecos ovq, tertiae sunt apud nos declinationis. nUioysvrjSy Jioysveog xcl rovs, AQiaroxslrig, 'AQictozsXsog v,(x.l iou?. apud nos Diogenes nis lo. in nova pagina ex quadraginta novein versibus integri restiierunt decem et septem, qui sunt medii. reli- quorum initia perierunt. hos omnes legit Pierius praeter paucos, 21, 10 a in us sqq. — 11 ev hic puer

m

l Vergiiius] Aen. lil 354 5 arbiter discernens utriusque declinationis no-

mina B: discernens nomina om. N , add. w. supplementum haud scio an ex margine membranarum nunc deleto petiverit Pierius. in codice enim v. declinationis extremum quidem versus locum occitpat, sed ita ut nihil ad explendam scripturam deesse adpareat 6 in as producta N in us productam B 9 Lysias Lysiae Amyntas Amyntae nm. N, add. B

11 Thoantis add. B 12 uec ov habent apud Graecos praeter fidem codicis, in quo nViil deesse videbaiur in exiremo versu post flectunlur, addidi 16 per ov cfTerunlur B

17 per OYC extremam syllabam habent teriiae sunt apud nos declinationis B 19 Diogenis add. B

2*

20 CIIARISIT

,.. 8. 9 P. P " '» '•

Aristoteles Arislotelis. incusativus .uitem primae declinalionis aut per am exit aut per an. per an erit ex noininihus Graecis, velut hic Callias hunc Callian, per am ex Latinis, (piae aut in a aut in es exeunt, ut hic Seneca hunc Senecam. hic Oronta, cum Latine reformatur, et hunc Orontam di- cimus. nani si non reformetur, Oronten poterimus dicere, ut Vergilius, 5

fidumque vehel>at Oronlen. Exempla primae declinalionis masculini j^eneris. in as singulariler, hic Aeneas huius Aeneae. siniililer in a , hic poeta hiiius poetae, hoc nomen pariter decliualur aim supra declinato noniine praeter nomina- tivum. hic vero Anchises ut Orontes diiplicem dicitur hahere nominati- lo vum, velut hic Anchisa et hic Anchises. ct si quidem erit nominativus hic Anchisa, declinalur | ut hic poeta. si vero hic Anchises hahiieril no- ininativum, aliter declinalur quam duo nomina supra scripta. illa enim aul in as aut in a elTerunlnr, hoc autem in es. hoc si sic declinatur, hic An- chises, inmutat ([uattuor casus singulares, dativum incusativum vocalivum is ablativiim, [] veluti huic Anchise hunc Anchisen o Anchise ah hoc Anchise, ut tantum modo genetivum singularem supra scriptis nominihus similem

iV a p» am exit a jr an p* an erit ex noib: grecis tiu

ex lalinis q a in a a in es exeant ut hic

ac laline reformalur et liunc orontam dins

poterimus dicere ut uerg Qdumq, uehebat oronten 5

nc in as singuiariter //hic ancliises inmutat

.a. efferuntur h \v' in es h. sic declinatur

^ tl incusa uocatl abla u uii huic 15

anchise ab h anchise ut till mu tis nomb* similem hnbeat

1 Aristoteiis. Incusatiuus huius primae deciinationis , ant u) 2 ut hic

callias hunc callian. Per am ex to .3 hic Seneca , hunc Senecam, bic oronta

ciunnt latine lo: ac guod descripsi videtur potius a c' fuisse 4 dicimus. nain

si non retormetur oronten poterimus w 5 oronten. Exempla pnmae decli-

naiionis masculini geneiis in as, singulariter. hic Aeneas. ae. am. a. a. Plu- raliter ae. arum, is. as. ae. is. Similiter in a sunt, hic Poela. tae, tae. tam. ta. ta, Pluraliter tae tarum tis. tas. tae. tis. habere nominativiim. ut hic Ancliisa, et hic Anchises. et siquidem erit nominatinus. hic Anchisa declinatur, ut hic poela siue hic Anchises habuerit nominatiuum aliier declinatur, quam duo nomina stipra- scripla, llla enim aut in as. aut in a. efferuntur lu. in confimo duorum versuum posl 7 singulariter librarius quaedam omiserat, qune deinde in margine addidii. ex eis hi vcrsicuU mihi adparuerunt sub finem payinae ante ipsorum versuum iniliu adscripli, haberet | nomltiij | uii hic j anchisa | et hic | anchises | et siquidem | .... nomiu. nec inlegra omnia leyisse videtur Pierius 15 immutal quatuor casus singulares dati-

uum lu 16 huic Anchisae hunc Anchisen, o Snchise lo 17 tantummodo geni-

tiuum singularem snprascripiis itj

3 exeunt B 5 Vergilius] Aen. I 11.3 8 hic Aeneas — 1-3 supra scripta in margine codicis adscripta fuerunt. e quihus cum pauca, quae supra adnotavi, nunc super sint, plura oHm Pierio adparuerint , ea quue praeterea interposui, hoc nomen — diciiur, petivi ex B et Diomede p. 280 14 ad hoc el sic declinatur B Diomedes

16 huic Anchisae B: c.f. Priscian. p. 731

IINSTIT. GRAM. LIB. I 21

p. 'J !'• p. 10 I-.

habeat. fciniiiinorum noininuni nominativus, ul supra (lixinuis, in a ofrer- tur et (leclinatur eodeni modo siciit poeta, velut haec lortuna et cetera usque ab his lortunis. sunt (luaedam nomina reminina priini onhnis quae in dativo plurah in bus syllabam eireruntur, ut haec dea, pluraliter his 6 deabus, et hacc liberta, pluraliler his libertabus. similiter haec lilia , plu- raliter his filiabus.

ORDINIS SECVNDI

Secundae declinalionis nominativi sunt hi quorum genetivus i facit.

efferuntur autem secundae declinationis mascuhna per us er ir eus, femi-

10 mwa in us, neutralia in um et us. et in us mascuiina qiiidem, velut hic

Augiistus huius Augusti; item in er, hic puer huius pueri; item in ir, hic

vir huius viri; item in eus, velut hic Peleus huius Pelei. feminina in

us, velut haec cypressus huius cypressl, haec laurus huius lauri. neu-

tralia in um et us, velut hoc donum huius doni, hoc vulgus huius vulgi,

15 hoc pelagus huius pelagi , hoc virus huius viri. sed haec duo nomina, vul-

gus et pelagus, pluraliter non declinantur, quamquam multi vulgus mascu-

line extulerunt, ut Vergilius, 'in vulgurn ambiguas.'

Longe solent errare qui secundae declinationis feminina negant esse, cum plura inveniantur, velut haec colus coli, haec alvus alvi, haec humus

N tiuus ut supra dixs in a effert" et declinat"'

h fortuna et cetera usque ab his fortunis ordinis q in dati plu in b. syllam effe

5 et h liberta Iiis libertab: similil"

II. // .i. facit efferuntur W secufi

declina nominatiui st hi quof genetiu:

decii mascut per .us. er, ir. eus

10 a in us. neotralia in .um. et us

mascut quidem uii hic augustus h augusti

er hic puer h pueri ite ir hic uir h uiri

m . eus uu hic peleus h pelei.

inina us uu h cypssus h cypssi h laurus h lauri

eutralia in um et us uu h. donum h doni h. uulgus h uulgi

15 elagus h pelagi h, uirus h uiri s. h .11. nomina uujgus et pe

gus plii non declinantur q,g, multi uulgus mascut extulerunt

iigit in uulgum ambiguas // res iuueniantur uu h colus li

Longesolenterrarequi secundaedeclinatfeminegantce cum plu

1 habeat foeminorum nominum nominatiuus u) 2 decllnatur eodem modo sicut

poeta, ut haec fortuna u) '6 fortunis. Sunt quaedam nomina foeminini primi ordi- nis U) 4 efferuntur ut haec dea Pluraliter his deabus ut haec w 5 similiter

filia. pluraliter his filiabus. Ordinis II. Secundae declinationis u) 9 eus. aliqua in us UJ 10 et in us masculina quidem w 11 augusti item ethicpuerui 12 uiri.

Item eus uj Pelei. Foeminina w 13 lauri. Neutralia uj 14 uulgi. hoc pela-

gus U) 16 pelagus w 17 extulerint. Virgi. uj

17 Vergilius] Aen. 11 99 19 plura B

22 CIIARISII

1». 9. 10 P. p. 10. II I..

Iiiiini. itein siniiliter errant qui omnia genera arborum quartac dcdinaliuni solcnt atlsignare inventis ipsis apud Vergilium,

et vos, o lauri, carpam et te, proxima myrte. ilcm fagus pirus ulmus cypressus taxus buxus cerasus platanus. conten- dunl tamen non nulii dicentes lauriim et myrtum csse quarlae declinalionis 6 el tantum auctorilate mutari in vocativo casu. item Vcrgilius dixit

qui tripodas Clari laurus, qui sidera sentis. sane, ut breviter dicam, in us exeuntia nomina ea demum secundae de- clinationis sunt || quae propria videntur, ut Marcus Antonius; item illa ap- pellativa quae feminina in a faciunt, veliit superbus superba, celsus celsa. lo nam si non faciunt feminina, sine dubio quartae sunt declinationis, velul sonatus ascensus. . item illa quae ex participiis veniunt, bic tractus huius tracti, hic pressus huius pressi; item el quae nominativo corripiuntur, velut locus, mundus xotfjttoj, somnus; item pleraque civitatium nomioa, ut Damascus Berytus Byblus Tyrus. siqua autem masculina nominativo pro- is ducuntur nec feminina faciunt, haec omnia | qiiartae sunt decUnationis, ut hic senatus huius senatus. quamquam veteres omnia quartae declinationis ut secundae extulerunt, sicut Sallustius, 'nam duobus senati decre- lis', et Tercntius, 'questi gratia' et 'nihil tumulti'. excipiunlur haec sola quae sunt declinationis lertiae, quoniam et crescunt geneti\o, 20 masculina quidem, hic Ligus Liguris, lepus leporis^ mus mwris, vetus ve- teris, quod est conimune trium gcnerum; feminina autem, haec iuventus iuventutis, haec servitus servilutis, senectus senectutis, salus salutis, vir- tus virtutis, Vcnus Veneris, tellus telluris, palus paludis, fraus fraudis,

15-22 N

SL qua W mascut noniina producunr uec femiuina faciunt

na llllt§ st declina ut hic senal: h senatus q, q. ueteres

t§ declina ut secund^ extulerunt sicut sajlus

b : senati decretis et terentius questi gratia et

excipiuntur h sola q sunt declina terti§ 20

t genetiuo masculina quidem hic ligus. guris ris uetus uetisq^est communetrivj generura:- N l 2*, 2 Feminina. . . .iuuentus

15 iTiltia versuum quae in extrema pagina perierunt praeter uUimum versiim, ut videtur, legit Pierius 16 faciunt, haec omnia w 17 ueteres omnia quartae w 18 Sallustius. Nam duobus u) 19 gratia uei tnmulti. Excipiuntur u) 20 tertiae, quoniam et crescunt w 21 ligus liguris, hic lepus leporis, uetus to 22 Foeminina haec. haec iuuentus uj

2 Vergilium] bucol. 2, 54 4 fagus B fagi N 6 Vergiiius] Aen. Ili 360

KOCMOC

10 superbus superua N 14 mundus somnus N 15 tyros N 18 Saliustius]

Catil. 36 19 Terentius] Hecyr. V 3, 38 Andr. II 2, 28 et nihil lumulti B 20 quoniam et crescunt genetiuo et sola inueniuntur ia teriia deciiiiatione in us ter- minata masculina B 21 masculina — 23, 1 suis Charis. p. 30. 57 hic ligus liguris lepus leporis mus muris uetus B

INSTIT. (.HA!\1. LIB. I 23

p. 10. II V. ,,. 11 L.

laus laudi.s, sus sitis. item sccundi sunt ordinis <|iiae in evg apud Graecos proferuntur, velul Tydeus. liic enim Tydeus huius Tydei. item ea no- niina secundo ordini attribuunlur quae apud Graccos gcnetivo casu TtJito- voovXka§a sunt, velut 'Axtl^evg 'y^%tkUag, 'OdvGOsvg ^Odvaamg, velut Achil-

5 les AchiHi, Vhxes Vlixi. sed quidani dicunl hic .Achilleus huius Achillei, hic Vhxeus huius Vhxei. alii vero tertii ordinis dicunt esse, velut hic Achilles huius Achilhs, hic Vlixes huius Vlixis.

Nomen masculinum proprium singulare simplex declinationis secundac ita utroque numero declinatur, singulari hic Marcus huius Marci huic

10 Marco hunc Marcum o Marce ah hoc Marco et cctera usque ah his Mar- cis. item quae ante us syliabam i habent sic dechnantur gcminala i in genetivo, ut hic Concordius huius Concordii. item feminina, haec laurus huius lauri, neutrum nomen in us correptum, quod singulariter tantum declinatur, hoc vi||rus huius viri huic viro hoc virus o virus ab hoc viro.

' neutrum in uin, hoc bellum huius belH et reliqua. item quae ante um habent i similiter deolinantur geminata i in genelivo, hoc sludium liuius sludii et reliqua. iilud memineris, quod omnia nomina masculina quae ante us syllabam i habent, haec genetivo singulari eandem i lilteram ge- minatam recipiunt. in vocativo vero, ne similis sit genetivo singulari,

-2u unam i recipiunt, velut hic Concordius huius Concordii o Concordi. item dativi el ablativi plurales eandem litteram geminatam recipiunt, velut his et ab his Concordiis. nam de vocativo plurali nihil dicendum est, cum sciamus omnium nominum vocativum pluralem similem esse nominativo plurah, velut hi Concordii o Concordii. item neutra quae ante um sylla-

25 bam i habent genelivo singulari et dativo et ablativo pluraU eandem i ge- minatara recipiunt, velut hoc studium huius studii his et ab his studiis. nomen quod apud Graecos in svg profertur sic declinatur, singulariter hic Tydeus huius Tydei huic Tydeo hunc Tydeum o Tydeu ab hoc Tydeo, plu- raliter hi Tydei Tydeorum Tydeis Tydeos et Tydeas Tydei a Tydeis. item

30 Graeca noraina in us terminata quae apud Graecos aut crescunt aut per og

efferuntur, haec o htterara in i mutanl et declinabuntur ut tertiae declina-

tionis, velut Melampus Melampodis, item Eunus Eunois, Euplus Euplois.

In er vero tantum raasculina inveniuntur hac declinatione. nam quae

feminina aut neutralia, sine dubio tertiae declinalionis sunt, velut feminina

1 iii eus A' 3 ■KXsovoGvXlu^a sunt PtUschius rrAeoNOCYAAAEei (om. sunt) N

¥

4 OAiccevs OAYCceiuc uu achilleus achilii olixes oli.xi N : hic achiiles huius achilli hic ulixes huius ulixi B Anchilles anchilli ulixes ulixi p 5 hic achilles huius achillei

hic ulixes huius ulixei N hic achilles huius achillei ulixes ulixei B liic acchillens ac- chillei ulixeus ulixei p : cf. Charis. p. 52 8 simplex] similiter ui 9 huius marci

c' ce co et cetera N: pronomen in reUquis etiam nominibus interdwn omissum non ad- notavi 14 huius viri huic viro hoc viriis om. N , add B 16 hoc studium .d. et

rt N 27 in eus N 32 melampus B nielampos N Euuus Euuois Euplus Euplois, de quibus nominibus diversa dociiit Priscianns p. 720, tueri se possunt Graecis exemplis a Lobeckio in Phryn. p. 4.^3 conlalis 33 inueniuntur in hac B nani quae B

nanque N

24 CIlARISll

p. II. 12 P. if- 11- 12 I..

qiiuiem, liacc niatcr huius nialris, uculralia veru, liuc papavcr liuius pa- pavcris, cadaver cadaveris. niasculiua aulein haec quae a Graecis proU- ciscuntur. omnia euim quae apud Graecos aul per yQog aut per xQog aut pcr dQog aut per nQog cneruntur, haec omnia auiissa Gracca exlrciuilate et per er. clata ut secumlae declinationis declinantur, velut ayQog ager 5 agri, ^AvxCnaxQog .\ntipater Anlipalri, MivavdQog Menander Menandri, Tev- KQog Teucer Teucri: quainquam Vcrj,Mlius e.xlulit Tcucrus et E||uandrus. duo haec nomina suo slatu pcrmancnt, Godrus et gongrus: non enim di- citiir Coder nec gonger. item ea nomina quae per fer aut pcr gcr conpo- nimlur genetivum faciunt per i litteram, ut lucifer armiger luciferi arini- 10 geri. item ea nomina quae, ut supra dictum est, femininum in a faciunt sinc dubio secundac sunt dcclinationis, velut piger pigra et niger nigra. reliqua vero raasculina quae neque a Oraecis proficiscuntur neque ex con- positione veniunt neque femininum faciunt in a, haec omnia ] tertiae sunt decliuationis, ut pater patris, frater fratris; exceptis his solis, cancer liber 15 gencr socer auster aper puer ager caper oleaster, quae utique genetivum in i litteram faciunt. exempla secundae declinationis in er, hic piger hu- ius pigri huic pigro et reliqua.

In ir vero quae fmiuntur haec tantum modo inveniuntur et ipsa mas- culina, vir levir hir. et hir quidem indeclinabile , levir autem leviri facit 20 et vir viri, et quae ab eo conponuntur, velut duumvir duumviri, triumvir triumviri et similia.

Graeca quae genetivo Graeco aut crescunt aut per og efferuntur, haec o litteram in i conmutant et declinantur ut tertiae declinationis , ut Melam- pus Melampodis. 23

Scito autem in hac declinatione vocativum singularem quadrifariam ef- ferri, per e, per er, per ir, per i. et quidem per e eoruni quae in us terrainantur, velut Marcus 0 Marce; per cr eorum quorum nominalivus per easdem litteras profertur, velut hic niger 0 niger. similiter et per ir, velut hic vir o vir. item per i eorum quomm nominativo ante us 30 syllabam i littera interposita est, velut hic Caelius o Caeli, hic Concor- dius 0 Concordi.

Exempla secundae declinationis in ir, hic vir huius viri huic viro et cetera.

ORDINIS TERTII 35

Tertiae declinationis nominativi sunt hi quorum genetivus is facit.

9 N l 3, l Ilem

3 per poc a tpoc a per apoc N 20 hir pj-iore loco om. N \r B et hir

qnidem indecllnabiW leuir N el ir quidem indeclinabile B 23 per oc enTerunlur B

per us cfferuntur N 24 mel podis N .Melampos melampodis lu melam-

pus melampodis B 26 Scito B Scio N 30 quorum nominaliuo B quorum simi- iiter n nominatiuo N 33 Exempla — cetera pos^25 Melampodis vel post 22 inyxm-vm et similia transponenda censuit Bondamus in no/is mss.

INSTIT. GRAM. LIB. I 25

p. 12 - 14 1'. (). Vi. la I..

efrerunlur autem ordine litlerarum sic, per a al || an ans ar ars as ax, per e cl en ens er es correptam, es productam, item ex, per il in is ix, per 0 ol on or os ox, per ul ur us uis ul ux. item nominativi qui in duas consonantcs tcrminantur, velul iVIars Marlis, lanx lancis, municeps 5 municipis , neglegens neglegentis , liietns hiemis. et siqui alii nominativi sunt qui in ceteris declinationibus locum non liabent, tertii ordinis erunt. agamus igitur per supra scriplos nomiiiativos!>ic.

A littera termiiiata singularia iieiitra nulla inveniuntur nisi percgrina, [ ut poema toreuma eniblema. de ipiibus dubitatur, quem casum geneti-

10 vum et ablativuni habeaiit pluialiler. legimus enim toieumatuin et toreu- malorum, item toreumatis et toreumatibus , et sic similia, de quibiis ple- nius sub titulo De extremitalibus nominuin explanatum est. exemplum tertiae declinationis in a neulri generis, hoc poema huius poematis huic poemati et cetera.

15 Al neutralia tantum inveniuntur, velut hoc animal liuius animalis, hoc

tribunal tribunalis, boc bidental bidentalis. horum ablativus per i ellertur, velut ab hoc animali tribunali bidcntali. multi autem voluerunt nominati- vum per e efterri, iit hoc animale tribiinale bidentale. siqua auteni nias- culina iuveniuntiir, haec barbara sunt, ut Hannibal Adherbal Mastanabal,

20 et siqiia alia Romana paruni sunt: unum autem nomen Latiiium invenitur quod iii al terminatiu-, quod quaeritur quo modo debcat declinari. alii enim dixerunt nominativum hic sal huius sahs et hi sales * sales autem iocum signihcat. sai aiilem non est dicendum, quia nullum Latiiium iii hac finilur extremitate. sale igitur iit mare et lacte; ut maris et lactis

•25 ita et salis dici debet, et erit sdnpcr singulare. ||

An nulla Latina, sed omnia (jlraeca et masculina j inveniuntur, velut singulariter liic Tilan huius Titanis Titani Titanem et Tilana o Titan Ti- tane, et pluralitcr lii Titanes Titanum Titanibus Titanes et Titanas Titancs Titanibus. in an quae veniunt, ut supra dictum est, fere sunt Graeca, ut

30 paean Alcman. haec nomina in uno casu liabent quaestionem , id est in accusativo plurali. paeanas enim et Titanas et Alcmanas dixerunt plerique, qui errant. nullum enim nomen in as extrcmitatem venire potest accusa- tivo pluraU, nisi prius nominativus singularis in a venerit, ul hic Pansa

1 litteraruni om. N ars om. N 7 supra . a scripto^ noiiii"" N 8 perigriiia

h N 13 in om. iV, add. Lindemannus 19 aderbal A'^ 20 sint A'^: et siqua aiia

nomina sunt parum Romaiia Charisiusp. 24 et siqua alia sunt. Exempla tertiae decii- uationis neuiri generis in al lioc animal huius animalis. item barbara masculina liic annibal anni!)alis et si alia sunt B. decUnaiionem animalis et Hannibalis ^iubiecit Pul- schius, quam additam fuisse a grammatico fidem facil etiam adnotatio librarii in mur-

gine codicis h. l. adscripta, hic declT | animal | anni|bal nn lalinum ilii iu-

ueuilur, dcleto posteriore loco m\ N 22 lacuna quam indicavi ita suppleri potuit,

alii singulurLter lantum hoc sal huius salis, ea sententia, de qua a midtis quaesitum essc constal. quamquam etiam 7iominativi 'salis^ , quem Plinium posuisse narrat gratn- maticus «s codicr ^'indoltonensi editus anall. gramm. p. 134, memoria latere potest, ut scriptum fuerii hic sal huius salis, aiii autem hic salis ct lii sales 32 iu as ex.1rc-

mitate N in has cxtremitates uj 33 in . sa iV

26 CHARISII

1'. IJ. IJ I'. p. 13 I..

iios Punsiis. hic Calilina hos Calilinas. cl quaocumque nomina genelivis singularihus is lilleras acceperiiif , ea nuniqiiain acciisativo plurali as lille- ras accipiunl. el (luaecuuique ahlativo casu iu e venerinl necesse cst m adquisita accusativum fuciant, ut ab Icge legem, ab rege regeni. ergo pae- ancm et Titanem (liceinus, cum non possint paeanas et Titanas proferii. 5 nam quae ahlativo a accipiunt, ea per as accuKalivuni laciunt, ut a Caeci- lia has Caecilias, a Sempronia has Sempronias. ergo hos paeancs el hos Tilanes, ut hos reges et has leges.

Ans commune triiim generum inveniliir, vclul hic et haec et hoc stans stantis. 10

Ar masculina tantum et ncutralia inveniuntur; masculiua, ul hic Cae- sar Caesaris, lar laris; neutraUa, ut hoc lucar [ro kvxocpcog]. inveniuutur et communia trium generum, ut par inpar. faciunt cnim hic el hacc et lioc par. horum autem duorum , paris el inparis , ahlalivus dupliciter efTertur, velul ab hoc pare et pari. praecipue autem iiuaeritur iu neutralihus cur is lorcular torcularis pulvinar pulvinaris producta a litlcra, at lucar lucaris a littera correpta elYeralur. scilicet torcular ideo [^roducilur, quod quibusdam )tlacuit hoc torculare dici, non torcular, et lioc piilvinare, non pulvinar. exempla masciilini generis in ar, hic Caesar Caesaris et cetera , et pluraliter hi Caesares Caesarum Caesaribus. communia irium generum (| in ar sic 20 declinantur, hic et haec et hoc par huius paris et rehqua usque ab hoc et ab hac et ab hoc parc et paii, pluraliter hi et hae pares et haec paria horum et harum et horum parum et parium et cetera. item neutri gene- ris singulare, hoc torcular el rehqua usque ab his torcularibus.

Ais fcminini gcneris invenitur, ut haec ars Imius artis et celera. '25

As masculina tantum et feminina invenies, velut hic Maecenas Maece- natis, haec dignitas dignitatis et cetera. item Graeca quae genelivum per

3 A^ I 3, 2 et qcmq, ablaiiuo

25-27 iV

Ars feminini gene inueuitur ut haec et ceta // tis et cetera

As mascii tantum et femi inuenies iiu h h dignitas dignita

Primos versus tres uitegros legit Pierius, in reliquis paucae iilterae posi ea quac nunc restant ei adparuerunl 25 haec ars huius artis et uj 26 hic maecenas mae- cenatis. haec w

2 acciperint N 4 accusatiuum faciant singularem, ut ab lege legem, ab rege

regem. Nam si Paeancm et Titanem dicemiis, non poterit Paeanas Putschius: nexus senlentiarum ita corrigi potest, s adquisita accusatiuum faciant, ut ab lege leges, ab rege reges. ergo paeanes et Titanes dicemus, cum non possint paeana et Tilana pro- ferri. probabilius tamen est omissa esse quaedam sive librarii sive grammatici vilio,

TO AYKAAOC

quibus de accusativo singulari quaerebatur 12 neulrii ut h. lucar inueniuntur N:

zb Xvv.a(foq ui: mihi de littera a non constahal ro XvKOtpcog Lindemannus et ante eum H. Stephanus in excerptis v. lucar , unde falsa intei-pretatio r-ecepta esl in glossaria Labbaei. cf. Charis. p. 25 Lips. in Tac. unnaL I 77 Scalig. in Fest. v. lucar 16 liicaris om. N, add. Charis. p. 65 18 an dici opoilere? cf. Charis. p. 65\ i^- 22 et ab hoc om. N 23 et horum om. N 26 As] Charis. /?. 50 ui Yi t,

INSTIT. GRAM. LIB. I 27

p. 15 r. P- 13 14 L.

rog, Laliiic per lis faciunt, veliit Thoas Thoantis, gigas gigantis, cum ergo oninia gcnelivjm faciant per tis, haec soIa monosyllaba divcrsc elTeriin- tur, vas vatlis, mas maris, as assis. invemuntiir alia tria^ neutralia qui- (lcm duo, sed indccUnabiiia, vclut lioc fas hiiiiis fas et hoc nefas huius

5 uefas. nugas autem, licet indcclinabile sit, tamen commune triiim gene- rum est, dicimus enim hic et haec et hoc nugas. exempla declinationis masculini gcneris in ««, hic Maecenas huius Maecenatis et reliqiia, plura- liter hi Maeccnates Maecenatum et cetera. item feminini gencris siugula- riter, haec dignitas et reliqua. ncutralia quae mveniuntur ^ sicut supra di-

\oximus, fas et nefas indcclinabilia sunt, et nugas, quod cst communc trium gencrum.

Ax masculina tantum et feminina inveniuntur, neutralia propria milla., nisi ea quae ex communione rieninnt^ vclut masculina, hic Aiax huius .Aiacis ; fcminina , haec fax hu|ius facis , haec pax huius pacis ; communia

isvero, hic et haec et hoc audax. sed horum comnumium ablativiis dupliciter ejfertur, per e et per i, velut ab hoc audace et audaci. exempla dcclinationis masculini generis in ax, hic Aiax Aiacis et cetera. item feminini generis, haec fax facis et reliqua usque ab hac face.

Itein greca q genetiuum per tos. lat hoas tlioantis

gigas gigantis cum ergo omnia genetiu la niono

diuerse efferuntur uas uadis mas maris . s ass

neutralia quidem duo sed indeciinabilia uu h. fas huius 5 nefas nugas W licet indeclinabile sit tii commune trium g

hic et h et hoc nugas. exempia declinationis masculini gen

huius m^cenatis et reliqua piii hi m^cenates m^cenatum

Ttem feml gene singu h dignitas et reliqua. Neutralia q inu 10 indeclinabilia st et nugas quod e commune trium . . ne

Ax masculina tt ct feminina inueniuntur neutralia pro

uii mascii hic aiax huius aiacis feminina haec fax 15 Communia uero hic et h et h. audax sed hor commu abl

per eet per i uii ab hoc audace et audaci exempl. declinati

hic aiax aiacis et cetera item feminini gene h fax facis et

1 latinum per tis faciunt. ut thoas uj 2 genitiuo diuerse u; 3 as assis.

Neutralia ui 4 liuius fas. nefas uj 5 generum hic u) 7 generis, hic maecenas

huius u) 8 maecenatum et cetera. Item u) 9 Neutralia indeclinabilia w

10 trium generum. Ax w 12 propria aut masculina uj 14 fax, huius facis. Com- munia ui 15 ablatiuus por e u) 17 declinationis masculini hic ui 18 et reii-

qua. Item u)

1 ciim ergo omnia genetiuum faciunt per tis haec sola disyllaba B. supplementa scriplurae ul in hoc ita in sequenlihus versibus plerumque ex B petivi et numero lilte- rarum quae in N interciderunt adcommodavi , praecedente in quihusdam Putschio , qui iisdem excerptis usus est 9 neutra non inueniuntur nisi illa quae indeclinabilia sunt fas et nefas B: inueniuntur sicut supra diximus fas et ncfas Putsrfiins. in codice et haec et quae postea ex B addita sitnt , propria nulla — veniunt , duorum versuum exi- tus occupabant, ul locus non desit numero litterarum

2S CIIARISII

|). 15. II) )■. |>. 14 I..

ilein cuuiinuuia Iriuni f(oncrun), liic el haec el hoc audax el rchqua usque ab hoc et ah liac ct ab hoc audore vel andaci.

In e neutraha tanluui inveniuntur, hoc sedile sedihs, hoc praesepe praesepjs.

EI neutralia taiituni inveniuntur (^auca adinoduni et sine uUa varietale 5 monosyllaba., velul hoc lel lelhs, hoc niel niellis, quae siniih modo dech- nantur ut cetera neutra tertii ordin||is. est autem quaestio in illis an pos- siut transire in pluralein numerum, quod plerisque displicuit eo quod quac- dam nomina monomere sint in nuineris. IVisus autem eleganter nominali- vum pluralem tantuin in his., mella et vina, secunduni consuetudinem dici lo posse ail ita, cum in genera recipiuntur, ut Attica mella, Italica vina.

En mascuhna tantum et neutralia inveniuntur. el masculina quidem haec sola, hic rien rienis, lien lienis, flamen flaminis, pecten pectinis, fidi- cen fidicinis, tibicen tihicinis, tuhiccn tubicinis ex luba longa , cornicen cor- nicinis, liticen lilicinis ex lituo, quod est genus tubae minoris. cetera vero i5 neutraha sunt, velut hoc certamen cerlaminis. dechnantur autem supra sciipta nomiua ut tertii ordinis.

Ens cominunia trium generum invenies , ut hic et haec et hoc vehe- mens, hic et haec et hoc patiens, hic et haec et hoc cliens. et declinan- tur eodem modo ut supra scripta, vehemens vehemenlis, patiens patientis, 20 cliens chentis.

Er omnium generum nomina inveniuntur; masculini, ut hic pater, fe- ininini, ut haec mater, neutri, ut hoc papaver. unum aulem invenitur quod genetivo crescit duabus syllabis, velut iter itineris. apud veteres autem invenimus hoc itiner. exempla declinatiouis in er, hic pater patris, haec 25 mater matris, hoc papaver papaveris et cetera.

In es correptam masculina et feminina, neutraha nuUa, nisi quae per communionem veniunt., inveniuntur, velut hic et haec et hoc teres. et

1-6 N

Item commu III genef hic el h et 1). audax et ret usq, ab h. et

Iii e neutralia tantum inueniuntur hoc sedile sedilis lioc psepe

£1 neutralia tantum iaueniuntur pauca admodum et sine ulla uarietate 5

h. fel

20 N l 3', \ Er omnium

2 el ab hac et ab hoc audace, uel audaci. In e 10 3 praesepe praesepis.

Ei U) 5 uarietate. hoc fel ut

10 his om. N 11 ait om. N: dici posse ail cum Fabricius 13 fidicen fidi-

cinis tibicen ] libicinis ex tuba longa cornicen cornicinis litlcen liticinis ex liluo quod est genus | tubae minoris tubicen tubicinis. celera N: tibicen lubicen coroicen liticen ex lituo generis tubae minoris cetera B tibicen ex tuba longa liticen ex lituo quod genus est tubae maioris uenitp. tibicen liblcinis media longa ex tibia cormctn sqq. ui: cf. Charis. p. 24. 67 24 iter iteneris N 27 In es corrcp N In es correpta Ui:

cf. Charis. p. 53 28 veniunt om. N: nulla per se nisi quae per communionem ue-

niunt uelut B

INSTIT. (;RAM. LII}. I 29

p. Ifi. 17 P. P- '4 '-

sunt masciilina, hic rnilos comes, feininina, haec seges. quattuor inveniun- tur quae genelivum diversum faciunt, nam cuni omnia elferanfur per tis, velut miles mililis, comes comitis, haec sola genetivum per dis faciunt, et sunt haec, pracses praesidis, reses aqyoi rosidis, deses desi(hs, ohses ohsi- sdis; ideo per dis, qiiod ex verbis trahunlur. exempla declinalionis iu es correptam, hic miles militis, haec seges segetis. neutrum non invenitur nisi trium generum, hic et haec et hoc teros.

Es producta mascuhna tanlum et fominina inveniuntur; mascuhna, hic Hercules, feminina, haec lahes. exempla dech||nationis in es productam, 10 hic Hercules huius Herculis, haec lahes huius labis.

Ex mascuhna et feminina inveniuntur, hic senex senis seni, haec lex legis.

II masculina inveniuntur, hic vigil vigilis, mugij mugilis, pugil pugilis et cetera; femininum unum, Tanaquil Tanaquilis; neulrum nullum in- 15 venilur.

In Latinum nullum, Graeca ianlum, inveniuntur, vehit delphin Telchin delphinis Telchinis. horum incusativi secundum Graecam declinationem terminantur, ut apud Vergilium,

Orpheus in siivis, inler delphinas Arion. 20 Is masculina et feminina tantum inveniuntur, hic ignis ignis, haec

puppis puppis. communia utriusque generis, hic et haec suavis, hic et haec facilis.

Ix masculina, ef feminina ct communia invenies, hic calix calicis, haec pix picis, hic et hacc et hoc felix et pernix. 25 0 masculina et feminina et neutra inveniuntur, hic Cato ordo. haec

emptio, hoc tabo pondo, quae inter monoptota sunt.

14-26 A^

i.anaquilis neutru null incusatiui secufi greca decliiia tminant"' ut

In latinii nullQ g.ecQ ii delphin telchin deipliinis teichinis

ap uerg orph phinas arion :■ // mCi utri : q, generis

masc hic ignis ignis h piippis puppis com

et h //et perix:- 0 mascu et feml et nentra inueniuntnr

mmu iiiuenies hic calix. icis h pix. cis iiic et h et h. felix mptio h. tabo pondo q inter monoptola s :• // coon tis :•

In primis iantum versihus quattuor integra scriptura nec ea satis certa adparuit Pierio ; reliqitos , quos non multo pleniores quam nunc habentur leyisse videtur, co?iiec- tura supplevil 14 Neutrum nuilum. In ui 16 graecum inuenitur ut delphiu nis. Teichiii nis. horum incusatiiii uj 19 Orpheus in siluis, inter delphinas Arion. Is masculina et foeminina tantnm inueniuntur, liic U) 21 generis. Ix. masculina, foemi- nina et communia iuuenies u) 25 inueniuntur. hic ordo. haec descriptio, hoc tabo uj 26 sunt. 01. masculinum inuenies ui

Aproc

4 reses. dis deses di§ N reses dis deses dis ccgyog Lindemannus 5 in es cor-

rep A' 16 In in latiua nulla graeca aiitem delphin B 18 Vergilium] bucol. 8,

56 21 communia dnorum generiim hic et haec siiauis B: cf. Charis. p. 08 com-

munia ;itiiusque generis hic et haec canis, hic ct haec cinis Fabricius 24 pernix B

30 flHARISH

|>. 17. IH 1'. p. 14. 15 L.

01 masvulinuni iiwemes laiilum, liic sul.

Oii iiiasculina iiiv('|iiiuiUur cl ip-sa (•r.ieca, liic Laucoon Laucoonlis, Hippocoon HippocitouUa.

Or masculina el feminina et neutra inveniuntur, liic praetor, liaec uxor, hoc marnior rohor aequor. s

Os masculina et feminina et communia inveniuntur ., Iiir flos floriSy haec arhos arhoris, liic et haec el lioc custos. est neutrum, lioc os hu- ius oris.

Ox feminina tanlum et com/wwnia trium generum inveniuntur ., hic et haec et hoc ferox., haec vox. in

VI mascuiina tanlum innemes, hic exul, hic consul. hic praesul; unum harharum, Suthul.

Vr masculina et feminina invenies et neutra, communia quin etiam, ut hic fur, haec turtur; neutra, hoc femur femorh et feminis, iecur, quod genetivum duplicem facit. nam et iecoris et iodneris facit. r,

Vs masculina et feminina et neutra inveniuntur, hic slercus sterco- ris, haec Ve||nus Veneris, hoc nemus nemoris.

Vis masculina et ieminina invenies, hic sanguis sanguinis, haec na- vis navis.

Vt neutra sunt et pauca, ut hoc caput capilis, hoc sinciput sincipitis. 20

Vx masculina et feminina invenies et communia, hic Pollux PoIIucis, haec nux nucis., lux lucis, crux crucis; commune, trux.

es tm hic sol. ON mai inuenli et ipsa greca hic lan

coontis // §quor. OS mas el femiiiina et comniu

et neutra innenii' liic pr^lor h uxor h. manmor robor 5

h arbos arboris hic el h et h. custos esl iieutru h. us

et com h uox |haec ora 10

ies hic exul hic consul hic psul unum barbaru siithul.

hic es et neutra commii quin eliam ut fur h turtur

ris et feminis iecur q^ genetl duplice facit nam et iecoris et ioci 15 mas femt inuenies hic sanguis. nis h nauis nauis neutra inueniuntur hic stercus stercoris h uen: ris li. nem: ris st et pauca ut capul capitis h. sinciput. cipilis // crux 20 Ux mas et femi inuenies et commu hic pollux pollucis h nux bux bucis

2 Laocoon tis. hippocoou tis. Or. masculina et foemiuina et ncutra ui 6