14 l I Iter DD vl |
v1 Cer AXES: 7 RrRQBN 2 RUN SERERE 17^
Minen a
acaeer s óiyrmn
M usrüM WosRMIANIUM
BE EMU
IUIoTrORTA
RERUMRARIORUM,
Tam Naturalium, quam Artificialium, tam Domefticarum, quam Exoticarum; qua Hafniz Danorum in zdibus Authoris fervantur.
"dornata ab
Orao WoRM, MED. DOCT. &, in Regià Hafnienfi Academià, olim
Profeffore publico.
Variis €9 accuratis Iconibus illuffrata.
LUGDUNI BATAVORUM, Apud lonaxxEM ErsrviRIVM, Acad. Typograph.
plion5c ry:
AERENISSIMO -AC^PEOTOENTISSIMO P'RHSEUN o6 XEXIPcUE
FRIDERICO III
DANI&, NORWEGLX, GOTHORVM, VVANDALORVMQVE
Troes uiu)
DUCI SLESVICI, HOLSATIJ£, STORMARLE ET DITMARSLE,;
COMITI IN. OLDENBURG ET DELMENHORST,
PAG ROGA. PONI
Im perii Pacifque &ternitatem precor. |
/ EX AUGUSTISSIME:
ASA ^ —&o/ — Naturam,Tibi,ancillantearte co. mitatam tam fuà induftrià, quam hujus fedulitate infi- gnem, ad Sacrarium Majeftatis Tuz fifto, rerum hanc omnium Reginam Tibi Regi inviclifsimo, benignam re- rum omnium Matrem Tibi Patrix Patri, Benefactori au-
E tcm
Dp Pes qe ATPETAEST e CD
tem Opt. Max. aternum devoti cultus & duraturi ob- fequii monimentum.Nec Tuam ob hoc mihi metuendam offtenfionem duco,cum,quod hanc in fecretum Sacra Tug Majeítatis producam, peccare mihi non videor. Si enim Tuà Majeftate dignum munusquafiiffem,non invenirem certe,fi maxime conveniens, Natura erat,quz, Majeftatem fuam ubique exferens, Regum quoque Palatia intrat, & adeo non in fummá fortunà défpici folet ; quin fzpe etiam inamicitiam & fecretum admittatur. Illa fcilicet, quz per univerfum difperfa Solem interdiu lucere facit, Lunam in- numerabilibus comitatam fyderibus noCtuexcubias agere jubet, zchera, terras, maria, fingula fuis incolis exornat, & per quicquid ubique eft mirificé diffufa in mirandà hu- mani corporis Fabricà maximé elucet. Cterüm, audacu- lum judicabunt me forfan non pauci,quod,juvenis adhuc, atatis invidiani non timens, hoc ferto me Majeftatis Tux aram adornaturum promittam , quod fi in poteftate meà effet, non modo Magnatum opes zquarern,, fed cuni ipfis Diis de felicitate certare poffem. Sed & magnas Terrarum Regionumque moles in exiles chartarum particulas, tan- quam in fcenam, introduxit erudita Antiquitas, &, quic- uid codleftium corporuta fupra nos effe videmus, exili globo arctaffe Archimedem conftans fama eft. Tentavit tale aliquid , Parens, heu quondam, meus, qui vaftifsimz Naturz fcrutator indefeffus, mirator afsiduus,intra angu- ftosprivatarum adium parietes vaftam auguftumq; Natu- rz hoc Numen, nec infelici plané fucceffu, nec irrito nifüu, concludere laboravit. Prater enim quz in Patriam no- ftram liberali manu collata nemini negata orbis Conditor voluit, ab utroqueSolis termino, utroque Oceano, Na- turam ad fe invitavit, ex Meridie venientem hofpitio ex- cepit, &, nequid inexpertum relinqueret, neque Septen- trionem infalutatum voluit, hoc agens: ut, quantum fra- gilis & laboriofa mortalitas permutteret , in fecreta ejus penetraret , nec pateretur in Íuà Patrià ignorari, quz, ut in hominum oculis verfarentur , orbi data erant. Et cum denegatum mortalibus diu vivere pouencan ibi
DOESD KO CA WE OO
fibi aliquid credidit, quo fe vixiffe teftaretur, hocanimum contra fluxz mortalitatis injurias obfirmans: tum demum fore ut necignotus viveret, nec moreretur. Videns porró fuam illam in hoc Naturz ftudio operam fic Majeftati Tuz placere, ut, non modó, cumàgravifsimis Regni nc- gotiis ad mitiora ftudia tranfire animusetfet, Tu verus or- bis noftri Sol, relicto tuo Capitolio in Mantuam noftram, Regii corporis radios non femel transfundere dignarere, fed & fic Majeftatis Tux beneficiis fua illa augeri, ut, his jam accedentibus, non amplius invidiam hominum, fed ipfius Naturz timeret, credidit gratam fe literato orbi fa- Curum operam , fi, quz viderat tanto Regi tam grat, brevi hiftorià adornata pofteritati tranfinitteret. Nec de- fuerunt hzc meditanti calcar addentes. Aggreflus itaque opus, Eruditorum fcholis, quod crediderunt multi, non inutile futurum, quod fuarum partium fuit brevi abfolvit. Ceterum, quam miferum eft bene partisnon poffe frui ! Exantlatà hác moleftià & jam Virtuti laborique fua pra- mia exfpectans, cità morte przoccupatus, inter Mortales effe definit, Ó fluxas humanz fortis vicifsitudines! Ó tri- ftem & incvitabilem moriendi necefsitatem! Lucem tum primum videre incipiebat tot dierum tot noctium labor, cum triftis eum nox, non fine infigni mocftiffimz viduz & novem orphanorum maerore, opprimerct, cui foli vi- tam lucemque debebat. Ipfe, qui ftudiorum amore extra Patriam tenebar, vidi nafcentis operis cunabula, filialifque obfequii & Paterni mandati memor, quantum in mc fuit, obftetricantes manus porrexi, egique, ut faltem pofthumi nomen mereretur, quod quominus à vero Parente tolli poflet iniquior fors vetuit. Hinc factum, quod nunc felici Íydere abfolutum in publicum orbis theatrum prodeat; gaudeatque Sacra: Majeftatis Tuz aris appendi , unde (i non refigatur habebo quod coclo & veré Regiz Tuz Cle- mentiz imputem,innumerifque illis accenfeam beneficiis, quibusnon modo Parentem B.M. quamdiu communi hac luce gaudebat, cumulafti, fed & iis qua: polt fata ejus in me vcl folum Regia Tua Munificentia copiofe contulit.
123 Nec
Dj-E. RoGh Av E.6
Nec ad alios quam ad Sacra Tux Majeítatis pedes operis hujus Patrocinium devolvere permifit erga Parentem R e- ligio, incujus pios Manes injurius omnino effem, fi ad aliasaras litarem,quam ad quas vota concepiffe illum,dum in viviserat, ipfemet mihi conícius eram: erant autem illae non aliz , quam quz in facrarioSacrz Tux Majeftatis fitze quotidianis hominum votis fic impetuntur, ut ad has fo- las, tanquam verum candidi Numinis lucum, immixti ple- bejis nobiles, ab omni terrarum parte, ftudiofà celeritate confluanginviolatz virtuticertiffimam & non pudendam ad hzc pulvinaria incolumitatem quarfituri. Patere itaque, Rex Auguftifsime, hoc devotianimi monimentum quod, Sacrz Tuz Majeflati à Parente deftinatum, ejufdem juffu filius fufpendo; Patere, inquam, R cgiistuis tholisaffiet,ab illo, qui tibi fuam fuorumque vitam, falutem, & incolumi- tatem debet, nec in votis quid amplius habet, quam ut tanti Regis, cui par ubique zquitatis & clementiz ratio, divinas virtutes perpetuo adorare liceat. Idque optat unice, ut immortalis Deus, Regum ille Rex Summus, Tibi Regi femper Augufto, Patriz imperium, quod hodie tuà virtute floret vigetque , perpetuó fofpitet, vitam deftinet coelo cozvam, detque , ut, diu in oculis Patriz gloriofé triumphans/felici fenectute multosannos imperes,ut,poft- quam diutifsimé hominum recreator manferis, comes tan- dem Deorum tardifsimus fias. Lugd. Batav. ipfis Calendis Martii cI5locrv.
REGLE TUJE MAJESTATIS
*Devotiffimus. fubditus
W. Womnw, Orax Fir.
B
L—
|
MA Tot cimelia complexus cimelion ipfe Won nus lec inter tanta legendus erat.
CONSTANTER.
d
ll
mm AE - A THE pDAnt [U|pictenda Sent.
Hic latet, imimenfi quicquid. doctrina laboris Poffidet, tngeniis quicquid iu orbe patet.
TH. BAR rHoLINus D.D. Reg
QUIA UOS WO RM, Med. Do&. & Profcff. Regius,
pocpeoge T O9-—R-I
SUP.
PErTVs querela Sapieutum eíl, uos im verum naturalium inquiff P x Hone cum. Vulpeculá Afopicá vitreum vas lambere , pultem non
$ &um non deguffare.. Cujus miferi caufam qui diligentius inquifz- À verint, cvidebunt ig vflitutiomem. à teneris faétam eà errorum uos ducere. Quotus euim quifque efl , qui, cum fe verum naturalium inquifrti ftiomi tradiderit , aliud à "Praceptoribus haurit , quam ineptas qua[dam ar- utias, de &Materid "Primá, "Privatiome, SMotu, Mundi etermitate, Orbusm cale- flum. foliditate ,. alique ejus farina: Sophifimatibus 2. Quibus mfiructus , 4€ viliffimi quidem lapidis, qui pre pedibus esi , naturam , proprietates €9 vires [Giet. Ejecerunt cvulgà à Scholis €. eAcademirs: utiliffimos. "Philofüpborum ,. de verum natur, libros, bifforiam Terrarum ,| Mineralium, Lapidum €$ *"Plautarum ffernunt , eofque [altem retinuerunt , qui vifr funt di difputatiomibus €9 altercationi- bus suutilibus foveudi: idonei. Yta juventus à verum naturis inquirendi avoca- tur, e$ [pinofiís quibu[dam de terinini, ut. cvocamt, € notionibus fecundis, [üphif- matis ivvetitur, à quibus ubi fe extricaverit , vudiorem verum praclararum fé vepe- vit , quA cum prunim Philofophari capit. Difputant po €$ cotra, ut inquiunt; hoc eff , ut pueri faciunt , exflruumt ex luto cafulas , quas non minori ableftamenta dejictant , ut [oc imepttores à [e difcipulos vemittaut , quam acceperuut.. Lubet *Do- &iffimi Gaffeudi bic adjerre querelam , quá lib. v. adverfus eAviffoteleos dif&ptulo- vum fovtem [ic deplorat... Quam jwvaret noffe Hifloriam Lapidum , »Metallorum; *Plagtarum , eAuimalum , ceterorumque hujufmodi, quorum eft adeo jucumda co- gnitu varietas. Et ifla tamen, mquiunt, noverint lapidari, aurifrces, berbaris, ve- zatores. Flocci nempe faciunt , quod nizi vulgaria [fnt , ja&lantque iaterea feli gere fe, qua proprie 2 [pebtent ad *Philofopbiam. pA eAriffoteles , [cilicet *Demo- ritus, ilicet alui magni viri , quorum eruditio tanti eft Tunatur , Philofo opbiam 22018 excolebaut , cum ifta p perque nud Scilicet bomi iflà viri , dum ves ejufmodi prater- eunt , Philofophie magis obféquumtur , quod adeà [olerter difquiraut , Au detur for- mu corporettatis ?. An €9 cuju[mmodi babeat proprietates illa forma , que. cadaveris dicitur ? Am, qui [unt inferioris gradus, [aperiores comtineaut formaliter vel emi- menter? eAn facultas amumalis fet à [ubjetto féparabilis ve, vel ratione tantum ? eAg proinde facultate vifus po[ftá im lapide aflum viffouis liceret ? ut alias iumu- Heras nugas imtiafue. praeteream. Et catevis tamen ueglettis ifte citrioff profé- quuntur, ut proprie Philofophica. (edo igitur ex illis quando Phbyfrces mica iul
*a alfa
POR 3 RE) UD
abfolverunt, quid probi testant ex ii que [unt in verum Naturd 2. Minéralia, Ve- getalilia, e$ Animalia mom fuat perferutazi » quemadmodum dium efl. Elementa etian ignorant , qua aut cuju[mmodi [ent : qui garrulitatem faltem exercueruut circa. ineptas €8. frrvolas qualitatum combinationes. Ex celeflibus ipfés vix Solem La- namque movile tentarunt , € que nunquam f'ifpexerunt ipfi, differuerumt otiantes 12 Scholis £9. bypocaufli , ac mille nugas commenti fiat , quibus infomnia faffulai- vent , videlicet [olditatem vealitatemque Jpbararum celeflium , canales quos aftra trajtciant, negationes qualitatum quas alteratrices e9 corraptrices dicimus, cetera[- que bujufmodi , que nullá comprobari poffunt obfervatione e8 experientid. Vuo verbo, de bac verum maturá nibil perviderunt , quando fuas Scholas 1greffi, aliam naturam ingre[fr [amt , cum exteriore minim congruentem , ac proinde anirari nom debeas, [y audiens illos differentes de rebus naturalibus , cvideris longe abeffe ab iis; que preter Scholas nobis oberrpantur.. Hinc ip [emet , ubi ad bane cueram naturam ventum eft , cahgant pror[us e8 obffupefcunt , moniti fcilicet ab is , qui non fallaci vatiocmio , fed magiflrd verum experieutiá , ob[irpationeque omia profequuntur. Veris ac "vivis coloribus Philofopbos moffros uperficiarios €$ Scholafficos depinxit "yir ille eruditiffunus - Quocirca €$ ali ante eum im eundem Jefu conquefh funt s noflá in[Gitid €8 megligentid feri, ut multe ves lateant , multis nom utamur , multe prorfus intereant. Long? aliter majores noflri Philofophabantur, aliter difcipulos fios ia adita Natura ianuducebant , in primis eos qui vebus naturalibus uti decre- verant ad corporis humani [anitatem aut con[érvandam aut recuperandam.. eAudi Galenum de compo[. Medic. lib. 3. Amicos adbortor, ut meum exemplum [équen- tes , imodà arti opera probe obire voluerint ,. dent aperau tt ex omuibus locis pra- flautiffima illis quotanuis Medicamenta adferantur , quaudoquideim perditi ili om- 7il5 generis co£mtores verum, variis modis adulterare folent ea. -"Duifauis tantur au- xiliorim undique copiam babere volet, omais S. vtrpium materia, Auimalium, Metal lorum, tim aliorum terreftrium corporum , que ad «Medicine ufum transferre foles mus, ipfi perjbe&ta ut [it ipece[fe eft. Hinc tot peregrinationes à Galeno ipfo fufcepte in Lemutm €8 alias terras , ut ves naturales im loco nativo a[piceret , diligenter lu- flraret , notis genuinis ab adulteratis difcerueret.. Qui enim ex libras e$ velationi- bus altem ves dignofcere laborant ,. eos affimilare folebat pracomibus , qui formam ac notas fugitivi mancipii , licet ipft viderint nunquam praconio tamen [uo publz- care folent. SNotas euim ab alis accipientes , [eu Cantilenam , eas proferunt, ut, f£ forte, quem praeconio indicant , prope a[fifleret , agnofere tamen ewm mou po[fent. Hifce igitur fimiles ut nom evadaimus , €$ im clará luce circa vérum naturas cacutia- mis , laque ifhi ingeuta fubducamus , abjefiss corticibus, mucleos apprebendamus, perfpicilla , que pro vebus verum [Betiva exhibent , depomamus , id tandem AgATIUt; at Academe deffnant per[uadere , meipiant demonflrare, defrnant difputare, inci- piam [peculari , deffmant credere , tneipiaut fcire. Retfe enm ille : 2 que tyrauui- eum e$ pevmiciofum ef illud Ariffotelicum, DifGemtem oportet credere ; atque Pytba- goricutt, adsis &pa. emo jurare cogatur ta cverba Magiffri, fed ves ipfe confirin- gant tmtelle&hum , uec plus fidei habeatur praceptori, quam quantum e[fe habendum ve demon[lrayerit. Flac vella , bac "Regia eft Philofophandi cvia, à quà qui defle- ét, im devia €8 pracipitia abripitur.. Hoc meo malo expertus , cum animadverte- Vim , UAR verum imopes 0s reddat cuulgaris "Philofopbiam Saturalem tra&lazdi
T4Í10,
INNDEITOENCUEOIDRU EM:
ratio, meliorum ingeniorum dolere cepi vices y ac de medius , quibus commodiffime variarum 4c pulcberrimarum verum Naturalium copra comparari €5 fuyentuti in- Jiillari poffet. cogitare cepi, quo it4 ex commumi errorum lacu €$ teuebris extratía, 1n clará luce €8 pulcherrimá dreimorum operum coptemplatione flatui poffet. Ex eo igitur, quo primum Natura Hifforiam ià bac Academiá *Regiá docere cepi , aulis parceus Jumptibus aut laboribus , verum naturalium tbefaurum baud comtemuen- dum colligere cepi: Quem oculis omnium SNatura cipidorum exponere poffem , ac de ffagulis ita differere , ut eorum nomina , tnaturas , proprietates , defcriptiones €9 ufa. (quantum quidem explorare , €9 ex optimis ac fide dioui autoribus haurire licuit) exbiberem, quo bifte ad reliqua JNatura adita cviam [lernerem expedrtiorem. -Quod meum rflitutum cum multis placui[fet , mom deflitere conatus juvare , ut ali- quot amorum decurfi opes noflra 12 eam creverint amplitudinem, quam boc librà tibi exbibemus. Quo differtationes noftras , de hifce publice ad Auditores babitas, exhibemus, ex quibus [f quid commodi ad Studio[am Inventutem redundet, efl quod. p gratulemur, "Deoque conatus zoffros promo'venti gratias agamus. Xe cverà rerum tam diver[arum varietas coufuftomem pariat , aut incertis va- emur legibus , quatuor libellis omnia per[equi decrevimus. Quorum primus Fo[filia exlibebit , fub fe Terrarum varia genera ,— [uccorum concretorum drver[as [Decies, lapidum LAm communium , quam pretioforum feu Gemmarum varietatem , Moetal- lorum quoque €9 AMineralium familias , maturas €9 proprietates. Secundus. conti- uebit Vegetabilium rariorum € exoticorum biflorias €$ partes ; Radrees, folia, li- gua, cortices, frubtus , gummata , füccos. — Tertius Auizmalium dabit claffes, Terre- frimum, Aquatilium, Ampbibiorum, Reptilium &$ qua buc [pettant.. Quartus, va- via, ex ditti jam naturalibus , arte elaborata , quorum conteinplatio curtofo lettori £9 utilis €$ jucunda futura eft.
Ita 'verà iz totá bac cver[abimur bifforid , ut sec meceffaria omifrfe , mec. proli- xitate nümiá tediofr fuiffe cvideamur : nibil tra&tantes , cujus suom particulam ali- quam, ad minimum , in. Mufto noftro demon[lrare liceat. "Poteramts quidem aliis multis bic mom defcviptis ,, qua tum im ébe[auris verum exoticarum Sereni[[. "Regis SXofiri FRipERICI IIT. zum im Mufést amicorum bic degentium , extant , € quidem bouá eorum vveniá , banc noftram Hifloriam locupletare. | Sed alienis penis mos ornare nolumus , coutenti propris. uibus. [f tibi mon difblicuerimus, Amice Lettor , efl quod letemur , €9 fat gratiarum velatum exiftimemus.. Ceterum, [i qui bic offenderis, inter Exotica im primis, Tibi melius cognita e$ per[pe&la, vogo noftros conatus benigne interpreteris , €$ tuas mobifeum comuuices accuratiores ob[ervaz tiones, dabitur fov[an occafro, aut per Appendicem, aut. "Paralipouena, ca que defr- deras auuotandi , atque bec uberius locupletaudi. | uod. mou ffe bouorifecd Tus mentione fiet. Interea vale, 8, quá potes, Symbol jua;
ÁUTHO:
A oU CIDeHoceO0wReEB-S
Quorum in hoc Opere mentio fit.
A. G.
Cofta. 4^7 Affarellus. Aludanus.
JEgineta. Galenus. Pancirollus. JElianus. Gaffendus. Paufanias. 4Elius Everhardus Vorftius. Garcias ab Horto. Paulus Orofius. JAEtius. Georgius Fabritius. Paulus Jovius. Agricola. Gerhardus Mercator. Petrus Alvarus Semeda; Albertus Magnus. Gcíherus. Petrus Bellonius. Aldrovandus. Gregorius Turonenfis. Petrus Martyr. Alexander Neapolítanus. Guilandinus. Petrus Pavius. Amatus Lufitanus, Guilhelmus Fabritius Hildanus. Petrus Poca. Ammianus. Guilhelmus Pifo. Petrus Undelinus. Auacardus. Philippus Hogfteterus, Angelus Sala; H. Philoftratus. Antonius Auguftinus. Elmont. . Pifo. Antonius Ronfinius. Henricus Petrzus; Plinius. Anshelmus Bo&tius. Henricus Spelman. Plutarchus. Appianus Grammaticis. Hermolaus. Poterius. Ariftoteles. Hierocles. ' Profper Alpinus. Athanafius Kircherus. Hieronymus Syrterus Mediolanenfis.| Pfellus. Athenaus. Honorius.
Avicenna. Hugo Linfcotanus. Uercetanus. Averroés.
Aurelius Severinus. I. E R. B. Tires Bontius. Auvvolfius. Alvinus Ronfzuss Jacobus Zeilerus. Renatus Moreao. Barlzus. Jacobus Zvingerus. Renodaus, Eellonius. Imperatus, Rhafis. Benedi&us Cerutus. Joachimus Camerarius. Rondeletius. Bernhardus Paludanus. Johannes de Laet. S G. Johannes Confalvus Mendoza, Axo Gammaticus; JEfalpinus. Johannes Sturmius. Scaliger. C Calceolarii Mufeum. Jonftonius. Schroderus. Cardanus. Jovius. Seldenus. Cafparus Bauhinus. Julius Pollux. Sennertus. Cerutus. ) i Servius. Charletonus, Atzio. Sigebertus. Cicero. Leonellus Faventinus. Solinus. Clufius. Libertus Fromundus. Strabo. Czcilius Folius. Lobelius. Stephanus Albucarigs. Czlius Rhodiginus. Lucretius, Stephanus vander Hager; Cornutus. Ludovicus Romanus. Suenckfeldius. Conradus Furer, Ludovicus Stcphanus. Cramerus., T. Crantzius. M. Abernamontanus. Crato. Arantha. "Theophraftus. Crollius. Marbodeus. "Thevetus. D. Marcellus Donatus« "Thomas Eraftus. : Amianus Goes. Margravius. Thomas Bartholinus; 4 7 Deinhemius. Mathiolus. "Thomas Brun. Diofcorides. Mefües Rhei. "Thuanus. Dodoneus. N. "Trallianus. Doldius. NS Antonius Rechus. "Trigautius. E. Nicander. Tycho Brahe. Ncelius. Nicephorus. V. J4Erafmus Latus. Nicolaus Maroneus. Aleriola. Euftachius. Nicolaus Monardes. AN valetius Cordus. F. Nicolaus Papinius. Varlomannus. "2 Abius Pi&or. Nierenbergius. Virgilius. Ferrandus Imperatus, Normannus, Vitruvius, Fontana. O. vv. Fortunitis Licetus. Duardus Barbofa, Alichius. Francifcus Hermandus. Oiaus Magnus. W vvol&sangus Gabelcoverus. Francifcus Stellatus Lynzeus. Olearius. Z. Francifcus Ximenes, Oncficratus. Acutus Lufitanus, fridericus Naufea, Ovedius, z
IN D.E-X CAP. I1-V«M.
I^rs MS EC DOO
C à r. L. Defoffilibus in generc. pag.t |
IL DedZérrarum differentus. 2
III. De Terris quibus varii artifces utun- | tur, exceptis Medicis. ibid.
IV. De Jérris qua in ufum Medicum ve- nnnt.
V. DeJérris LMiraculofrs.
VL DeSalibus in genere.
VIL 2e Sale Naturali c Artifíciali. 19
VIIL De NZrro. 2I
IX. DecAlumine. 25
X. De Vitriolo d cognatis. 24
XL DeSulphure. 26
XIL De Arfeico. 28
XIIL 2e Bitumne.
XIV. De Ambrá e Spermate Ceti.
[ors srcrroE
Ca». L De Lapidibus in genere.
IL DeSaxo.
VIL 2e Silice; Pyrite, Molari; Cote.
IV. DecMarmaribus.
V.. De Saxo calcario, Gypfo , Lapide Bono- zienfh, Pumzice, Poro, Alcianio, Afro. Ay
VI. De Stalacfites Stalagmite, Offeacolla, lapide Sponaie, Viicornu Jfoffíli, dye. 5o
VIL De AmianthoySelenitideyTalcoycic.55
VIIL 2e Lapide Tiburonum, Percarum, Carpionum , Coracino, Limacum» oculis Cancri, Topho juveni, $8
IX. De MagneteHamatite,Schiflo;Smiri- de, lapide Lazuli, Avmemo, Lipis, cc. 61
X. Gloffopetra, Affroites, lapis Crucis, In- daicus, Trochites, Belezmaites, CMoroch- tus, Corau Ammonis. 67
XL. De Aletforio,Chelidonio,Fmbilico ma- vino, lapide Vrfrgo, CaflarissHumano. 7
XII. Cerammias, Brontias , Ovum angti- aum; &tites, Offracites, Conchites, Bu- cardia, Fungites. 74
XIIL 2e Lapidibus minus pretiofis vas
2 ; A viarum frgqurarum, (Naturalia e Artift-
cialiá referentibus. 8 XIV. De Gemmartum generatione cy va- Yiezate. 92 XV. De lafhide, Heliotropio, Malachite, Pr affa, Nephritico, Acbate, Oniche. 93 XVL 2e Calcedonio, Corncolo, Pbengite, Amet hyfto, Cryflallo, Fluoribus, Lapide de Aventura. 98 XVIL De Adamante, Rubigo, Granato,
Cav. L Inflituti ratiogem edocéus.
Hyacintho. 102 XVIIL 2e Saphiro, Smaragdo, Chryfa- lito, Tópaxio, Turcoide, Bufomie, — 104
XIX. DeOpalo, oculo Musdi,oculo Catti AMargaritis lapide Bezoartico. 107
Lis. L Srzcrro lIL
Car. LI. Quid Metallum ? 113
IL. De.4uro. I4 III. De Argento. Hg IV. De Argenti fodinis Norvagié. 119 V. De &re. 120 VI. De Ferro. 122 VIL. De P/umba. 124 VIIL Defui generis, feu impraprie dictis cMetallis , Plumbo cinereo , Antimonio e Argento vivo. 125 IX. De Metallis Affimibus. 127 X. De Gálegá , Cadmi uativá , Chryfo- collà, Spada fubterranea. ibid. Xl. DePyrite, Saxis Metallaribus, Mica, Talca. 129 XII. De rteelaboratis cum Metallis, Rü- biginibus. 130 XIIL De Squammms Mctallicis. 12 XIV. DeScoríà, Lapide, Diphryge , Vi- tro. ibid.
XV. De Cadmiá, Pompholige c Spodo fa- [777771 134: XVI. De Litbarg yro d Molybdená,. 3$
lor» m kh
57 IL De fünats, "garica, fungo Sambucizo, Jfungo Rofe camina , Boleto cervizo , Pilá Stagnali. ibid. HI DeByffoarbereo, Tela arbore, Mufca zerreffri, Coralloide, Pyxtzoide. 119 IV. DeArundinibus. I4I V. DeArachidzec Calamo Aromatico.Y 43 VI. De Dorozice. 145 VIL. De Ficu Indica , Hordeo fertiliffrzza, Hermaphraditico,Hypajafminos Monfíro Linarie ceriles. 148 VIL. 2woly Firginianum , Rhaponticum, Rbus Firginiani, Rofa Hierichugtica.yst IX. Scorzonera Hifpanica, Virga «Zdured Virginiana, Vitis Ganadenfis. 152
X. De Radicibus Chine,Cyperi, Contrajer- ve, Deriagon, Ialap, Labrandinos Liqui- ritià Braftlien[f. 153 XI. AMatalifla , Mechoaca , Ninfing, Rays de noffa Signora, Papequazhe, Rhabar- barup. 156 xls Sarcaparilla,TagionTanfergint Tur - pethum , Tata. 159 XIII Fel Gariophyllrum: Iudicorum Lauri Virgiliano, Malabathri, Mu[e.162 XV. Fo:
lowobuE S ACDSEDETA USMS
XIV. Folia Nucis Mofchate , Palmari, Thes. 164. XV. De Ligno Aloes , Afpalatho , Bdellzi, Coaba , Cinamoni , Cocogole, Colubri- Z0. 166 XVL Cupreffes , Ebenum verum , Foffile lignum Vimbria d Wflandia , à fluvio Ia- qmuarii, fetidum. 168 XVIL 2e Guajaco, ligno Hedere , Lite- rato, Montis ardentis Puteolagi. | 170 XVIIL Lggum Naphriticum, Papava, Rhodium, Santalumy Sa[[afras ,à Siam. 171 XIX. De Lignis Monffrofís. 174 XX. DeCorticibus. 176 XXI. Abda , Abrus , Acacia , Achiotl, A- uyadala novi Regni, Almendras de Peru, Amomum. 178 XXIL. Amacardus Ananas j Aptophylli, Anda, Anakak , Aovay, Araticum Ape, Avellaga Purgatrix. 182 XXIIL acce Lauri longe, Bixa, Bombi- cigus fructus, Bam, Banduc, Boramez.187 XXIV. Cacao, Cajous , Capficum majus, Caraguata, Carpobal[amus, Caf[ra fifru- la. Orientalis c Occidentalis , Caflanea equina Indica. 19I XXV. Cedrus de Monte Libani, Ciriboa, Cocculi de Levante, Coni Abietis, Cube- be, Cuci, Cucurbite varia. 195 XXVI. Fabe varie, Jayptiaca, Faufel, Fruttus varii non defcripti. 198 XXVIL Galla gon perforata, Gariophyl- lus Regius, Gelum, Gemma Aucis Mal- divenfis, Globuli [apanarit, Guanabamus, Guatapana, Homoucul. EP XXVIII. 2ecotl, Ig, Kapock , Karowata, Legumints genus Leplap , Limonium YAHAHsS. 204 XXIX. Magi ac cachem ; Manobi , Me- caxuchitl, Myrabalani. 206 XXX. Nabuch, Nux Indica, AMyriffica, Pinea, Piffacea, Vornica , Phaftoli vari. 209 XXXI. Palze faccifera, Pinan, Pindo- La, Piper Benin, longum album, narum Tamarindorum fructus, Taniock, Tlilxo- ehitl, Tribulus aquaticus, Vafthema, Za- pueamus interior, alia. a 212 XXXII. De Seminibus. 218 XXXIIL Gummata. 219 XXXIV. Sugci varii infhiffati..— 222 XXXV. Plante Marina G Zoophyta.230
)t1x osos Re, 1006
Car. L. Cagimalium differentia. 239 |
IL Dezefectus in fpecie. 240
IIL ne Mellibus. IV. DeCruflatis longis. 2147 V. DeGruflatis Rotamdis. 249 VL Deéflaceis Vaivalvibus. 25t VIL De Coachiliis Bivalvibus. 253 VII. DeTurbigati. 257 IX. DeAnmimalibus [anguineis Reptilibus. 262 X. Piftes Saxatiles & Littarales...— 26$ XL Depifcibus Pelagius. 270 XII. De Pifcibus aqua dulcis. 277 XIII. De Cets. 279 XIV. De Ceto dentato, Balend, Müno- UG 28o XV. De Delphino, PrifHi, Phocá, Rofimara. 288 XVI. DecAvibu:. 290 XVII. De Aquilá , Corvo ver[icolore , Emen , Picá albá, Topau, Manucodiatá, Noctu. 292 XVIIL 2e Pavone,Gallind Guinea, Pullo Bicipite , Offfbus Gallina pumila, cAdui- culà gminimá. 296 XIX. De avibus vAquaticis. 299 X X.Deavibus circa aquas degentibiis-506 XXL De Nidis c ovis. 31E XXIL De Lacerto Indico , Monfhrofo, Firidi, Argentei coloris, Facetano, Igua- zn, Scinco, Crocadilo, Teftudine mariná, Stellaz4, Teffellatà, Vuleari. XXIII. Dezviparis digitati XXIV. De Bifulci. 33 XXV. Deagimalibus Solidipedibus. 34 XXV Hominem concernentia trattans.
343
246
IV.
BUT BUEXE
Car. L De CAvrificiofrs à terris elaboratus.
346 IL De Mrrificiofts à Succino. 350 IlE. De A4rtificiofis Lapidibus elabora- Hs. ibid. IV. De 4drtificiofts ex Metallis auri cy ar-
genti elaboratis. 35? V. De Artificiofis Q dre c Ferro elabo- FALHS. ibid. VIL ne Numifmatis. 359 VII. De Artificiofis & vitro, eique affni- bus elaboratis. 362 VIIL De Arzifciofes 0 plantis elaboratis.
56 IX. e Artificiofis 0 lignis elaboratis. 366 X.DeAartificiofis é fructibus elaboratis.377 6 XI. De Artificiofis ex animalibus. elaba- 7Atis. ibid. XII. De variis artiffcitfis. 38r
MU-
Jl
ll
Blank inserted to ensure correct page position
MüUsEI WORMIANI
La d 0 RI
EUuBEJEROOÁGLERKIMZ, s.
Spoerpeepespyncpupquet qe mNpW.
(GST tesis i$ De foffilibus ia. geuere.
Amni0RA, qux Mufeui noftrum tenet, ad quatüor referimus clafíes: Foffilium , Vegetabilium , Anima- P lium, & qux ex his Ars elaboravit. A primo genere ini-
Foffilia ita di&a, quod major eorum pars fodiendo 6 terrà eruatur; ab aliis Mineralia vocantur, qui fodi- nas Minas volunt appellatas , utfoffilium & metallo rum venas Mineras. Merallica ctiam à quibufdam , à potiore fpecie, Metallis nempe. Eft autem FossirE, corpus perfe&é mixtum, in- animatum, vitz expers, peculiari formá & virtute fc- minarià à Deo in primá creatione doratum ut fibi fimile procreare, fuamque fpeciem. propagare poffit. Harum formarum beneficio fit cujufvis corporis formatio, dilpofitio, propagatio & perpetuatio, quz non minus admiratione digna in hifce, quam in vege- tabilibus: funt namque multiplicativze, camque vimà Creatore fibi inditam habent, ut in. matceriá difpofità & loco apto fefe poffint multiplicare; Q uod vel evidenti exemplo Ni- tri apparet. Etfi enim ex Terrá feminali, vi Nitri impraxgnatá, femel Nitrum omne ex- traliatur, tamen ex eádem, fibi aliquantifper reli&á, paulo poft Nitrum novum extrahi poteft, hác vi regenitum, Hzc etiam caufa eft, quod, quanquam in Mineralibus iftis formz externz fiat mutatio, & vel in liquores,vcl pulveres, vel vitra reducantur, in Me- tallicum nihilominus, nullo negotio; redigi poffint corpus, quia mutatur faltem externa forma , falvà interná & effentialis utin Mercurio, Antimonio ; & Stanno videre licet. Quia veró hzc ipfa foffilia corpora funtfimilaria , ad clementorum naturam propius accedunt vegetabilibus & animalibus, quorum ctiam refpe&u fpecies minus completa: cenfentur. Hinc etiam fit, quod foffile unius fpeciei in aliud facile mutetur,ut ferrum in cuprum ; quod in vcgetabilibus raro obfervatur, ni(i cum foli vitio in deterius quid- piam degeneret, Triticum in Lolium ,:-Hordeum in Avenam. Foffilia dividimus in Media Mineralia, Lapides & Metalla.. Media Mineralia illa vo- mus, qux mediam quafi naturam habent inter Lapides & Metalla, Hzc rur(um funt vel T'exrz, vel Sales, vel Sulphura, vel Bitumina.
A (c p;5DT
qu Ca dg tin A rara Dori
DNMOGUCOSQCESIUDENE (oxi p. LI
"De Terrarum. differentus.
P Ex Terram hoc in loco non intelligimus eam quz fimplex eft , & in numerum Elementorum vulgo refertur: nec cam quz quidem mifta eft , & ferendis plantis ac frugibus apta, & magis ad naturam clementi accedit, quam ea de quá nobis hic fermo erit, quamque dicimus effe, corpus foffile, naturz mineralis particeps, quod inje&á aquá folvitur & Lutum fit. Licet vero quedam hujus gencris Terrz reperiantur, qua aquis madefa&z non confeftim folvantur in lutum , progreffü tamen temporis , fi diu macerentur , có rediguntur.
Tetrz variis modis dividuntur. Agricola cam probat divifionem, quá aliz dicuntur fimplices , alix compofitz. Simplices eas vocat, que cum nullá aliá rc foffili, aut fucco liquido funt permiftz : compofitas, quz unam aut plures res foffiles in fe continent, aut quz liquidum fuccum imbibunt.
"Terra fimplices rurfum varié dividuntur. Ratione qualitatum, vcl graves, velleves dicuntur. Unde quxdam rarz, quzdam fpiffz, quzdam mediocres, quxdam molles, quadam durz, quzdam inter has mediz, quzdam macrz, quzdam pingues, quzdam medium obtinentes.
Differunt quoque coloribus: funt namque albz , nigra; lutez, rubrz, purpurez, vi- rides, caerulez, cinerez, fufca.
Sapore funt dulces, pingues, acres, adítringentes.
In odoribus quandoque etiam differentiz percipiuntur, prafertim ubi manibus diu- tius tractentur.
Figura etiam differentias quafdam conftituit.
Q uzdam enim tabularum inftar cft, quaedam alias habet figuras.
Compofitas terras Glebas vocat, duobusfimplícibus coagmentatis, vel tribus;vel qua- tuor. Vel ex duabus miftis, vcl tribus, vel quatuor; vel quinque; vcl etiam miftis & fim- plicibus conítantes. Varia earum funt genera: quandoque cum terrà conjungitur fuc- cus concrets, vel lapis, vel metallum; quandoque cum fucco concreto jungitur , vel terra, vel lapis, vel metallum ; & fic in reliquis: de quibus confulendus Agricola, qui lib. 1o. Foffil. cap. 17. accuraté hzc perfecutus eft.
Aliz terrarum differentiz defumi poffunt é locis;ex quibus cruuntur; ut,Samia, à Sa- mo : Erethria; ab Erethro : Chia, à Chio: Selinufia, à Sclinunte: Cimbrica; € Cimbriá.
Noftro inftituto inferviet illa, qux ab ufibus depromitur; ali enim utuntur Medici, aliá alii Artifices. Sic Figuli & Plaftz fibi feliguntargillas & cretam figularem , ex qui- bus opera fua forment. Fabri tignarii rubricá fabrili utuntur; Pi&ores, Paretonio; Mclino : Fullones, Cimoliá: Fabri argentarii , cretà argentariá; alii aliis. Quanquam autem hzc differentiainAgricolz reprehenfionem ideoincurrat, quod non diftin&e fatis naturam & differentias Terrarum exprimat , fiquidem uná terrà duo aut tres artifices uti poffint, ut rubricá Medici, fabri, pictores; Cimolià Fullones & Medici; adcó ut vulgo imperitiz hanc tribuat diftin&ionem: perfpicua tamen eft, & docentibus adeo commoda, ut cà ipíà uti coactus fit ipfe Agricola. Ut taceam Medicas terras cas dici, quiz à Medicis potiffimum in ufum trahuntur, licet & alii artifices quandoque iis utan- tur; Fullonias, quibus Fulloncs magis utantur, minus alii; & fic de reliquis: ut hinc nulla mctuenda fit rerum, confüfio, cum denominatio fiat à potiori.
QA p7ILE
*De Terris quibus varii artifices utuntur, exceptis Medicis.
Exm, quibus varii utuntur artifices, ad duo genera reduci poffe videntur, Ar- gillarum nempe & cretarum.
Areilla eft terra tenax, qua in partem quamcunque du&a, non abrumpitur, neque exficcata dehifcit. Hacce potiffimum utuntur figuli & plaftz; ex hac fiunt vafa; figna; flatuz. Ejus enim hzc eft proprietas, ut quamlibet figuram recipere poflit, &in caminis co&a, in lapideam fübftantiam concreícat. Varia hujus funt genera. Quzdam, que
nobiliores funt, tenuius duci poffunt; quzdam minus. Apud Antiquos nobilitata funt Samia.
WORMIANUM. 3
b Samia. In Italià Arctia & Mutina. Quadam Argilla vim ignis magis ferunt, quzdam minus. Viliffima: ez fünt;quz ad opus lateritium famuntur. Mirum quod in Africá & Hifpaniá parietes ex terrá crudá conficiant , qua zvis durent incorrupti , imbres, ven- tos, ignes, omni cxmento melius perferentes.
Argillarum genus unum faltem adducam, ex quo vafa in Mufeo affervamus, quz at- gento zquiparantur, fubtilitate, perfpicuitate & candore, palmam reliquis prripientia. Porcellana vocant;ex Chiná Indizx rcgione ad nos delata: fed argilla illa, ex quà confi- ciuntur, nontam naturalis, quam artificialis cft. Atque de cjus confectione non om- ncs idem fentiunt : Odoardus Barbofa in hunc modum preparati refert : Cochleas quafdam marinas ovorum teftis mifcent , aliaque quedam addunt , & fübigunt, ut in maílam cocant. Hanc füb terram condunt, ibique ctiam maccrari ad o&uapgefimum, vel centefimum ufque annum finunt, haredibus fuis , preciofi thefauri loco, rclinquen- tes. Ipfi vero cáutuntur, quam Avi atavique pofuere-. Obfervant namque ex veteri inftituto, ut, qui veterem tollit, recentem ejus loco condat. Pancirolus ex gypío, ovo uito, putamine locuftz marinz, hanc maffam coagmentari ait. Johan. Gonfalvus Men- doza lib. r. Hiftor. Chiniticze, ex terrá durá cretofá ficri ftatuit. Hugo Linfcottanus de- fcriptione navigationis in Orientem cap. 25. Porcellanas ex certá terre fpecie, quz du- rilfima cft, confici afferit, qux in partes mollitur & molá tunditur, cifternifque inje&a maccratur,donec duritie devi&tà, tepeque verfata in fammitate materiam exccernat, ex quà fubtiliffimum opus fit. P. Alvarus Semeda Hiftoriz Chinz cap.z. de Porcellanis vafis ita differit. Porcellanica vaía conficiuntur in provincia Kiamfi in unicà urbe,unde omnia veniunt quibus utuntur in iflà provincià & per totum mundum, licet terram non habeant ex quá conficiant, fed aliunde apportetur ; Aquam vero habent, fine quá fieri nullo modo poffunt: quecunque enim cum alià fiunt aquá, non adeo (unt nobilia, & fplendentia. Nullum hic eft Myfterium, quale fibi fingunt multi,fed eft certa terr fpe- cies, adco nitida & pura. Q'uovis tempore & codem modo, quo noftra figulina confi- ciuntur , fed diligentius & accuratius tractantur , pingunturque colore cceruleo ex amylo.
Sed omneshz opiniones, quamvis difcrepare videantur , facili negotio reconcilian- tur. Quienim vel ex cretá,vel terrà aliquá peculiari vafa hzc claborari ftatuunt, prz- fupponunt mifturam ex quà creta hacc aut mifta terra elaboratur.
Ex tali argillà (quz tamen magis artificialis & mifta, quam naturalis videtur) vafa om- nis generis conficiuntur, íta tamen ut nobilitatis gradibus diftent. Ex flore enim feu fub- tiliffimá maffz parte, vaía claborantur, quz à vitris parum diftant perfpicuitate, colore & nobilitate que ut rara funt, ita pretiis reliqua (üperant. Alterum genus nobile quoque eft, candore & perfpicuitate przftans, caeruleo colorc ut plurimum exornatum. Igno- bilius tertium & reliquorum quafi £ex ex qua orbes elaborantur, quibus nobiliora vafa dum coquuntur imponuntne à fornace inquinentur. Hi orbes candidi quidem funt,fed non perfpicui , duri, adeo ut, fi invicem collidantur violentius, fcintillas ignis de fe fun- dant, licet fragiles int. Ejus generis orbiculi apud.me funt, qui fundis aliorum vaforum Porcellanicorum adhzrebant. Credo additos cum in furno coquebantur, ne à camini pavimento nobiliora inquinarentur. Sunt qui putent orbiculos hofce ex boná argillà Porcellanicà confe&os, fed incruftatione carere. Quod mihi non videtur vero fimile, cum nullam habeant tranfparentiam , & fübtilitate à fractis Porcellanicis nobilioribus multum diftent. Ignobiliorem igitur & fxculentam maffam hifce deputari credo.
Porcellanica vafa jam in Belgio mentiuntur, Argille.mclioris fortis incruftationem quandam inducendo, quz, colore & fplendore, vera Porcellanica imitantur : fed fraus facile detegitur, cum necperfpicuafint, nec tenuia; addo, incruftationem facile auferri, remanente argillà. Vitris etiam quibufdam Porcellanica imitari conantur quidam, fed vitrum fe ipfum fatis prodit, prafertim eà parte, quà fiftula, cum conficeretur, adharfit,
CnaETA nomen ab iníulá fic di&á traxi(fe videtur, quod olim ex eá laudabiliorad- ferebatur, & quanquam vulgo pro terrá fumatur, quz candore praftat, & eodem co- lore inficerealiapoteít; attamen à probatis autoribus latius hanc vocem capi in confef- foeft. Cretamautemnos dicimus terram quz ad expoliendum, mundandum, frican-
dum , illinendum & colorandum ufurpatur. Varii igitur artifices cjus ufüm fibi appro- priarunt.
Fulloncs Cretas cligunt pingues qualefcunque , acres; vi abftergendi pra«ditas , qui-
2 bus
à MUSEUM
bus fevum & veftibus eluere & eximere valent, Olim in ufü erat Cimolia, qux & Sme- &is dicebacur ob vim abítergendi peculiarem, é Cimolo, quz una eft Cicladum infula. Sarda, qux é Sardinià, Uimbrica, qux ex Umbriá petebatur: fed jam carum loco aliis utuntur.
Pro Cimoliá commendant Fuldenfem , Hildesheimenfem, & quandam quz circa Lipfiam invenitur.
Mihi quzdam cft ex Anglià allata, quam SM EcTIN, Íeu TERRAM SAPO- NARIAM ANGLICAM vocare libet, Germanis, Agricolà teftejSiil-erbv. Fretum illud; quod Ve&tim infulam à continente Brittanniz diftrahit, à Bedà Solente vocatur, atque cum hoc genus cretz € promontoriis ejufdem continentis eruatur;ab Anglis Sor ET ERD vocari confuevit. —
Gleba inzqualiter fefe habet, quandoque nigricat, quandoque ad croceum accedit, pinguis, lubrica, dura, gravis, fullonibus valde expetita. Imperatus ad Morocheum & Gala&item refert, ut fuo loco dicetur.
Ejufdem gencris SMEcTIS ctiamin infulis Feroenfibus reperitur ,. fed durior ali- quanto eft Anglicá , adeo ut magis ad naturam Lapidis Morockei accedere videatur, colore magis viridi & lurido; fed eju(dem plane generis effe cenfeo.
LM 2 nrA creta ctiam nobis eft , Germanis CBtribtr, pi&toribus magis expetita, eà enim umbras in pi&uris exprimere folent; unde nomen traxiffe quidam putant; fed Ve- tercsà Regione Italiz Umbria olim, jam Ducatus Spolctanus dictà;ubi invenitur & erui- tur, ita. vocarunt.
Subftantiz eftleviffimz, tenuiffimz, fubtiliffimz, lingua adharens, colore fufco: Ad ignem induratur ut Bolus & Argilla.Speciem Silis multi effe putant.
Pi&ores Cretas fibi vendicant, macras & mediocres.
Oltm inter Candidas recenfebant Paretoniam , Melinam, Eretriam. Romani viliffi- morum fervorum venalium pedes Cretá illinebant,& in circum producebant, in notam Vi&torix. Promontoria Albá Cretá conftantia etiam in Selandià Daniz reperiuntur; Agricola cnim lib. 2. de Nat. Foffil. cap.18. M ux A M, quam defertam vocat, allegat, maris Balthici Infulam, qua é Pomeraniánavigatur ad Copenhagen Danix. Sed deferta jam non eft hzc infula;verum culta fatis & populofa, nunc Danis 9ftétn di&a. Promon- torium Stevanienfe, vulgo &iteené-ffínte;eà quoque abundat, quz Saxofa aliquantum eft & xdificiis apta.
TrRRA éracu Mzxricawo nivea huc fpe&at, quam dono Clarifs.viri Do- mini Johannis de Laet habeo, qui in defcriptione Indiz Occidentalis lib. s. cap.6. cam ab incolis Barbaris Hicarlalli, id eft, terram candidam vocari ait.
Eruitur é celeberrimo lacu Mexicano, formá luti, quod ad focum in orbes & paftillos cogitur,qui mox niveum acquirunt colorem,coque manus inficiunt. Leviffima cftjadco ut paftillus quem ego teneo , licet fit craffitic unius pollicis, longitudine unius cum di- midio & teres , pondere zij. vix fuperct.
Viribus fimillima cft ceruffz, frigida & ficca, adftringendi facultate pollens, fine ullà mordacitate, eadem fere przftans que ceruffa. Argentum cá polire folentartifices, ut vcl hinc patcat ad Cretas referendam effe.
ViRIDIS CRETA nobis eíl levis, fubtilis, qux co&a ad rubedinem tranfit, multis in locis invenitur. Olim optima in Smyrná, quam Greci Theodofiam vocabant , quia fundus ifte, in quo primo hzc creta inveniebatur, fuit Theodofii cujufdam.
RusRzicA Grzcis Mi» di&a , olim celeberrima in Cappadociá, Lemno, Africá & Balearibus infulis extabat : fed Synopica reliquis pracferebatur. Primum in Cappado- cix quibufdam fpeluncis fodiebatur , & purgata in Sinopem Ponti urbem deferebatur, ubi venalis extabat: optima cenfebatur rubicundiffima, fpiffa, gravis, fibi tota concolor, cum diluebatur , unica mica plurimum humorisin fimilitudinem fanguinis diffundens. "Tres fpecies conftituit Plinius: Rubram , minus rübentem, & inter has mediam , quz omnium optima, fed ad nos jam non defertur; undc alix ex aliis regionibus fubfti- tuunttur.
Ex infulis FER oENsz2us adfertur Rubrica quedam coloris dilutioris, levis, ad- ftringens, quam à nemine adhuc defcriptam arbitror; cui & alia ex cádem infulà acce- dit qux rarior ita tamen ut pi&oribus inferviat ad rubrum colorem inducendum.
Rubrica LAMINATA, fcu in laminas fciffilis, non nifi madefa&a lineas ducir rubi-
; cundas,
- WORMIANUM. ;
cundas, dura eft & fabris lignariis ufitata; vi pollet adftringendi, reprimendi & fluxum fanguinis fiftendi.
Huc fpe&at PxrcrrEs à Pnigeovico Lybiz Marcotidis appellationem trahens, Germani Gtvargt-frítt vocant. Pinguis eft, fpiffa, mollis, nigra, adítringens & acris valde, fapore vitriolum refert, quod etiam flavo colore ex cá fudare videtur. Conftat partibus diverfis,quarum quadam refrigerant & abftergunt, alix calefaciunt & acres funt.
Ad Pnigitem referenda maffa quxdam nigra;ponderofa;fub titulo &vars SJtutter-eioé mihi donata.
Madefa&a lineas ducit nigras, fapore nullo peculiari praedita eft. Pondus veró ar- guit compofitam cffe, & metallum in fe claudere. Cujus rci experimentum facere non licuit, fiquidem exigua faltem cjus mihi eft portio.
TERRA NIGRA RANDRUSIENSIS in hunc cenfum etiam venit. Nigra cft; arenofa, exiguis glebis intermifta , non admodum ponderofa, colere nigro digitos infi- ciens, falfum quid fapore praeferens. Ufum alium habere non fcitur, quam quod pi- &ores cá utantur perinde ac fuligine piceá , ad nigros colores rebus inducendos.
GLEBA GRATIANOPOLITANA €x cinerco nigricat, durior aliquanto cft, fed friabilis , ab accolis inter lapides recenfetur. Reperitur in Delphinatu Galliz duobus milliaribus à Gratianopoli , in monteardenti, quem incolz vocant /z Fozzaze qui brafe, Locus igne conclufo affidué ardet , ubi exterior terra fuperficies removetur , flamma emicat & latius ferpit. Bitumen & Sulphureum quid redolet, icombuftione cinereum colorem acquirens. Mihi dono Clarifl. D. D. Stougardii obtigit Anno 1658.
FurricriNE: coloris Creta in laminas fciffilis, lineas ducit madcfacta fuligincas, ob- foleté nigricantes vi abftergente przdita effe videtur.
CRETA ARGENTARIA fabri argentarii utuntur , qua fpecies quzdam Margz effe videtur. Tonfores T & 1r» ELA vafíaorichalchica poliunt & mundant , cáque utun- tur & alii artifices, qui metallica poliunt» grana enim habet minima , fed tamen robufta, quo nomine ad poliendum apta. Varia cjus funt genera, quedam fubftantia terram & cretam exprimunt, quzdam lapides & czcrnentum.
(PAY DONEBVA
*De Terris qua in ufum eMedicum veniunt.
N lU xc ut terras enumeremus qux vim Medicamentofam obtinent , & à hobis a£ fervantur, prius de earum viribus in genere aliquid dicendum, ex quo cujüívis fa- cultates facili negotio inveftigare licet. Omnis Terra, quia corpus natura ficcum eft, exliccandi vim obtinet. Q ux adftringit, frigida cenfetur , idcirco refrigerat & expellit.
ux acrimoniam quandam habet, caloris cft particeps, quocirca calefacit, quo acrior €o calidior. Pinguis, qux glutine quafi linguam afficit , & nec adítringit,nec acris cft, illinendi vim habet, & modicerefrigerat. Quz pinguis eft, & adítringit & illinit. Sic quz acredinem pinguedini jun&am habet , illinit & abftergit. Habet & vim quandam Alexipharmacam peculiarem, quz ncc à primis, nec à fecundis depender qualitatibus; lubet fecundum colores eas quas poffidemus diftinguere.
Inter ArsAs Terrasveteres SA Mus przrogativam detulere, quarum duo erant genera: unum collyrium di&um, eo quod medicamentis oculariis mifcebatur, terra pinguis, rara, mollis, candida, dulcis. Alterum di&um Asrzm, vcl quod figno ftelle fignabatur, vel quod mica quzdam,ftellularum inftar, in ea emicabant. Vim habebat refrigerandi, ad(tringendi, fanguinis eruptiones & fluorcs fiftendi, uteri profluvia com- pefcendi , inflammationes fedandi, &c.
Huic refpondere poteft Gleba noftra albicans Norvegica , quz rara, tenuis, levis, ad- ftringens,micas & granula quzdam habet permifta, fplendorem de fe fundentia , qu: ab aliá fui parte , qua faxis adhaerebat, frequentiores apparent, cum permixta viriditate. Hzc in fodinis cupreis prope Nidrofiam inventa eft, & à Nobiliffimo viro Ivaro Prip przfe&o Regio Metallico ad nos delata, nomine Mag ce SaxATILIS, Germa- nis C&íntnarg/ cujus naturam amulatur.
Similem ex infulis Fe.& o ENsIBus accepimus, candidam, levem, friabilem, ad- ftringentem. STENOM ARGAM vocat Agricola, ideft, Saxi medullam, quod in fi-
: A3 bris»
6 MUSEI US e ESSBD OM:
bris, commiffurifque Saxorum includitur, in iique reperitur. Agricola eafdem omnino vires ci tribuit, quas veteres Samic terrz, fanguinis per ora venarum profufiones fiftere ait. A Ferrando Imperato lib.s. cap. 4t. AGAR 1cus MINERALIS Vocatur, can- dore, levitate, & raritate Agarico vero prorfus fimilis. Quidam LAc ruN.z vocant, propter candorem & teneritudinem, quam habet. Oritur à vaporibus metallicis , qui indies fubtiles vehunt exhalationes , quz ubiper faxa in cavitates exfüdaverint, humido €vocato quod (iccum eft remanet, & in medullam hanc raram, teneram, & friabilem concrefcit.
Anshelmus Boétius ad lapidem Gar AcTiTEM refert quando durior eít, eo quod ad lac mulierum generandum commendetur. Sic autem de co Gefnerus, qui diligentiffime ejus hiftoriam eft perfecutus. In fpeluncáà quádam Stockhornii ditionis Berneníis, ut & Ira&i Luccrnenfium , per fummum montem fornici adharens, nafci- tur fübftantia quedam fungofa, friabilis, alba, leviffima, quam Fungum Petrzum dixe- ris, vcl Agaricum Saxatile, tam fimilis hujus eft facies ; incolz: Germanice 9Utonttiílf ap- pellant, ideft, Lac ruw, exfubftantià albá, fpumofà, quá concretus videtur. Hic lapis (fi nomen lapidis meretur) Aqua mixtus, albo la&is colore eam tingit. Infi- pidus eft, ficcat fine morfu, nulla in eo afperitas,& totus cum falivà madentis liquefcit, prafertim quó mclior fuerit. Nam & craflior afperiorque reperiturjimmaturior nempe & crudior, qui odore etiam caret, conco&us vero & perfe&us afperitatem amittit, ita albidior colore, & pondere levior redditur, fuaviter odoratus. Videtur quandam Holo- fteis dictis lapidibus , qui in terrà arenofà in Palatinatu effodiuntur, proximam habere naturam, & lapidi, quem ego ab odore Cidonitem nomino. Superftitiofe quidam ad- verfus quemcunque morbum cujufyis, propter quem expreffo ipfius nomine e fpeluncá eruitur, falutarem effe putant. Lucerna in Pharmacopolio venire folet. Pollinem cjus Chirurgi ulceribus deficcandis infpergunt,, Sunt qui Nutricibus, ad augendam lactis co- piam, pollinis hujus j. exhibeant é jure, nifallorcarnium. Poteft autem commodius ex la&te Amygdalarum,cui immixtus hic pollen aliquot horis fuerit, colatus propinari cum
auco faccharo & aquá feeniculi. Ajunt mammillas evidenter hoc auxilio turgere, & rc- pleri la&e. Prafertim à do&o quodam viro nuper proditum invenio, Lac Lunz, in pro- fluvio fanguinis, utiliter dari tanquam fomniferum, idque fibi experimento conftare. Q uod ad nomen prifcum, ego aut ipfam Morochtum veterum effe aliquando putavi;aut caídem ccrte illi facultates effe. Sed amicus quidam, rerum foffilium omnium cogni- tione clarus, Margz friabilis genus effe voluit. FIc Gefnerus.
Eft mihi alioquin alia MARcA sAXATILIS CINEREA, in Saxorum eavitati- bus &fiffuris. Hujus gencrisilla quam tenco, fimilis videtur ei quam defcribit Agricola de Nat. Foflil. lib. 2. cap. ro. ac ab ipfo &Marga Goflarica nuncupatur. Cinerci eft colo- ris, cx cruftis craffis conftans , fapore aridiufculo, vim adítringentem & Emplafticam habens, unde exhibita fanguinis profluvium fiftere folet; foris vero applicata, cafdem vires habere putatur, quas terra Samia.
MARGA SAXATILIS INCARNATA €x montibus Bohemicis allata, fimilis plane ci eft, quam in Lygiis montibus reperiri fcribit Svenkfeldius. Gleba cft pinguis & lubrica ad conta&um, quamvis & quxdam particule afperiores ; colore incarnato , in- zqualis, ponderofajlinguz adhzrens, chartam & digitos fubluteo tingens colore. Cum Bolo Armená facultatibus convenire videturunde prodeft ruptis;ex alto devolutis,Hz- morrhoicis,Dyfentericis; Medetur fra&uris offiti, Venenis morbi; peftilentibus rcfiftit.
MLrA TERRA adhancclaffem fpe&at, à Plinio Melinum di&a, ab infulà Melo, coloris cineri, afpera,linguam ta&u ficcat;mundat, colorem bonum conciliat, attenuat pilos , fcabiem & vitiligines delet. Sed jam vix haberi poteft. Ejus igitur loco effc po- teft, Terra Mcelitentis , quz in Infulà Melità , nunc Maltá, eruitur, cujus mihi copia & cruda & praeparatz.
TznRA MELITENSIS cruda, ta&u eftafpera, colore albo ad cinereum vergen- te, adítringens. Ad Serpentium morfus potiffimum commendatur , camque vim à D. Paulo accepiffe credunt, cum naufragus ad hanc infulam appuliffet, ut in Actis Apo- ftolorum legitur; quocirca quidam Lapidem S. Pauli vocant. Matthiolus lib. 6. in Dio- Ícoridem cap. 4o. negat conferre iis qui ab Afpide aut Viperá funt demorfi. In infulà Mclitá publicata cft linguá Italicà charta quzdam, que de viribus & T'errz hujus & La- pidumaliorum, qui ibidem reperiuntur, agit, in hunc modum,
Vires
WORMIANUM.
Vires Lapidis $.Pauli, Linguarum item, oculorum Serpemtum pretioforum, qui 12 Infulá eMelitá reperiuntur.
Terra, quz S. Pauli vocatur, in Infulá Melità reperta, in ipfà fpecu D.Pauli, quz; à ci- vitate nová, octo diftat milliaribus , colore albo eft , exque eá fiunt imagines, tabellz, vafa, & alia ejus generis.
Linguz coloris funt fufci, oculi ferpentum lutei, atque per totam infulam inveniun- tur eá, quá venduntur, formá, veftigia certiffima miraculorum D.Pauli;patratorum dum tribus integris menfibus in hac infulà Euangelium incolis annunciabat, cofque ad fidem Chrifli convertebat, omnes cjus infülz ferpentes veneno fpolians, cicurefque & inhabi- lesadlxdendum reddens, ac fiin petras effent converfi; terram przterca infinitis doti- bus augens.
Mirz funt virtutes tam terra , qtiam linguarum & oculorum , dum omni veneno refi- ftunt, à morfibus venenatis non folum defendunt, fed & curant , aliifque morbis mc- dentur.
Uus hiceft; Annulis includuntur oculi di&i , ita ut geftantis tangant carnem , & in- ftar aliarum gemmarum digitis fint otnamento.
Linguas collo aut brachiis appendunt.
Parum di&z terra vino aut aqux miícent, ut bibatur.
Linguas & oculos itidem aquz aut vino infundunt; ut cbibatur liquor.
Vaíis ex hac terrá fabricatis fi vinum vel aqua infundatur, ac , ubi vim corum ab(or- pferint;bibantur, multis affe&ibus medebuntur.
Sedante omnia attendendum, ut di&ta Terra , linguz & oculi, fint veri, per fide di- gnos ex Mcelitá tranfportati, ne fraus ulla in iis contingat.
Hac funt quz in di&tá Schedulá continentur; fed nos, quia de folà terrà hoc in loco agimus, rcliqua ad Hiftoriam lapidum amandamus.
Praparatur veró & lavatur hzc terra, ejufque pars purior colligitur, affervatur, & in paftillos candidos cogitur, lenes, non pumicofos, fed admodum zquales. Horum pa- ftillorum duo mihi funt genera, minus alterum , pondere 5j. utrinque cruce fignatum tali, qualem in palliis & torquibus geftare folent Equites Mclitenfes, aut ctiam ab unà parte cruce,ab alterá effigie D. Pauli, hoc pao:
Alterum majus , unciam unam zquans. Cujus duo mihi fünt orbiculi : in alrero effigies vifitur navis parte averíà , adveríà veró Eremitz Chriftum cruci affixum ado- rants. Alter orbiculus, parte adveríà, cffigiem Johannis Baptiftz cum Agno exhi- bet, hac in ambitu infcripione: Furr HoMo Missus A Dzo cur No: averfa facies ctiam navis iconem oftendit, ltriufque iconem hoc pa&o accurate ex- hibemus.
Commen-
$ rs $ IIIEXYIXI3
Commendatur hzc tetra ad febres peltilentes, vice bofi armeni, ad putredinem it venis fiftendam, ad fanguinis fputum, ferpentum & canis rabidi moríus; infantibus ver- micatione oppreflis, mirabiliter fuccurrere ajunt.
Ejufdem Terre Mcelitenfis cradz mihi fruftulum eft, in quo pes animalis putrefa&tus vifitur. Gleba eft alba, ponderofa, varios lapillos & heterogenea continens. In cjus veró planiori fuperficie, pedem exhibet animalis putrefadi, felis aut canis, ut arbitror, in ex- tremicate digitorum cruftá lzvi & fplendente obductum; quá tibiam fpe&tat, duobus quafi offibus in lapides converfis & jun&is conftans. "Tota maffa pendet unciam unam & zvjf$.
Veteres cHr1A (exinfülá Chio allatá ) utebantur, albá, crufto(á, diverfis formis fa&i- tiis przditá , ad rugasabítergendas, ad ambufta, aliaque, ad quz Samia commendatur. Ejusloco nos Boruw ALsuM officinarum ponimus, ad cinereum colorem vergen- tem, mollem, lubricum, pulverulentum, tangentium manus colore albo inficientem. Ex Ilváinfulà Hetruriz adfertur, cademque przftat qux olim Chia & Eretria, adftringit & abítergit. Utuntur quandoque cá faponis loco , tefte Cxfalpino , ut ad Sme&ten ctiam referri poffit.
Eft & Borus ciNEREUS FroNICUS, infigni ad(tringendi vi prxditus , cum pinguedine & lubricitate ad contactum, forfan non minorum virium.
Borus BoniwNcGHorMricus, exinfulà Daniz Boringià , vulgo Boringholmo, tranfportatus duum cft generum, alter candicat ad.cinereum vergens, alter nigrior cft. Uterque ejufdem ferme fubftantiz, glebofz, inaequalis, pinguis; ubi politior eft, lubri- cus; colore albo digitos fi fricetur inficiens, non admodum pondceroíus, lingux adha- rens. Viribus difcrepare non videtur ab aliis bolis. Vafa ex co confc&ta ignis ferunt fervorem, unde in Scanià in officinis ferrariis crucibula ex co conficiunt , permiftis fragmentis aliorum crucibulorum, quz vi ignis difrupta fuere.
Hifceaffiniset Bonus Non vAcricus, candidior aliquantó, pinguior & ad con- ta&um lubricus. Ejus ufus cft ctiam in officinis noftris. M
WORMIANUM. 9
Ad claffem terrarum albarum noftri Mufei refero TERRAM srGILLATAM LEMNIAM ALBAM. De quá quamvis variz fint autorum fententiz, cum Galenus cam commendet quz rubra eft, de quá etiam nos fuo loco; aliis tamen etiam ibidem inveniri coloribus teftes funt viri oculari fide digni. Inter quos Stephanum Albucarium & Petrum Bellonium nomino; qui afferunt Lemni incolas teftari, nullibi unquam in hac infulà effoffam fuiffe hanc terram, quam eo in loco ubi jam foditur, écolle fertilijOrien- tem Ípectante, herbis veftito, prope villam, di&am Repondi.
"Tres ibidem fovez reperiuntur, quarum dux ruiná obrutz, tertia, ubi jam terram eruunt, Septentrionem Ipectat. Juxta montis radices tres limpidilfimi exfiliunt fontes, quorum duo minorcs Septentrionem verfus fluunt, major Meridiem. Terra, quam ibi- dem fodiunt, maximá ex parte alba eft fecunda quandoque rubra & lutea inftar boli Armeni, quo jam utimur. Adco utaut in alio colle tempore Galeni hanc terram cffo- derint,qui jam ruinis obrutus eft;aut hanc ipfam priftinam naturam mutaffe necetffüm fit. Semel tantüm in anno eruitur hac terra, fexto dic Augulti, non fine füperftitione, quia putant nullam habere efficaciam, nifi co die fodiatur. Operarii Grzci funt , diligenter cos animadvertentibus Turcis, qui magiftratum in infulà gerunt, nequid clanculum auferant. Dum fodiunt, fuayem odorem fpirat caverna. Nec omnis terra inde cffoffa pro boná habetur ; illam faltem cligunt, qux intra quafdam petras fragiles latet, pinguio- rem, tenacem , fabulo deftitutam. Oriente fole , per fex horas faltem continuando fo- diunt, mox foveam claudunt, nec amplius in anno aperirefas eft. Hinc fit, quod rara admodum fit hzc terra , cum pauci fodiant & tam brevi temporc. Bonam quam zfti- mant, unicus lavat, lotam facculis includit, quos fufpendunt, ut omnis aqua percoletur; hinc in maffulas majores aut minores formant, quas Imperatoris figno figillant, & ex- ficcatas Conftantinopolim ad Imperatorem mittunt unà cum figillo.
Ex quibus patet; non folum rübram , fed & albam, & rubicundam & luteam dari terram Lemniam , quarum trium priorum exempla oftendere valeo. Sed jam de ArBA faltem dicendum, ad cinereum vergente. Duo cjus generis mihi funt pattilli, orbiculati, quorumunus drachmam pendet integram, alter dimidiam, ab alterá partc chara&eribus T'urcicis infigniti, ab alterá fignis vacui.
Olim Dianz figillo, quod capraerat, fignabantur, tefte Galeno: aliquantulum tenax & lubrica eft hec terra , ob pinguedinem , adeo ut linguz adhareat, fine mordacitate; fiin aqu refolvatur, fimilis eric molli cerz.
Sanguinis ex utero profluvia, & fluxus muliebres compefcit, Venc- nis morbifque malignis rcfiftit, rabidi canis morfum curat, ulceribus
inalignis medetur. Scaliger exercit. 33. (e&t. 2. certá vi fecundarum qualitatum putat conferre, tanquam inftrumento idex fuz, adftri&tione fefe inter venenum & cor inter- ponens, przterquam quod duas proferat facultates, alteram quà petit cor, alteram quá tuetur certo non fortuito auxilio.
Infula Lemnus hodie Stalimene dicitur, & quamvis Terra, quz jam inde adfertur, differat figillo & modo eruendi, ab cá qux antiquitus inde cffodiebatur , attamen non minorum cft virium. Ferrandus Imperatus lib.5. cap.33. tres fpecies noftro evo inde tranfportari refert. Prima eft terra facra, vel Bolus Armenus orientalis,non tingens; vcl alba leviter ad cinereum vergens ( de quá hic fermo ) quz quandoque etiam colore incarnato , ex quibus figillailla, quz hodie tanto funt in pretio, fiunt, quam tangere nullilicet praeter facerdotes. Secunda rubrica fabrilis, quà fabri tignarii utuntur. "L'er- tia fullonum, quá pannos mundant; eamque eruere & tractare cuivis integrum.
Sunt & nobisalii duo PAsrinr1: Tumcricis characteribus infigniti fed diver(is abiis quibus prior Terra Lemnia dotatur , colore interno totius maffze cinereo, exterius
rubicundo, quafi rubricá effent tin&i; (inguli, dum integri crant, drach- à mas duas pendebant : é quà regione Orientis allati, ignoro; Lemnios j non effe, & color & pondus cvincere videntur.
Chara&ercs hifce impreffos, quamvis diverfi fint, attamen idem fignifi- care monct Bcellonius obferv. lib. r. cap. 22. à Turcá quodam linguz Ara- bic perito edo&us: TiNIzMACH TON, quodterram figillatam notat,
infcriptum cft. Ac licet chara&teres inter fe videantur difcrepare, hoc tamen linearum vario nexui adícribendum, & magnatum,qui hofcc paftillos fignare curarunt, voluntati. Alii
1o MP UST E SUDSUNE
Alii duo mihi funt PAsTirLL: CINERE:, literis Arabicis infigniti,qui ex rudiori terrà compacti videntur, quam funt Lemnii veri 5 quo ex loco petiti, haud fcio: Ma- jor orbicularis eft, duarum drachmarum pondere;crafíitie dimidii digiti, in füperficic- rum orbicularium altero chara&teribus, ut dixi, Arabicis exornatus: Altero minore quatuor fcrupulorum pondere, effigie Lunz & trium Stellarum notato.
i De quorum viribus non habeo quod dicam , nifi quod eas habeant cum aliis terris figillatis communes.
Borus cawDIDus LiGNICENSsIS fcu lerra figillata Goltbergenfis , Axungia Lunz Chymicis, Germanis Q8cíg figillata vel ígnifd) aefiegtit-trbe. Effoditur ad Golt- bergam in Ligies & Strigonium. Quia colore eft albo, ex argento ortum trahere volunt, & aurcá minus zftimatur. Agnatam & congenitam cum argento vim & virtu- tem in medendo fortitur, quocirca ad ea commendatur, quibus argentum ipfum, & ex co przparata medicamenta ; capitis dolores mulcet & mitigat, cerebrum roborat; Diarrhoee & Dyfenteriz medetur, albumque uteri fluorem peculiari vi curat. Paftillus nofter duas pendet drachmas, in figillo Aquilam alis & pedibus extenfis cxhibetquam hac cingit infcriptio, TE x nA siG1LLATA LEGNICENSIS,
Inventa hic nuper eft in Sclandià, ad fontem olim D. Helenz facrum,& variorum agrorum concurfibus nobilitatum, Terra quzdam cinerea, ad luteum inclinans, ex la- minis quibufdam coagmentata , cujus venz per arenofos cumulos in oppofito fontis perreptant, intercurfantibus ochra lutez Venis, qux cum Terrá (igillatá affinitatem magnam habere videtur. Cruda magis adftringit lot ; in ore guftata liquefcit: ibidem reperitur & arenofa magis & minus pinguis. Sunt qui vires, quas aquis iftis tribuunt; ab hac terrà dependere putant, que Ochrz permifcetur, utfüuprainnuimus. TER RAM S.HELEN.& voco.
Rusnas utaggrediamur Terras Medicatas,ez ctiam, ratione coloris magis vc] mi- nus faturati;invicem differunt. Agricola tres ejus fpecics conftituit: valde Rubram, in ru- bro candidam, & inter hasmediam.Veteres Sinopin;Fabrilem & Lemniam in hoc cenfu commendabancnobis à Terrá Lemniá,quam veram habemus, rubri coloris, aufpicandá.
TrRRA LEMNrIA RUBRA, quam tantopere contra venena celebrarunt vete- res; Diofcorides in fpeluncá, loco paluftri, inveniri ait, & ab incolis in pattillos efforma- ri, admifto caprino fanguine, & figno Capra impreffo ; unde figillum Caprz appcllave- runt: antidotum contra Venena pernitiofa, fi ex vino fumatur, ctiam prafümta Venena cvomere facit. Prodeft quoque contra i&tus morfufque animalium venenatorum, Anti- dofis familiaris, Dyfenteriis utilis. Galenus vulgi relationibus,de hac terrá, minus fidens, afferit lib. 9. Med. fimpl. Se bis in Lemnum navigaffe, ut finccriflimá potiretur, & im-
xoftorum fraudem detegeret, planeque negat hircinum fanguinem mifceri , ut cuivis loco di&o videre licet.
Plinius dicit cffc Minio proximam, Antiquis multum celebratam,cum infülá in quá na-
Ícitur ;
WORMIANUM. H
fcitur; nec nifi fignatam venundari , unde & S»HRAGIDEM appellari. Sed qualis modernus fit hujus terrz ftatus, fupra in Terrà Lemniá albà di&um cft, Rubrz hujus "Terrz Lemniz mihi unicus eft paftillus, drachmam unam pendens, notas à Galeno fi- gnatas habens. Rubra enim plane eft, nec manus fricantis inficit; veriim non Capra fi- gillum , fed eofdem chara&eres Arabicos, quos alba, tene. De viribus fupra actum : plura igitur non addo.
Ps d Eft & terti fpeciei paftillus parvulus, dilutioris rubedinis, drachma dimidix pondere, qui firmius aliquanto linguz adharet reliquis, ad- ftringitque magis. Hanc terram à reliquis viribus non differre arbi- tror, licet eodem tempore, codemque prorfus charactere non videa- tur fignata. Dc hifce operz pretium eft confülere obfervationes Bel-
lonii libr. r. cap. 23.
BoruM oRIENTALEM, àquibufdam An MENuM dictum,quia ex eà Armeni parte, qux Cappadociz vicina eft, advchifolet ; Matthio- lus ad rubricam Sinopicam accedere autumat. Quidam veró veram Ter- ram Lemniam efle arbitrantur; fed manus inficit, quod Terra Lemnia non facit : facultatem habet admodum ex(iccantem & confolidantem , Dyfen-
tcriz & cateris alvi luxibusaptam s. item fputo fanguinis , catharris , ulceribus putridis oris & pulmonum. Quocirca & Pthificis utilis. In Pefte à Galeno commendatur.
Nos duum generum maffas tenemus, GL EBOSAM unam, non fignatam , aut in formam artificiofam redactam, quz pallidior, vi adftringente & pingui tenacitate. aliis
non cedentem.
Altera in maffam oblongam quadratam, pondere quinque drachmarum cum dimi- dià redactam, cui duo figilla Turcica imprefía , magis faturati coloris qnam prior : Lota
videtur & purgata; fcd non ex cádem fodiná, quà prior, eruta.
Borus roccaAviENsis, in Tranfilvanià ad Toccaum feu 'Tockai repertus à Cratone in ufüm tradu&tus, notas veri boli Armeni habet, & inftar butyri in ore lique- fcit. In Catharris & pefte valde commendatur;adeo ut Crato cum praferat Armeno, qui Imperatori ex Turcià allatus erat. Mihi paftillus cft rubicundus fex drachmarum, nullo figillo munitus. Crato quandoque HuxcAn1cuM vocat; dicit fc ter in Theriacá accepiffe bolum Armenum przparatum , feu à fordibus liberum, & fimplicem prout effoffus erat, fed nullam animadvertiffe diffimilitudinem , nifi quod praparatus pin- guior aliquanto fit non preparato.
Hujus claffis etiam cft TER & A sicinraTA,quz Infipno Sr uu 16ÓóN1ANUuM pre fe fcrt, montem íc. tricipitem, cum hac infcriptionco, TERRA SIGILLATA. Cui cum lutei coloris parem habeam paftillum ,' quid de cá fentiam , mox in luteá dicam.
Huc quoque fpedat TERRA sriGiLLATA HEPATICI coloris,
quz adftringit cum aliquá abíterfione, fed non adco pinguis cft ac fu-
| periores; maíticata afperitate aliquà arenacceá linguam mordicat, fed
mox liquatur & diffolvitur. Pondere eft duarum. drachmarum. Sigil-
4 lum ab und parte habet expanfe Aquilz, cum infcripione TERX A SIGILLATA. Erachianam Terram effe demum intellexi.
12 MiTUC S EC USM
Hac aliquantulum rubicundioreft TER &A sicrrrATA Lrvowica,euamin aftillos drachmam ponderantes redacta: ab alterá parte Infigne templi oftendit, dua- bus clavibus decuffatim fe fecantibus, infcriptione hac, TERRA SIGILLATA Lr- YONICA , ambitum cingente; alterum latus nullo dotatur figno. Valide adftringitin Dyfenteriá, Diarrhoeá, aliifque cjus generis alvi fluxibus, ubi adítrictione opus eft,ufum habet; forfan & in febribus malignis & 'Theriacà conficiendá, loco terrz Lemniz, cà uti p Nondum quemquam vidi , qui de hac Terrá fcripto aliquid publice mandavit.
Rubicunde TERmE srcrrLA TAE alizípecies ex Germaniá ad nos etiam ad- feruntur,montibus & clavibus fignatz, quas Lignicenfes aut Strigonieníes effe arbitror: de iis nil aliud,quam quod fupra di&um, habco quod referam.
TrgnRAs Lurkr coronis Mufei noftri jam expendamus, quas etiam Medici fibi vendicarunt, quas & Bolos quidam vocant, forfan quodartificum minifterio, ut vi- res fuas felicius exferant,ab omni impuritate & Éecibus fintliberatx & in maffulas reda- &z variarum figurarum. Oliminpretio erat Bolus Armenus, qui ex Armeniá defereba- tur, à quibufdam Bolus luteus Galeni di&us, ochrz foffili colore haud abfimilis : cajus notz erant, quod digitis attritus, ob duram ejus confiftentiam , manus non inquinave- zit; fed fplendidior factus fit; quod inje&us igni , non fecus ac ochra , in purpureum mu- tatus (it colorem, & fubftantiam duriorem. Hodie cum non adferatur hic bolus, cjus loco commode utimur Terrà figillatà Strigonianá.
Vocatur hzc terra vulgo TERRA SIGILLATA SILESIACA, TERRA Sl- GILLATA GERMANICA, SIGILLuM Strigonienfe, Axungla folis. chymico- rum, Ctreigi(dye gefigelt-eroe/ Cefife Sigillata, Gc Terra figillata. 2
"Terra eft lutei coloris, ad flavedinem vergens, pinguis, vifcofa, inftar buryri in aquá velore diffluens. Reperitur in aurifodinis montis acuti , feu D. Georgii ad Strigonium oppidum ducatus Suidnicenfis, inter duriffimas rupes; inde eruitur, & fümmá diligen- tià, magiftratus ordinatione, preparatur, & in formam orbiculorum , impreffo figillo
urbis, redigitur. Inventor ejus eft D. Johannes Montanus, Medicus Clariffimus, qui de A cá
WORMIANUM. T
eà Scriptum in lucem edidit. Statuit cffe aurum , Dei providáque naturz ordinatione, in przeminentem przparatam Medicinam tranfiutatum , contra venena utilem, non minus quam Medicamenta, qua magnis fumptibus ex auro Ungarico conficiuntur. De quo tamen dubitare videtur Sennertus; fiquidem non ut aurum fpiritu falis potius folvatur quam vitrioli.
Commendatur adverfus toxica philtra, venena per os fumta: ca enim per vomitum expellit, fi velante, vel ftatim poft venena fümatur ; (in tardius, per füdorem evocat. In peíte vim maximam habet. I&ibus & pun&ionibus animalium venenatorum ine- detur, cor & cerebrum roborat, corumque morbis occurrit, inflammationcs fiftiz, hac- morrhagias, catharros, defluxiones, dyfenteriam, lienteriam, diarrheeam, omniaque ventris profluvia curats Ambuftisab igne vcl aquá fervente füccurrit, vulnera & ulcera inveterata & maligna confolidat, contra pruritum, fcabiem foedam ac curacu difficilem rite ufürpatur.
Hamoptoicis , pthificis , pulmonis vitiis laborantibus utilis. Omnibus morbis , qui per fudores expelli poffunt, convenientiffima; Terrz Lemniz, omnibufque aliis figil- latis terris praeferunt.
Mihiefttam CRupaA, quz durior, impurior & non tam facile in liquore folubi- lis quam Lora & PR zPARATA, Ícuinorbiculos redacta , drachmarum dua- rum circiter pondere, qux notas omnes habet enumeratas: pro Infigni tenet montem tribus prominentiis infignem, ita tamen, ut tertius obtufior fit, cui additur duarum cla- vium, decuffatim fe fecantium, fcutum. Infra montem hzc leguntur: TER RA sr- GIDIADENVIAS
Orbiculorum non eandem effe magnitudinem obfervavi; funt enim hifce majores, funt& minores. Sed monet Cafpar Syenkfeldius in Catalogo Naturalium Silefiz: lib. 5. In Silefiacá T'errá emendá , cavendum diligenter effe ab'impofturá. Solent namque circumforanci Lutum aut Árgillaccum quiddam , ín formam placentarum affabre fi- &um , & variis notis infignitum, loco Terra figillatz Silefiacz , plebecul obtrudere. Quod me movit ut qua(dam , quz figillum Strigonienfe prz fe ferunt, in dubium vocare aufim, có quód notas illas non habeant, , quas oftendit jam defcripta; voco igitur TERRAM SIGILLATAM STRIGONIENSEM DUBIAM,; tes mihi ejus generis funt placentulz vel paítilli: unarubicunda , drachmam pendens, de quà fuprà aliquid monuimus; altera lutea, ejufdem ponderis, magnitudinis & figurx, Hx tam facile in liquore non folvuntur, autlinguz conta&u, ut füperior, nec idem habent figillum. Mons quidem adeft triceps , fed arboribus & aliis ornamentis decoratus; claves inveríz fine fcuto, infcriptio TERRA sIGILL ATA.
fum; montis tricipitis habet Infigne, & in fcuto claves duas fitu genuino; montes arbu- Ículis ornantur, infcriptio eadem cum przcedentibus.
B 3 Eft
14 M
Et & LioNICENSIS LUTEA, ejufdem planc ponderis, figurz & figilli cum defcriptà fuperius. Aquilam enim expanfam oftentat , cum infcriptione ad circumfe- rcentiam: TERRA SrGILLATA LrcGNrcENSrIS. Earundem virium effe ar- bitror cum albá, fi non majorum, quia, ut illa albedine argentum , fic hzc flavedi- ne aurum exprimit. Quz igitur füpra de Strigonienfi di&a ; huc quoque referenda arbitror.
TERRE ÁRARICJUE SUBLUTE E titulo paftillos duos orbiculares noto, co- lore albo ad luteum inclinante, pondere drachma unius. Infcriptionem namque ha- bent Arabicam literis clare fatis expreffis trium ordinum. Hzc terra linguz admota fortiter adharet; adftringit, & procul dubio vim refiftendi malignitati obtinebit exi- miam; ut omnia cjus gencris, quz ex Oriente, literis notata Arabicis, circumferuntur : ad conta&um lubrici funt hi paftilli, &, ab adveríà parte , non tam plani, quam promi- nentes & fubrotundi.
Paftillus quidam luteus duarum drachmarum , utrinque figillatus, acuminatus; fi- gillo fex ftellas continente, huc referendus ; Germanicus, an Haffacus, nefcio. Infigai vi ftipticá & adflringente przditus; facile etiam in liquorem folubilis, ut viribus Silefiacz confotment autumem.
"Ante ahnos aliquot, à Clariff. Viro D. Argerio Clutio tranfmiífa ad nos eft Terra quedam figillata, cui pro figillo imprefli erant hi chara&eres: B.Sic. TER R.£ LEMNIJ CONGENER; ündeadve&us, non fcri- pfit: in paftillos & maffas efformata crat. Májores uhiciam unam & drach- mas tres pondere zquabant ; minores Zij non excedebant. Majores maffe oblongz erant, parte infimà, quz latior erat füpremá, parvum figillum etiam obtinebant, lilium Gallicum exprimens. Pinguis erat, adftringens,& in li- quore facile folvebatur. Ejus vires contra venenum; peftem, morbos malignos & dy- fenteriam , catharros, aliofque ejus generis przdicabar. In Dyfenterià cum fru&u cá ufus fam ; in febribus item malignis, loco Terrz Lemniz, in 'Theriace confe&ione fe- mel eá, reliquorum Medicorum confenfu, ufi fumus. Hanc veró ex Galliis tractu Blze- fenfi adferri mihi retulit D. Storgardius P. M. collega & amicus honorandus, qui cam exacté noverat ; teftari quoque id videtur Liliorum Ínfigne , quo parte inferiore dotan-
tur majores maflz.
i l »
NETT
Sunt quoque ihi paftilli duo oblongi, parvi; drachmam ponderantes finguli, fi- gillo parvo in extremitatum altero itifigniti ; colore lutco ad pallidum vergente." Pin- gues lunt, adftringentis facultatis, & in liquore faciles folutu, ac ad naturam Stregonien- fis Terrz quam proxime accedere videntur; ejus igitur naturam emulatur. L ICHEN- s$ks effc intelligo.
(Tzna-
WORMIANU M. -
TrzxRA quedam BonzMicA nuper adferri ccepit tam cruda quam fipillata, variorum colorum. Ejus crudx matfam elegantem quadratam, ex albo & violaceo colore miftam , nomine verz Tetrz Lemniz à Pharmacopceo Sereniffimi Principis Chiiftiani V. P. M. accepi: pollicis erat latitudine & craffitic , oblongiuícula , pendens unciam unam cum femitfi ; fed tandem Bohemicam effe & Gabellz praparari intellexi. Appulit enim huc non ita pridem quidam , qui T'erram hanc variis coloribus infigni- tam , tum etam in paftillos figillatos redactam , vendidit vulgo, unaque ex iis prz-- parata vafa elegantia. Fruftum ab ipfo accepi inftar jafpidis variegati, item luteo & albo colore confpicuum. Paftilli erant lutei, rubicundi, albi, violacei, autoritate Comitis de Berká firmati. Vires harum terrarum linguá Germanicá confcriptas, in impreffà fche- dulà confignatas , unà exhibuit, Schedulz fenfus hic eft : Contra venena drachmz unius pondere datur in aquácardui benedicti, & fudores movet. Datura 3i ad 3jf$. cum Bj. T'heriacz , ut quis à pefte prafervetur ; dolores capitis lenit cum aquá majoranz ; Ad palpitationem cordis datur zj. in aquá Meliffe. Oculorum calidos affectus mitigat in aquà Rofarum foluta, & oculis indita, aut foris applicata. Febres curar, füdores mo- vendo. Bis in die in aquá foliorum Quercus exhibita drachma una Dyfenteriam & alios ventris fluxus tollit. Afthmati & Tuffi ex vino medetur ; Sudorces potenter mo- vet in Balneo ; Rubra & lutea cor roborant; Alba capiti i& oculis, utero quoque & mulierum affectibus medentur. Pocula ; €X his terris formata , iifdem przdita funt virtutibus. Sigillum harum terrarum oftendit bicipitem Patnaffum, inter quem & alium monticulum, decuffatá cruce ornatum, ex colliculo frütex pullulat coroná infigniscum fubícriptione hac, TERRA sIGILLATA 1639.
"TERRA SsESSANA,; aburbefltaliz Sinueffà fic di&a ; nam ibidem effoditur. Stra- bo lib. ;. Sinueffam in Setano finu fitam effe ait, à quo fibi nomen vendicaverit, prope quam Thermz funt ad multos morbos utiliffimz. Hoc Terrzx genus mihi à Clariff. D. D. Thomá Bartholino apportatum efl; coloris cinerei, cum intermiftis quibufdam granis aurcis micantibus ; ufta hzc terra & in vafa cfformata purpureum & rubicun- dum acquirit colorem. Ex hac enim terrá figuli vafa formant, qui per totam Italiam diftrahuntur, & ob granula aurca per ca difperfa commendantur. Poculum ejus genc- ris delineabimus fuo loco, quod dono ejufdem amici mei teneo.
TERRA OREANA. Der Italiam & Gallias circulator quidam percurrebat, Terrae quoddam genus contra varios morbos venditans » quod Terram Oreanam vocabat, forfan ab Oro, quod Italis aurum notat ; quafi Terram auream diceres ; fed unde ad- ve&a,& an artificio quodam depurata , nulli revclabat. Gleba eft crocci coloris, mini- me pinguis, arenofa & fibrofa, acida aliquantum, leviter adftringens, levis, in pulverem levi atta&u diffiliens. De quà plura non habco, nifi quod iifdem viribus przditam cam volucrit ejus przco , quibus aliz terrz figillatz. Intellexi tandem Terrz Ípeciem non effc, fed füccum infpiffatum Achiotl. fimilem , & locum in Chocolatá obtinere; dici vero Orclianum à loco ubi crefcit planta ex quá exprimitur. Barleus in rebus geftis Mauritii pag. 128. vocat Tin&uram Aurantii coloris Orellianam.
Exiguus praterea mihi eft paftillus, colorisluteo purpurei, titulo Bor: Uxc A- R1CI & ZELTNIZEN mihi communicatus, nullo figno notatus , fed ruditer digitis compreffus, fcrupulorum duorum pondere. Madefa&us chartam colore tingit luteo , adftringit & glutinat.
Tran prunPUREJA fruftulum ab amico accepi, duriufculum, pingue, ex quo duo minuta cornua cervina, candida, elegantia, enata effe non fine delectatione cer- ncrelicet. Tota maffa drachmas duas vix pondere fuperat. Unde aut cu jas fit, ignoro.
USE
16 Mj; WU Iu SOM
'(TraRA ANTISCORBUuTICA. Hujus meminit Henricüs Petreius differt, Har- monic. de Scorbuto 38. in hunc modum : In Norvegià prope Bergas celebre empo- rium, terram rubram , figillatz cuipiam non abfimilem ,. effodi perhibent , prafenta- neum hujus morbi Alexipharmacum. Cur igitur vocetur Terra Antifcorbutica, hinc patet. Invenitar veró prope Bergas Norvegiz, ut Petreius refert;atque inde ad me de- tulit vir Clariffimus D.D. Jacobus Fabricius Archiater Regius, fed crudam, variis quif- quiliis, radicibus, lapillis, aliifque permiftam, quà formáà apud me etiamnum reperitur ; fed ejus particulam lavi, purgavi & aptam reddidi Medicina, qux hac formá jam con- fpicicur. Pulvis eft rubicundus ad luteum tendens; arenofus, minime pinguis, nam per fc in orbiculos cogi nequit , nullius fermé faporis , inftar arenz ínter dentes ftrepitum edens, non admodum ponderofus. Hujus drachmam unam in aquá aliquá antifcorbu- ticà exhibent, ut fudorem provocent, quo aliquoties ita provocato, radicitus exftirpari fcorbutum referunt. Miratur Petreius di&o locohanc terram ad exteros non exportari: Miror, inquit, cur, quemadmodum Guajacum ab Indis & Americz populis, quibus lues Venerea endemia cft, ita confimilia remedia ad Scorbutum curandum ab hiíce po-
ulisin Germaniam , przfertim à lucri cupidis Mercatoribus non invchantur. Sed mi- rari definat; Vulgare vitium et, propria defpicere, peregrina admirari, & nil nifi magno pretio emptum zftimarc.
TznRE cIMBRICA. In Cimbriá juxta promontorium 95iórnedjoffuit/ diftrictus Hotterínenfis, duo terrarum genera inveniuntur, luteum alterum, alterum cinereum, quz ad naturam Terrz figillat: quam proximc accedere videntur. Crudx adhuc & non purgatz, puriffimz, & ab omnibus heterogeneis feparatz inveniuntur in mineris; pin- gues funt, ad conta&um lubricz, ad(tringentes & linguz adharentes, liquefcunt liquo- ribus inditz fine £ecibus. Sunt mihi cjus gencris maflz quzdam, prafertim lute. Ex cinere ftatua eft D. Virginis, ulnis infantem geftantis trium circiter unciarum altitu- dine , Dono Nobiliff. & Eruditiffime Matronz Birgittz Tot de Tureby ; fed manu nobilis cujufdam Virginis affabré fatis elaborata . Non dubito quin Terrz hz vim ha- beant refiftendi malignitati , ad fudores cliciendos commode, in primis in Dyfenterià & aliis alvi luxionibus utiles.
Ad luteasterras OcHR AM referre licet, que vcl NATIVA eft vel factitia. Illa hic locum proprie meretur; hzc licet inter metallica recenfeatur ; ab hoc cenfu non vi- detur excludenda. | Grzcis 0'x dicitur, quod Luteo fit colore.
Plinio. & Latinis Sir voceperegrinà, cum Lutea vocari poffit, Germanis dye / 5d acdb / €ilb:ragdb. Nativa nafcitur non folum inter metalla ; fed. ctiam in propriis venis.
Quondam Attica commendabatur. Nunc foditur in Ungariá, Rhetià, Germanic Minceris argentariis, Hildesbeimii, inter Alsfeldam & Embeccam, in Norvegiz fodi- nis argenteis ; in Cimbrià quoque & Iílandià. Guítu acris eft, & in externis faltem ufum invenit apud Medicos. 'Tumores & panos difcutit, excrceícentem carnem repri- mit, cum ccrà cava explet, articulorum tophos comminuit. Diofcorides eligendam fuadet leviffimam , (aturaté luteam, non lapidofam , friabilem. Pi&tores quoque cjus ufum fibi familiarem reddiderunt. Quidam potius inter lapides metallicos, quam "Terras, reponendam putant ; fed nefcio quo jure. :
OCHRA SCANDERBURGICA LuTEA. Prope Scanderburgum Cimbriz , ter- ra quadam luteaé monte vicino eruitur, Venis fuis reliquum montis perreptans, quam pro figillatà aut medicatà, vim figillatze Terra habente, venditare aufi funt quidam, unde & paítillos ex cà formarunt, ac figillo Rofz decorarunt , vendibDiliores eos vulgo ut red- derent. Sed ego cum Terram crudam ad me deferendam curaffem, nihil in cá offendi pinguedinis, nec magnopere adftringere animadverti, fed potius acrimoniam quan- dam guftanti przbere : unde non tam ad Bolosaut Terras figillatas, quam Ochras rcfe- rendam duxi. Eo autem magis in me confirmor opinione , quod accolz ipfà terrá luteà exficcatá, ad tingendas & pingendas zdes, colore flavo utantur. Igne veró ubi uritur, rubrum colorem affumit, priore obliterato.
Hanc enim notam effe Ochrz genuinam docet Diofcorides: cum ait Ochram per uftionem tranfire in Rubricam; à veteribus Sir di&a videtur, ut fupra monuimus.
Quocirca non fuafero ut quifquam hac terrá intern, nifi caute, utatur; Siquidem;
ut relique Ochrz, vim habet crodendi, diffipandi collectiones & tubercula, reprimendi excre-
WORMIANUM. 17
excrefceritias carneas, ut fupra di&um , ac vel eo nomine potius extrinfecus, quam in- trinfecus adhibenda.
Huc etiam Ocu RAM IsraANDICAM refero , de quá hzc ad me ex Iflaridiá fcripfit Ornatiffimus Juvenis Trebanius Jonas. Eft in auftzali Iflandiá colliculus , reli- giofus à prifcis habitus, ex quo etiamnum pulvis medicamentofus eruitur. Diftat ab Epiícopali fede Scalkolte, duo autcirciter milliaria; habitaculum proximum Holar vo- catur, fed provincia Grimnes. Fama eft in codem loco mulierculam quandam diem fuum obiiffe;adeo fanctam, ut fplendore infolito, inftar accenf: candele ; ibidem pra- tereuntibus appareret; unde prifca fimplicitas hunc locum deinceps religiofum habuit.
Hanc terram ubi accepiffem , comperi colore luteo obícuro effe, modicam, . aut ferme nullam vim adftringendi habere, interim acrimoniá quadam praditam effe, co- lore luteo manus tingere, & levi conta&u in pulverem abire. De ejus.ufu hoc memo- rant, quod Ícilicet, corporis parti dolenti i applicetur exterius, dolor fedetur ; quando- que fed raro exhiberi in internis affectibus.
Ego verz Ochrz notas habere cum vidéaám , haud tuto in internis affedtibus praberi autumo. In externis veró tumoribus & inflammationibus haud incommode.
Vim enim, ut reliquz Ochrz, habet diflipandi tubercula, reprimendi, &c. ut fupra ex Diofcoride & Galeno monuimus. Galenus praterea 5. de fimpl. Medic. facultatibus cap.r. Ochram inter illa medicamenta refert, qux & urinam proyocarc, & callofas five tophofas fubftantias ac confiftentias incidere funt idonca , minimum caloris pofüi- dere aiferens.
OCcHRA NIGRICANS ÁRGILLACEA , Germanis Ctvarg aytoiger fetten auf Sfi huc quoque Ípe&are videtur, ex fodinis argenteis Norvegix allata. Partim in maffas concreta eft; partim pulveris formá tranfmiffa: viribus rcliquis Ochris refpondere arbitror, ac fuum in Mediciná ufum habere. Quamvis& piétorcs forían ex cà colores praparare valeant.
OcHRAM ANGLICAM flavi coloris mihi attulit ex Ariglià D. Erafinus Broch- mannus. Maffa eft duriufcula, unciarum duarum longitudine, & latitudine, quadrata ferme, licet inzqualis, pondere unciz unius, & drachmarum feptem: ad Chirothecas tingendas in Angliá utuntur, colorem enim iis indit pulchré flaventem,
OCHRA FACTITIA PLUMBARIA; Germanis S5[cíaelb /. Cotveifaelb / pi&toribus faltem in ufu eft. Fit ex plumbo nigro in ampullam corije&o, & vi ignis tam diu ufto; donec colorem luteum acquifiverit. Q uibuídam ceruffa citrina appellatur.
Sunt quadam TERR. METALLICA ,; inventz in fodinis argentariis NNorve- giz; qua & huc commode referri poffe videntur. Una carum,quasteneo, CrNERErI NIGKICANTIS Cít coloris, cui Talci micz funt permite ; Titulo Germanico tali Cxb ín Stufen ín Giilberignuben gefnben/ ad me tranfmifla eft : Altera füblutea ad purpu- reum inclinans; in maffulas inzequales & afperas concreta, Germanis 92a gefunbortlottcn dicitur; in venis & du&tibus fodinarum invenitur.
(C ums WE *De Terris JMiraculofés.
InAcurLosASs vocamus terras, qua prater ordinarium naturz curfüm & mo-
dum generantur & producuntur. Harum duo oftendimus genera ; unum quod Scanicum vocamus, €o quod ibidem repertum ; alterum Iflandicum; quod inde ortum traxerit, ut ex ejus hiftorià patebit.
Anno MDcxix. cum perverfus ille mos collaria , lintcamina , aliaque muliebria ornamenta ex linteo confec&ta,ceeruleo colore tingendi Daniam invafiffet;atque in hoc luxu, fruftra opponentibus fe verbi divini Miniftris, pertinaciter perfifterent ad fuper- biam proniores, Deus Opt. Max. ut quantopere hoe vitium averfarecur declararet, & ad poenitentiam miraculo mortales fevocaret, niultis in Scanix locis, terram ccerulei coloris , ci prorfus fimilem , quam apud Aromatarios emere folebant , pluviz in mo- dum füpra multos effudit: Cujus particulam tunc temporis inde attulit, mihique dono dedit Vir Celeberrimus D.D. "Fhomas Finckius ; Medicinz in Academiá Hafnienfi Profeffor Publicus, focer honorandus. "Terra cujufdam coerulex pulverem repraten-
tat;
18 MISUL S PEDEM.
tat, ac chartam & quavis alia, praefertim candida , colore tingit Cyaneo, glebofa, fa- pore nullo: madeta&a veró in nigram & luridam convertitur terram, ralique colorc Obvia inficit. Pluvias varias prodigiofas memorant hiftoriz , fed fimilem me legiffe non memini. Plinius Decad. 5. la&e pluiffe refert ,' idem alibi fanguine & carnejlapidibus, imo & terrá, Decad. 4. lib. . Sed qux colorum vires prx bere poflunt, atque madefacta in nigram terram tranfmutentur, vix auditum, Auro in Infulà Pelagiá, Ferro in Luca- nià; ante bellum Parthicum, quo Craffus occifus eft, pluiffe teftis eft Ammianus libr. 17. Annoná in Charintiá , horarum duarum fpatio , ad duo amplius milliaria, ex quá panis pinfebatur; teftis cft "Thuanuslib.s. de anno « n x x. vurr.
Alterum portentofe terrx genus , linteo viliori ex navis velo abfciffo inhzret. Ex cineribus ortum traxit anno MDcxx v. cum in Oriencali Iflandiz trat mons Modals Jokul di&us conflagraret. Nauta, qui linteum hoc attulit, refert, quod, cum circa Nidrofiam Norvegiz navigaret, ejufdem anni menfe Septembri, fubito in- gens obortus fit nimbus, non aquz, fed cinerum & terrz , ut ipfi videbatur, quitotam navem operuit,velifque pertinaciter adeo adhzfit;ut inde totus difcuti nequiverit. At- que in ejus rei teftimonium; particulam hanc veli, terrá eà infe&am, mihi obtulit, ex quo tanto temporis tractu multum periit, veftigia tamen remanent manifeftiffima. Hi- ftoria hujus conflágrationis;. vulgari idiomate edita eft hic Hafniz anno M pc x x v 11. Coepit vcro mons prz:diétus; qui alioquin perpetuó nive & glacie tegi folet, conflagrare anno MD cxx v. die fecundo Septembris, primo horribili tremore & mugitu, erum- pentibus flammis &cincribus. Ex nive & glacie liquefactis, tanta acceffit aquarum inundatio, permiftis glaciei fragmentis, ut navigationi idonca vifa fint loca, qux antca habitationibus & paícuis erant deputata. Hinc indies crefcentibus flammarum eru- puionibus, horribili boatu & ftrepicu, lapidum & pumicum in aérem ejaculatorum, cine- rumque magno impetu extruforum , tanta facta eft Copia, ut continuatz extiterint te- nebrz noctis inftar per totum iftam tractum, exceptis locis flammz vicinis, ubi a&r ab: ígne aliquantulum illuftrabatur. Interea temporis in vicinis locis terra motibus concu- tiebatur tam validis, ut & ex dutiffimis cautibus coagmentati montes diffilirent, Cine- tibus vero adeo repletus aér, ut volatilia quafi exanimata deciderent, & per terram in cineribus, reptilium inftar, reptitarent. Terra quoque iifdem oppleta, adeo ut inceden- tium per eos genua ftrinxerint ; unde alio commigrare coa&i funt accolz , fertilitate "[erzz in meram fterilitatem converfà. Duravit hoc incendium in decimum quartum dicm. Poft conflagrationem variis in locis calidi fontes & Thermz eruperant , quz etiamnum vifüntur. Quanto veró impetu pumices & cincrum acervos evomuerit y vcl ex hoc liquet, quod naves, circa Norvegiam navigantes , iis fuerint oppletz, ut ex hoc linteo liquet. INarrat. Nicephorus lib.15. cap. 2o. Tempore Leonis Papz cineri- bus pluiffe, qui palma: altitudine in tegulis jacuerunt. In agro Neapolitano, ex incen- dio Vefuvii montis hoc pari modo contigiffe arbitror.
Huc referre licet Terrz communis portionem fanguine tin&tam ; qux fanguineá pluviá impragnata fuit Strall'undi anno Mpcxrvir. decimo-tertio Septembris, & huc tranfmiffa,mihi vero à D. Simone Pauli communicata. Ejufmodi portenta raro ali- quid boni prafagire folent.
(o pr VIE:
*De Salibus in genere.
S ArEM quidam à faliendo di&um putant , co quod igui inje&us exfliat : (ed cum hoc non omnibus cjus fpeciebus competat, etymologiz ratio hzc minus accurata.
ui enim compactus & fpillus eft, inigne crepitat & exfilir; ut foffilis & marinus: qui minutus & fpiffus, crepitat tantum qui rarus, five compa&tus fuerit, five refolutus, nec erepitat nec exfilit. Q uocirca potius à Graco 4s, per Metathefin literarum , tradu- &um puto.
Per SAL EM vcró hic intelligimus, cofpus minerale inanimatum in aquá folubile, faporibus diverfis przditum,& feminariá in primà Creatione vi dotatum; quá certis in locis confervatur & multiplicatur. Vulgo generari dicunt é fucco aqueo & terreo craffo. Cum enim exhalatio ficca fubftantiz fit terrez, accedens ad naturam ignis;fiab aquá apprehendaur in pluvià aut vifceribus terra , pars ejus ignea falfas reddit MM
rcli-
WORMIANUM. 19
rcliquum in tertam vertitur, ut vult Czfalpinus-^Sales enim omnes generari vult, vel ab exhalatione refrigeratà , qui aquá refoluta falem marinum & lacuftrem producit, terra veró agglutinata falem foffilem, &c. Vcl ex combuftione corporum, quo pacto ardficiales Chymici praparantur. Sed ratio hec minus fufficit. Non enim caufam ex hibet cur magis in uno quam altero loco reperiatur. Q uocirca vero confentaneum, falem ; ut & reliqua mineralia & metalla, in primà mundi origine creatum in terzá elfe , in quà virtute feminali, fibi inditá, fe ipfum confervar & multiplicar.
Hanc vim Elementis inditam cum videamus, quidni & corporibus perfectioribus & milis. Quod vcelin eá fpecie falis, quz: N1T & uM. vocatur, manifeftiffim? clucer. Hoc enim non ubique, fediis faltem in locis generatur, ubi fpiritus ille, feu principium femi- narium adeft. Quo igitur purior eft materia, quz ab hoc femine impragnatur;co purior ctiam cvadit Sal inde genitus ; quo impurior illa; eo impurior hic. Si veró plarimá miíceatur humiditate, fontes fAlfos producit, ex quibus co&ione per exhalationem Sal elicitur.
Sub SALE comprehendimus nos Salis veri varia genera, Nitri fpecies varias, Alu- men, Vitriolum, ejufque generis alia Salina corpora.
QU Tpat VLDE "De Sale SNaturali €. eArtifcials.
S AL, quo communiter in cibis utimur » eft vel Naturalis, vel Artificialis. Natura:
lis, quem Natura fponte gignit, vel in terrá, vel cxtra eam. Qui in terrá reperitur, vel czditur in montibus, ut in Carpatho, quá parte Siberburgir Ceculique incolunt; Saltzburgi, &c. & in Germaniá juxta Thufam oppidum. Vcleffoditur in campis, uc in Polonià , fecundo lapide à Cracoviá , ad oppidum Velilcum, & in Germanià in Sta- phurt. Vcl füb arenis invenitur, ut juxta Pelufium in 4Egypto , qui Cyrenaicus dicitur.
Extra terram Naturalis Sal reperitur in fonte, fluvio, lacu, mari. Fontes vel fülem fcrunt, ficuti calidi Pegafzi; vel cjus rivuli, Solis calorejin Salem cvaporantur, ut Sal- fülz in campo Gallix Narbonenfis.Fluvii autSalis ramenta deferünt;ficut Ochus & Oxus apud Ba&ros, aut fumma eorum in fale denfantur, reliquis aquis vcluti fub [glacie flueritibus; ut apud Cafpias portas, circa Mardos & Armenos, tefte Plinio.
Lacus in Salem mutantur, vel toti, ut in Apulià Tarentinus; & in /Eolide Tragafeus: aut corum faltem extremitates, ut in Sicilià Cocanici, ZEftuat Sale lacus in Cypro ad Cittium,in Judzá Afphaltites , cujus Sal Sodomzus vocatur. Ad mare tenuis quidam Sal gignitur, cum zftuferver & fpümas agit, cafque ad littora. & fcopulos appellit. Dio- Ícorides ZAàc Za», florem Salis aut feftucam vocar.
Artificialis Sal vel fit ex aquis marinis , vel ex falfis fontanis, aut ex putealibus exco- quitur ; vel conficitur ex fui generis lixivio, ut Chymici omnes.
Salis ufus varii fünt, in facris, in zdificiis, in Mediciná, in cibis. Romant in facris co ufi fant creberrime, fiquidem nulla fiebant fine molá falfà, quem falem virgines Vcftales ferrà ferreá fecaffe refert Fabius Pictor. Hebrxzorum Sacerdotes capita victimarum Sale afpergebant.
In zdificando utuntur Árabes quibufdam in locis ; maffas cjus quadratas, cum aquá; calcis loco conglutinantes. Sic narrat Plinius lib. 6. cap.28. in finu Capeo Arabiz ma- ris, oppidum Gierra, turres habere, ex falis quadratis molibus; nec non Carrhis Arabize oppido, muros domofque ex malis falis fieri. Sic & in Africáà Ammanientes domos extruunt. In Mediciná, calefacit, exíiccat, abftergit, adftringit, à putredine confervat, attamen febribus putridis non competit, tum quia calidus, tum quia exficcando vifcera indurat. Infantes fale confpergere fuadet Galenus lib. z. de tuend. fanit. cap. 7. ut cutis fpiflior & folidior fiat : carnes & pifces aliaque efculenta à putredine fervar. In cibis edendi aviditatem excitat, faporem gratum conciliat , adeó ut fine Sale cibus nullus jucundus videatur; à jumentis quoque expetitur , quz fale ad paftum excitantur , unde largior lactis copia & cafeus gratior. Hinc ad vitx lepóres & animi voluptates tranfla- tum Salis vocabulum;ut nulla humanior vita finc (ale degatur. Unde illud Po&tz :
Noz eit fg toto corpore mica Salis. Salaria inde tracta , przmia militibus & honoratis deputata, Ad cibum veró cligitur € z tenuis
p Mj WU JS: E: M OM.
tentis & humidus, quod amarus non fit, fed füavis & gratus linguz, facileque liquefcat ; Ex iis, quibus nos utimur , primas tenet Luneburgicus, hinc Scoticus , Gallicus, Hifpanicus, deterioris not: ad carnes Suillas & Pifces majores condiendos adhiberi folent. T
Sar rossiLis, qui& SAL GEMMUE in officinis dicitur, co quod Gemma: inftar pellucidus fit, & Cryftallum nitore & colore imitetur; in tefferas excifus ad nos adfertur. Is, quo utimur, ex Poloniá maximá ex parte adfertur , quamvis in Calabriá, alibique, ut fupra di&um, ctiam effodiatur. Mihi tam Calabrini, quam CA co vr E N- $1s eftípecimen, in quibus, quo ad externam figuram & faporem , differentia ferme nulla eft ; nifi quod Calabrinus purior & nitidior. Pituitam vilcidam ac lentam incidit 8& attenuat, humores tenaces, qui difficulter é corpore educuntur, fine omni incommodo €evacuatc; cum Agarico mixtus , vertigini fuccurrit. Pectus & ventriculum ab excremen- tis liberat, doloribus Colicis, aliis miftus, opitulatur ; indurata rcfolvendo & fuperflua expellendo; ad dentifricia quoque commendatur. De Polonico hoc habet Cromerus in deícriptione Poloniz lib.1. In minori Poloni falem inftar inrentium Saxorum, adeo duritie lapideá folidum, ferro exícindi conftat, ut:ne dum molá teratur ad hominum ufum; fed & ex illo domos & oppida zdificari.
AMMONIACUS SAL, qui& AR MoNwrACus dicitur, ab Zugpj(9» nomen tra- xit, quod füb arenis in laminas concretus, in Africze Cyrenaico tractu effodiebatur olim. Erat colore nigticante , fiffilis fecundum longitudinem, rectis fciffuris, fapore ingrato. Sed jam ad nos vehi defiit; quocirca ejus loco utuntur Sale quodam, ex Sulphuratis Putcolani diftri&tus deprompto. Eo enim loci, ubi ignes fübterranei flammas evomere folent in illorum hiatuum faucibus, veluti per fublimationem quandam, materiá minus terreftri evaporante, hoc genus falis reperiri folet; quoad colorem fimile alumini Schi- fto videtur, fiffile fecundum longitudinem , inftar lapidis fpecularis, & velurin cruftas compa&us. Guftanti levi acrimonià & paucá adítrictione, nec non extergendi vi prz- ditus videtur, unde ad illa conferre ab Italis cenfetur, quz Sali Ammoniaco à Galeno tribuuntur.
Sed quia & ille non ab omnibus approbatur, nec quovis in loco haberi poffit; artifi- cialis quidam excogitatus eft, qui idem nomen obtinuit, & à Chymicis maxime expceti- tur. Fit ex quinque partibus urinz humanze & parte uná falis communis , & parte dimi diá fuliginis lignorum, fimul co&is ad confümptionem humiditatis: reliquum füblima- tur, iterum folvitur & coagulatur. Sal fumme volarilis eft, & fixa omnia volatilia reddit. Quocirca ejus ufusapud Chymicos frequens , ubi metalla folvere aut füblimare nitun- tur. Saporis eft magisacuti quam Sal communis, quocirca corrofivus magis; ad facien- dum colorem coeruleum utuntur artifices, & fabri , ubi ftannum ferro jungere & unire geltiunt.
Cum in omnibus vegctabilibus duo Salium reperiantur genera, unum fixum;alterum volatile; hoc quandoque Armeniacum vocari folet, ob affinitatem quam invicem ha- bent;ratione fubtilitatis & penetrationis. Carfalpinus falem Ammoniacum vulgarem ad Nitra rcfert, de quibus mox fermo erit.
SAL ALKALI ex herbá, Kali Arabibus dictá, artíficialis etiam eft, & huc referri poteft. Affertur ex Hifpanià , ingentibus glebis cinereis & nigricantibus przduris. Chymici ad varia utuntur, Vitrarii quoque, qui vitra conficiunt. In re Medicá, ob virtu- tem exficcantem & abfteríivam , locum etiam habere poteft. Scaliger ex Kali, ut dixi, quam vulgo Sodam , Serapio Ufnem vocat , trito & preffo parari ait, & àquibufdam vocari Salicornum, ab aliis Sodam , ab aliis alumen Catini, à pelvis facie ín quam de- ftillat.. Matthiolus ex hac herbá dixit parari Cineres, quibus fabri vitrarii utantur ; & ex deco&o SArLEM ArKaArri à Mauritanis vocatum, Amatus Lufitanus non ex Kali, fed herbáà Antillide combuftà parari putat hoc feculo: quia omnem cinerem, qui ex Syri adfertur ad conficiendum faponem , ex herbà Anillide combuftà fieri ait.
Car. VIIL
WORMIANUM.
[GL T EBD *De Nürro.
N IrxuM quidam di&um putant à Nitriá oppido ZEgypti; ubi in magná copi olim conficiebatur, à quibufdam Sal Petrz. quia in terrá fui generis, ad muros & petras; inftar lanuginis, fponte efflorefcere folet. Quia Salis quxdam fpecies ít, idcirco & caf- dem agnofcit differentias. Vel enim fponte nafcitur, vel arte conficitur. Quod fponte nafcitur, reperitur velin terrà, vel extra terram,
Interrá reperitur aut czditur aliorum foffilium more, quod eft durum, fpiffum & lapidi fimillimum, ab Arabibus TixwcAx dicum. In Afià cale provenire folet juxta Philadelphiam Lydix & Magnefiam Cariz. Unde Galienus Imperator, cum. Afiam Scytharum incurfionibus vaftatam effc intellexiffet , jocatus dixit. Quid? fine Afiz ni- tris effe non poffumus? E fpeluncis etiam petitur, in quibus ftiriarum modo dependet ; colligitur ex iis etiam decidens adhuc liquidum in terram, ac ibidem inftar fpumz con- crefcit: quod A» HR ONITRUM proprie dicitur,. quamvis hzc vox ctiam ad illud genus accommodetur, quod effoditur, (ed minus apte.
Extra terram quod nafcitur, vel in convallibus & campis reperitur, H At M1RAGA Grxcis dictum, vel ex lacubus extrahitur. Prius genus apud Medos invenitur, teftanté Plinio, ubi per ztatem co canefcunt convalles.. Item in Thracià juxta Philippos. Sed hoc terra miftum & fordidum , idcirco & A.» x ru. vocari idem afferit: pofterius in Macedoniá colligitur;ubi lacus nitrofus erat,qui in:agro- Letao circa canis ortumgignit nitrum , quod veteres. Caz AsT & uM vocant;ab oppido Calaftrà,quod in proximo finu erat, € quo evehebatur.
Faáitii nitri tria etiam, erant gencra : unum ex aquis Nili conficiebatur., praefertim ad Naveratim,Nitriam, (unde vox nitri) Memphim. Dum vero hic in Nitzariis niirum conficiebatur, fubrile ac tenue quid fpumze aut floris inftar à reliquo feparabatur, quod Grzci dQghr víves. dicunt , & ab co diftinguitur quod 4gporíce» vocant, & foffile cft. Svenkfeldius in Catalogo foffilium 'Sileiz A»HmRoNirRuM exiftimat cfle. illud quod: FEr viTAI, viti fpumam & recrementum vocamus , Olafigalk Germanis; Cum vitri materia in igne liquefcit;agit fpumá,quz de cà verriculo, tanquam recremen- tum de Argento detrahitur, mox vetó concreta in panes candidos cogitur. Saporem habetnixtum , amarum magis quam falfum. Aurifices ad argentifcobem , cum ex cà maffam conficiunt, addunt, ut citius in igne liquefcat.. Czrfalpinus vocat Sal vitri lib. 1. cap: 2o. Í
Alterum Fa&itium ex foffili fiebat illo , quod Arabes TrNcAm vocabant; hoc Arabicé Bon Ax, Gracis Chryfocolla dicitur. "Tertium ex Q uercu aut robore cre- matáfiebat; Quibus quartum addere licet, quod ex terrá, nitrofo femine impregnatá, apud nos conficitur, facto nempe ex co lixivio , & percolato , perque ignis calorem ex- halato, ut fal nitri remaneat, quod deiRide , fi neceffum , purificari poteft. Hu A riw r- TRuM hanc fpeciem vocant. Adillud conficiendum cligere folent terram ovillo fter- core impragnatam.
Variz prxterea dantur Nitri differentix , quoad colores, fapores , confiftentiam; du- ritiem, figuram, & ad ignem habilitatem; de quibus confulatur Agricola.
In NovàHifpanià tra&tus Americani, veriffimum nitrum reperiri, teftis eft Nirenber- gius Hit. Nat. lib.15. cap. 29. qui, ex Francifco Hernando, docet Indis illud quod Ara- bibus Baurach, noftratibus Borax, T'equixquiel vocari, idque & Terrá cos vertere ait; crefícente lacu, aut é muris antrifve deradere, rofeum ac candidum, leve, fiftulofum & fragile; percolatumque formam & fplendorem noftratis rcferre ; coque abundare totum lacum Mexicanum. ||.
Nobis aliquot fpecies Nr n1 funt, una que cx nativo conficitur , quod fupra di: ximusex TiNcAm Arabum przparari, & vulpo Box Ax, Arabibus Baurach, quod apud Mauros Nitrum notat, Tranflucidum eft hoc nitrum ; micis grandini fimillimis, in fruftula oblonga compactum. Conficitur Venctiis ex cremato lapide quodam can- dido & foffili, quem Boracem crudum vocant, & foffile nitrum effe arbitrantur quidam. Sed Cztalpinus negat, eo quod Nitrum lapidofum, quale circa Memphim faxeis tumu- lis addenfatum fcribit Plinius, faporem fallum & amarum habeat: hic vero crudus Bo-
€ 3 IaX;
22 MU UP 4S: BLODOM
rax, non folvitur, nec faporem ullum prz fe fert, fed uftione & praparatione morden- tem faporem acquirit.
Utuntur co aurifices ad fcobem auri conglutinandum, quia fufionem adjuvat, ut Chryfocolla, quocirca à quibufdam hóc nominis obtinuit. In Mediciná infigni vi expellendi pollet; unde. ad fecündinam & foetum mortuum extrudendum eo utüntur.
NirRt OgieN TALIS cxiguum fruftum, ex Mufeo Paludani acquifitum , mihi obtulit Henricus Cufterus Medicinz Candidatus. Obícurius eft, nec ita clarum aut perípicaum ut noftrum, fed ad rubicundum feu Rofeumiinclinat colorem ; fapore alio- quin convenit cum vulgari.
NirROSUM LAPIDEM, nigrum, afperum, ponderofum, 'ex ZEtná monte, mihi €x Sicilià redux exhibuit Vir omni laude major D.D. Thomas Bartholinus: pyriformis cft , inzqualis, unciarum duarum pondere; lingue admotus cá parte,quáà magis nigri- cát , infignem faporem fallum & nitrofum de fe fundit, Durus interim adeo eft, ut cul- tró fcindi aut domari nequeat.
Nirnuw hicin Daniáé Terrá nitrofá elaboratum , vulgo Cafpettr à Latino Sal Pe- trc, candidiffimum & perfpicuum eft & quafi diaphanum. Ejus elegans mihi eft fpeci- inen in maffam , duorum pugnorum magnitudine , eleganter concretum. .Pondere cft libra civilis unius, Cryftallinum;forma columnarum angulofarum obliqué tranfversó;per longitudinem, modis inexplicabilibus difpofitarum, ut corpus vifui jucundum exhibearts coricrctionis rationem vix quifquam fine admiratione contemplabitur.
Vires. Nitri mirabiles funt. Sordcs abftergit in lixivio refolatum ; Fullones ma- culas veftium co abluunt. Infe&ores cum codem coquunt lanas, ut forbeant colo- res.
Veteres, Aphronitro aquá liquato, in balneo cutim ablaebarit; ut pura & nitida red- deretur. In Mediciná vim habet diffolutivam ; attra&ivarn , abfterfivam , & humores fu- perfluos confümptivam; quocirca pinguedinem extenuat ore fümptum faniem inter- norum Apoftetnatum abfítergit, pediculos cápitis necat, aurium vermes interficit, inte- ftinorum totmina fedat cum Cymino & flatus difcütientibus exhibitum. Cum melle in formam linimenti reda&um, faciet clarificat, vitia cutis emendat, oculorum cicatri« ces delet. Licet vifüi fit carididum & tatui frigidum, in fe ramen continet fpiritum ru- bicundiffimum, calidiffimum, & maximé inflammabilem, ignex prorfus naturx. Ani- tro quoque tota pulveris cormentarii vis provenit, qui ex nitro; fulphure & carbonibus conftat. A Sulphure habet quod facile accendatur: quia tamen Sulphur totum in mo- mento non accenditur, fed per partes & fucceflive deflagrat, Nitrum & fübito, & cum impetus Hinc contrario modo cum fe habeant, & inflammara ac attenuata majorem capacitatem poftulent, fulimineus ifte oritur impetus, qui magná violentiá obvia expellit & longiflimé propellit. Chymici nitrum fufüm in igne adjecto fulphure purgant & Sal Prunellie vocantjymagnarum virium in inflammationibus faucium & febribus ardentibus; refrigerandi enim vi pollet eximià. Qui przparandi modus Plinium non latebat ; fi- quidem lib. 51. cap.1o. Salem nitrum fulphuri conco&um in lapidem verti ait. Francifcus Hernandus apud Nierenbergium refert Indos ferculis quibufdam & obfoniis nitrum addere, jucundius atque commodius ipfo fale, nec tamen omnino fimilem przftare cffe- &um, fed gratius nonnihil accidere.
Propinatur ab Indis Medicis permixtum aliis Medicamentis , quz iidem PA Trr vocaitt , frigidumque effe afferunt. In vinum aut lympham conjectum, mirum in mo- dum refrigerare, ipfumque; grandinem, nivem ac glaciem in hac re przftandá vincere creditur. Maizi fpicas inaquá, cui inco&um nitrum , emolliunt, gratiamque iis addit haud mediocrem; abluuntur eodem aqua infperfo. Crura & pedes perquam commo- de eo lavantur, ut àfrigore & fifluristutifint; non fine adítrj&ione & corrobora- tione aliquá. *
CA». IX.
WORMIANWUM.
Ap CT X.
*De eAlumine.
A LuxEN Grzcis evoilrgjo , à vchementi vi adítringente fic dictum , ad Sales etiaii
Ípe&at; hoc peculiare habens,quod, cum carbonibus ardentibus imponitur,vel oll: inclufum fuccenfis ignibus torretur, in bullas tumet, ut nitrum, & aliquid de fuá perdit fubftantià. Sed aquá, ut reliqui fucci concreti, liquetcit.
Ejus varia funt genera; quoddam à Naturá elaboratum cernitur,quoddam Ars perfi- cit. NaTruRALE velliquidum eft, vcl concretum. Liquidum vcl purum eft, lactei coloris,limpidum, igneum quid exfpirans, quod à Grzcis Qég1poy vocari folct; vcl impu- rum, fqualidum, fcabrum, fordibus inquinatum, Gi epopoy di&um. Concretum varias habet fpecies: vel enim in laminas fciffum eft , 0/52; Grzcis vocatur , quod tamen non tam alumen quam lapidem fui generis effe autumo; cum nec in aquá diffolvatur, nec ad- firi&ionem habeat. Vel figillatim cfllorefcit inftar canorum capillorum, atque idcirco Gracis Te4xíne vocatur. Vcl plumofum feu plumeum, quod raro vifitur legitimum. Vidiffe tamen fc teftatur Cz'falpinus lib. . de Meal. cap.21. Prope loca ardeniia & ful- phurea, quafi cinis fit fulphuris combufti, glebis candidis valde adílringentibus, nunc mollibus, quod liquidum alumen effe dicit, nunc concretis in filamenta , quod Schifton vocariait. Hujus loco fubftituere licet Amianthum lapidem, qui variis modis in locis ficcis generatur , quandoque figurá lana: & pilorum h quandoque fibris oblongioribus, quandoque in formá truncorum arborum ,lüis tamen conltans fibris & velleribus. Sed nec hz fpecies vere ad alumen fpe&ant, cum ejus naturam rion lapiant; de iis potius inter lapides agendum.
Rotundum ctiam datur alumen , quod egay[vAzy vocant, & varias habet differentias: velenim bullarum modo intumuit, vel foraminum fiftulis Ípongiam refert; vel cftíoli- dum, quod etiam minutiores fuas agnofcit differentias, .
Arte elaboratum alumen illud eft, quod ab artificibus; vel ex naturali, vel ex lapidi- bus aut terrá (ui generis excoquitur. Eftque vel Rue suw feu Roczua ; quod & glaciale vocant; vcl ScaroruM, quodexSchifto lapide combulto przparatur; Scaja enim & Scalia cruftam fignificat & fquammam, tefte Scaligero Ex. 104. fedt. 7. vel S A c- CHARINUM, vcl r&crs, évini f£ecibus igne combuftis, vel Ca riNuM, ex plan- tà Kali , feu Sodz cinere. Sed pofteriores Sales potius Chymici cenfendi quam Alu- mina, :
AruMEN ROCHJ ÍícuRupeum Scaliger Ex. 104. fe&.6. itaconficiait. Ex faxo fit, fcu excifà rupe, atque redactà in calcem: eam calcem in cumulis difpofitam, afper- guntaquá fxpe de dic, donec in luti fpeciem tabefcat; Id quod paulo minus fefquimen- Íe perficitur : wm in lebete cum aquá conturbatum coquunt, co&um per canales in alvcos derivant, quorum ad patietes concreícit alumen inzquale, & grandibus fruftis; puttulis faftigiatis; ea exemptá aquá ferramentis decutiuntur. E Rutilá rupe rutilum, ex álbà candidum fit. Hoc alumen maxime in ufu eft , & reliquorum feré omnium vices fupplet.
In Scaniá ex Pyrite nigro, vitriolo & Sulphure aluminofo conftante claboratur, qua fi rite feparari poffent, poffeffori, qui eft Nobiliff: Joachimus Beck , lucrum redderent triplicatum: Alumen quidem & Vitriolum inde clicere novit, fed Sulphur, fine reliquo- rum ja&urá ; nondum capere didicit. Pyrites hic quamvis niger fit & variarum figura- rum, ctiam Sphzricz , quando uritur colorem rutilum acquirit, ac optimum füppeditat alumen Rupeum.
Mihiexhoc ArwMINE SCANICO ,; concreta quzdam eft columna longitudi- nc pedis Romani cum quinque unciis, juxta bafin feu radicem ftri&tior, paulatim in am- plitudinem majorem exfurgens donec in figuram Pyramidalem terminetur, Adaman- tem magnum referens ex quadrato » cujus quodvis latus eft trium unciarum cum fe- miffe; in acumen definens.. Politus eft omni ex parte hic Adamantinus apex,cum rcli- quum: corpus inzquale & afperum fit , variis protuberantiis & crcpidinibus quafi con- ftans laminatis, corpus conftituens pulchrum, Cryftallinum,& vifüi jucundum.
Ufum magnum obtinuit Alumen apud Aurifices, Infe&ores, librarios, coriarios, Me- dicos&alios. Aurifices eo purgant aurum; ut ejufdem bra&cas zriinducant, Infecto-
res
24 M/W s EÓHOM
reslanam & pannos in aquam aluminofam mittunt, ut colores facilius fufcipiant & reti- ncant. Eo etiam utuntur quicoriatingunt. Librarii chartam aquis, in quibus liquatum fait alumen, immergunt & exficcant, ne diffluat, utdj atramenti fcriptorii acrimoniam mcliüs fuftincat. In Mediciná vim habetad(tringendi, vulneribus cicatricem inducen- di, putrida purgandi, humores exficcandi, carnem luxutiantem compefcendi ; quocirca ad multa medicamenta ulceribus deftinata commodiffime adhibetur. SaccHARINUM fic dictum, quod ab artificibus in metas inftar Sacchari effor- matur,fit ex Alumine Rochz,ovorum albumine, & aquá Rofaceá. Locum haber inter Cofmetica, ad mulierum dealbationes & cutim albam ac nitidam reddendam.
CASSA UUXS,
*De Vitriolo €9 cognatis.
Á D atramentum refertur ViTR10LUuM, quod, ad diftin&ionem reliquorum; fu-
torium vocatur, quod co ad coria nigro colore tingenda utantur Sutores. Vocatur & Chalcanthum à Grzcis; quia eft xris quafi quzdam efflorefcentia. Vitriolum, à vitri nitore. Arabibus, Alkalcadis; Germanis Supferavafet,
AdsSalesreferimus, quiaconfiftentiam Salis habet, & in aquá,ut Sales, liquefcit;licet id neget AngelusSala tra&atu de Vitriolo. "Tanti vero rationes ejus non funt momenti, ut à fenrentiá nos dimovcant. Colore quidem, odore & guftu differt à reliquis (alibus: fed & illi codem modo inter fe differunt. Nec accidentaliter magis compofitum cft, quam reliqui, cum fuam habeat effentiam, & vim feminalem quá fibi fimile producere valet, crefcere & multiplicari, ut reliqui. Quod fi forfan perfe non reperiatur; in xre tamen & aliis corporibus, ex quibus fit, exiftit. Nec reliqui fales perpetuo colorem fer- vant& non mutant : puriores enim & albidiores funtalii aliis : quidam pallidi ex obfcu- ris redduntur. Ex fale etiam communi , non minus varix fübftantix feparantur quam cx vitriolo ; & in nitro manifeftius hoc apparet; quod diverfiffimos colores.& fubftantias prapatatum exhibet.
Vitriolum vel Naturale eft; à naturá fponte , ex aquá Sorii, Melantheriá & Chalcitide confe&um: vel Artificiale. Illud foffile appellare licet, quod ex tali conftet humore, qui gelu quafi concrevit, idque vel in venis; fibris & commiffuris Saxorum, vcl dum ex iifdem guttatim deftilla, ftiriarum modo de eorum pendet cameris, & denique deciduum ex ftiriis in folum delapfum ita colligitur. Atque hzc duo pofteriora genera eo Aadocon Grzci vocant, quod deftillando concreverint.
Fa&itium duplex eft: Alterum proprie myeny Grxcis didtütn; Latinis concretum,
uod cum é cuniculis fuis effertur, & in quadratas pifcinas effunditur, frigore aut calore folis congelatur: Alterum &f6ov, Latinis coctum; decoquitur enim aquá atramentoíà in alienis quadratis.
Modum explicat Matthiolus in librum s. Diofcorid. cap.74. Minera effoffa, in acer- vum in longitudinem protra&um , quandam fuper aream exaggerant; füb die per fex menfes relinquunt, vertendo quandoque, dein tegunt & maccerari ac fermentari finunt fub tecto aliis fex menfibus. Hinc aquá diffolvunt, excrementa fubfidere finunt, claram aquam affundunt, in plumbcis lebetibus coquunc aris aut ferri fruftam immittunt, quod in aquá liquefcit, decoctam materiam eximunt, in alveolosligncos digerunt, ubi con- crefcit Aluminis modo. Optimum cenfetur coeraleum , grave, denfum, tranflucidum, quale eft ftillaticium, proximum concretum. Perco&um ad infe&us & denigrationes aptius cxteris: fed in Medicinà invalidius.
Ratione coloris, Vitriolum aliud album , aliud viride , faturi aut diluti coloris, aliud céeruleum: prftantiflimum é Cypro, territorio Romano, Ungarià adfertur ; laudatur ctiam Silefiacum & Goflarienfe.
Vitriolum in liquore refolutum, fervit coriis & lanis denigrandis. Infe&ores rubrum colorem fufcum reddituri;in aquá,in quà vitriolum folutum fuitiiterum coquunt. In ufus medicos eligitur potiffimum foflile , caeruleum ; grave fpiffum pellucidum ; fecundas tenet quod concretum dicitur, adftringit vehementiffime & calcfacit, fanguinem e ves nis flucntem fiftit , ulcera putrida: & excrefcentia minuit , folvit alvum cum melle & aquá mulfà drachmx pondere. Vermes latos etiam necat. Ignex prorfus eft Naturz,
& fuülphur ardens in fe continet unde in metallis folvendis; tingendis , generandis , multum
WORMIANUM. 2y
multum przítat. Spiritus ejus ferrum in cuprum mutat. Dios autem in fe continct fpiritus, Album & rubrum, valde corrofivos ; denique in Terrá remanet fal fixum. Ve- teres crudo vitriolo drachmz pondere quandoque ufi funt; fed nos tutius cjus fpiritu qui egregie penetrat & putredinem fiftit; quocirca in febribus putridis &peftilentialibus lecum habet,
VrrR1OLUM ALBUM, Grzcis Adox2íoy , quia color cjus fimilis violz albz , Ger- manis Galligefitíit, maxime ad naturam falis vulgaris accedit, candidum eft & tranfpa- rens, quia de humore aqueo plus participat. Goffelari: quoddam reperitur ftiriz fi- gurà, cranflucidum inftar Cryftalli. Hoc prz reliquis ufüm haber in collyriis. Praepa- ratur quoque ex co in aquá diffoluto & coagulato Vomitivum eximium , de quo vide Crollium.
ViRIDE DILUTUM GOSLÁRIENSE cft, quod maxime hic in ufu fullonibus, & tin&oribuseft, ex eoque vulgo fpiritus & fales preparant, magique de nauurá ferri; quam cupri participare creditur.
VirRioLuM Oyprium, coeruleum eft, plane faphirini coloris, in tefferas parvas re- da&um & affervatum, in füperficie luteum quendàm adícifcit colorem , quod Mify effe arbitror. Hoc cxteris ad medicamenta prafertur, fed pretiofius eft. Commendatur valde ad fcabiem & ulcera ex lue Venercá contrata. Latentem in fe habet dulcedinem, nec adeo adftringit ut reliqua.Q uod fi eo aliquantulum fricetur lingua;ac poft per tubu- lum fumus Nicotianz feu T'abaci ore excipiacur, dulcedinem quandam acquitet famus; qui aliàs acris effe folet.
Ex hoc confici poffe credo pulverem illum Sympathicum,quem tantopere commen- dat Nicolaus Papinius peculiari tractatu Parifiis cdito , quamvis Romanum viride ipfe praeferat. Przparatur veró hoc pacto:. Sume arbitrariam quantitatem vitrioli Romani; menfe Julio vel Augufto, & poftquam repetitis diffolutionibus cx aquá limpidà, filtratio- nibus per chartam emporeticam, evaporationibus ad ignem ac coagulationibus in loco idoneo , proutars Pyrotechnica docet , à Éeculento magmate liberatum fuerit ; füm- mamque vitiditatem confecutum fuerit, contundetur crafliufcule, & ferventioribus Solis radiis,dum verfatur in Leone, per horas 360. exponitur, hoc cft; diebus 16. vel, ut alii malunt, per 15. vel 18. dies plus minus, prout ad perfe&ionem, vel minus perfectam calcinationem devenerit, feu fummam albedinem. Hic obfervandum, quod à pluviá & a&re humido defendendus, nec ferro verfandus pulvis, Sole Leonem ingrediente expo- nendus. Przparatus pulvis loco ficciore affervandus. Per plures annos poteft affervari,
Pulverem huüc compofitum reddes in vulneribus cuni fra&turà aut fiffürá utilem x tantundem ci addideris gummi "Tragacanthi pulverifati. Pulvis hic linteo, cruore aut pure Ifi tinto, infperfus & alio involutus curat vulnera & ulcera incurabilia; de quibus coníule authorem.
Core nuLEr coloriseft etiam VrrR10L1uUM NATIVUM Sueticum, in fodinis Cupreis fponte natum & nullá arte elaboratum, colore ccerulco. Oyprio non cedit, nifi quod Cyprium Cryftallinum fit, hoc veró dilutius aliquanto, afperum & inzquale. Maffa ipfa exterius flavefcicà calore Solis, ut puto; aliquantulum alterata, fungofa, nec admodum ponderofa. Fruftum, quod tenco, uncias quatuor cum femilfe pendet, & ex fodinisSueticis eruit acfecum detulit, mihique dono dedit Nobiliff. Vir Dominus Johan. de Marigny Gallus , dum hic in comitatu cffet Illuftriff. Domini Thuillerii ; Chriflia- niffimi Regis Galliarum ad Reges Septentrionis Legati extraordinarii.
VirrRioLuM Nonvacrcu. In Norvegià fimile Vitriolum elaboratur arte, magis ad caeruleum quam virideni tendens colorem; verum non in Matlis, fcd granulis afpetis & inzqualibus proftat: viribus & facultatibus nulli cedit.
VirRioruM scaNicuM, àNobilif. Viro Domino Joachimo Beck elabotatur ex Dyrite nigro argenteo,uná cum alumine, de quo fupra diximus, elegans certó,viride, tranfparens & Cryftallinum. Mihi ex eo columna eft, quz circa baculum ligneum concrevit , pondere fedecim librarum, longitudine pedum duorum minus unciis dua- bus, in circumferentiá craffitie pedem unum cum femiffe habet, ex variis cryftallis viri- dibus angulofis concreta, cleganti figurá & habitu, fed ab a&re humido aliquid ejus in liquorem rcíolvitur viridem, qui deinde facile rurfum coagulatur.
Adhoc ArTRAMENTI genus, quod futorium vulgo dicunt, & rcliqua referuntur, Chalcitis nempe, Mify, Mclantheria;Sory;nigro enim omnes inficiunt colore,& à Pyrite
D ! aroío
à6 M USEUM
zrofo ortum trahunt, à fe invicem quoque gignuntur zqué atque à Pyrite, qui eft quafi ftirps horum omnium. Potiffimum fit Sory ex Melantheriá, ex Sory Chalcitis,ex Chal- citide diveríz fpecies Vitrioli.
Cnuarcir:S rubra ít, erei coloris, femper nativa, nunquam fadtitia, dura, glebo- fà, optima recens, fpeciem zris prz fe ferens, cui oblongz & refplendentes funt fibra. Facultates habet miftas ad(tringentem & acrem , fed vincit acris, que adeo vehemens, ut carnem urat & ctuftam efficiat, fed ufta mitior evadit. Ingreditur compofitionem Theriacz, ut nigriorem colorem ciconciliet, ut volunt quidam. Sed vix jam haberi poteft; quocirca ejus loco fubftituunt Vitriolum ad rubedinem calcinatum, quod Col- cothar vocant. Cafalpinüs Vitriolum viride & candicans ad genera Chalcitidis refert.
Misx eftaffine Chalcitidi, viribus & uftione,Cyprium reliquis prafertur, auro fimile, (Agricola cinereum & nigrum ftatuit) durum, quod fricando auri colorem imitatur, & ftelle modo fplendet. Efflorefcit non folum ex Chalcitide, Sory & Melanthetià, fed ex omnictiam Vitriolo, tam nativo, quam facitio, tefte Agricolà, quamvis Cafalpinus ho- die vulgó non cognofci ajat. Illud vero, quodà reliquis eflloretcit, fcinrillis deftituitur, juxta Agricolam.
MzLANTHERIA modo lanugini, modo falfugini fimilis eft, lutei quoque coloris, teperitur ad oftia fodinarum, ex quibus zs eruitur, modó adfit Pyrites. Vim caufticam obtinet ut Mify , & omnia adftringentia tenuitate fuperat » nigredinem non gignit ma- defacta, nifi ferveat.
Sonv quidam Mclantheriz fpeciem effe voluerunt, cifdemque cffe coloribus, fed differt odore gravi & naufcofo , ut quafi fulmineum quid prz fe ferat , porofum ett, eafdem cum reliquis habet vires; adftringit &urit.. Quatuor hz fpecies fepe fimul invc- niuntur, ubi conficitur Vitriolum , fed cognitu difficiles. Galenus 9. fimpl. ait fe in Me- zallis Cypri. vidiffe ternas zonas junctas , quarum infima cratSoryos , (uprema Mifyos, media Chalcitidis. Eorum loco vulgo fubftituitur Vitriolum varié calcinatum ; leviter enim uftum bullas exhibet inftar Soryos , magis adhuc, flavedinem acquirit inftar Mify, acrius adhuc calcinatum; rubefcic inftar Chalcitidis.
Qa s.c XH
*De Sulphure.
Á Salinis corporibus, ad pinguia, Sulphurea, & bituminofa tranfitum faciamus. Hzc oleo folvuntur & mifcentur, ut illa aquà. Ex calidá & ficcá exhalatione provenire vulgo ftatuunt.. Verüm ut non negandum ex elementis conftare , ita fimul affirman- dum , hac non minus ac rcliqua corpora ín primá creatione formas accepiffe à Dco Opt. Max. à quibus virtus etiam depender feminalis , quá fefe propagare & fpeciem fuam confervare valent. Hinc etfi ubique fint elementa & exhalationes, nullibi tamen hzc generantur, nifi ubi hzec adeft forma & virtus ; quz miftionem dirigat, &ad hoc opus, non vero aliud formandum difponat. Omnia hzc dividimus in Sulphur & ci co- gnata, ac Bitumen. Quz etiam velliquida funt, ut bituminis quzdam fpecies, vel ficca; ut fülphur. Analogiam vero quandam habent cum pinguedinibus in corporibus ani- malium; utenim inter folidas partes hz concrefcunrjtailla inter duraterrz vifcera.
SurrHumn, Grzcis (do , forían quod in expiationibus facrifqdue veruftatis olim ejus ufus extiterit, fuccus eft mineralis conftans parte inflammabili, gravem odo- rem de fe przbente, & terrà craff, fixá; fuccum chalcantofum admiftum habente. In Mcullorum generatione Chymici partes agentis ci tribuunt,dum Mercurium coagulat fpiritu Merallico & feminali accedente principio ; co veró fi deftituantur, Metalla de- ftruit & confumit.
Eftque duplex, Fossirr feuVivum & Nativum, quod Grzci dvo vocant, feu ignem non expertum, & FAcrA1TIUM, zezwpapéo» dictum, igne depuratum, Nati- vum illud triplex eft: Impurum, quod ex Iflandià adfertur & demum depuratur; Pu- rum;ex Goflariz fodinis; & Fixum,ex monte Vefuvio, Fa&titium,variis modis fieri folet: Q uibufídam in locis ex aquis decoquitur; ut ad Budam Pannoniz: Alibi ex effoffà gle- bá & in vafis coctà perficitur igni; ut in multis Italiz locis, Senenfi, Puteolano & Vola- terrano tradu. Fit autem hoc pacto. Effoditur impurum Terrz & lapidi commiftum
quod-
WORMIANU M. 27
cuoddart, pumicofum, tenuibus fcintillis micans ad Solem, aliud denfius , aliud trans- lucidum, aliud cinerei coloris , in urnis fiilibus coquitur , ignem in fundo tantum fen- zientibus.
Sic fublimatur purior fubftantia, quz cum afcenderit ad fuperiorem vafis regioneni, per roftrum defcendit in aliud vas liquatum olei modo inde egreffum , in loco frigido coit variá figurà. Aut Pyrites co flillat, & in ollis coquitur, ut cernere licet in Saxoniae Brambecco & Hadzkeredo, ditione Principam Anhalünorum. Elt etiam Virgineurmi & Caballinum di&um.
Varia Sur» HuRuM cum,nobDis fint gencra, primum locum tribuimus ei, quod; cum puriffumum fit, etiam Cryftallinum confpicitur. Elegantius certé non vidi: Nani aureum plane eft, & inftar Cryftalli pellucidum. Exigua ejus maffula mihi cft; vix drach- mam unam pendens, fimile plane ei; quod Mufci Calccolarii autor vocat fulphur vi- vum ex Peruanz Provinciz fodinis aureis eratum, quod colore fülvo aurum puriffimum aemulari videtur, ac ita pellucidum ut vitro affimiletur.
Sed eo difcrepat, quod,vermiculisin unum conglobatis, inftar Alcionii tertii Diofco- ridis non fit. Meum enim maffam folidam Cryftalli refert, Sed magis ci competit de- Ícriptio à Monarde cap.s6. apud Clufium producta. Ex Q uito regione Peruaná prove- nire ait, ubi eruitur ex venis proximis aurifodinis. Hujus pulvisvino diffolutus, & per aliquot dies facici vefpere illitus (purgato prius corpore) inflammationes curat. Sca- biem tollit oleo Rofaceo mixtum. Vide rcliqua. Ejus ex Norvegià copiaminfignem mihi attulit D. D. Jacobus Janus, Medicus Regius.
Huic füccedit aliud ctiam Aun x1 coloris, purum, in ftirias concretum, & in gle- bz Cylindricz modum convolutum,fapore & odore plané fulphureo,fimile ci quod clo- cis fulmine tactis exhalat, Rarum eft & leve, ob aéream humiditatem & pinguedinem naturalem. Hoc veré Zzvpoy & vivum , quod locum in Medicamentis prz reliquis ha- ber. Per fe enim à Naturá ita depuratum, ut artis adminiculo non egeat ;fed, loco flo- rum falphuris, ufürpari poteft.
SursHumn rixuM dz»eoy Puteolanum , fübviride, fubtiliffimum , €olligitur in monte Vcfuvio Regni Neapolitani, qui perpetuó fuülphureá flammá flagrat. Hoc inftar Roris exfudantis & formá pulveris fubtiliffimi fublimatur, adeo fixum utinignem con- je&tum non flagret aut flammam coricipia. Loco florum Sulphuris in Mediciná ufur- pari poteft. Quod fi in copià haberi poffet, inquit Crollius; poffet verus Spagirus fin- gulare fibi exillo Medicamentum Chymiftico Magifterio elicere.
Aliud mihi et Sur»bHu& virvuw prurroraNuw, in maffialbá (eu cinereàá, levi, fungofà, cujus füperficiei adhzret crufta quadam Sulphurca lutea, ex ipíà maflà, calore ardentis in monte foci, ut videtur extruía.
Cuiaffine SurPHuR PUTEOLANUM CRUDUM , fed colore differt, flavum enim cft, ponderofüm & impurum adhuc, ita ramen ut non multum (cori; admixtum habeat; adcó ut à Naturá aliquo modo ita depuratum videatur, ut in ufüs traduci valeat.
SuriPHuRnI1iS CRACOVIENSIS MINER A. Lápis eft cinereus , ponderofüs, du- rus, inzcqualis, albicantis Sulphuris venas hinc inde per totum corpus difperfas habens; qux fubinde flavefcunt. Arte purum ab impuro feparandum ; ut infervire ufibus poffit.
SurPHüR susvIRIDE NATIYUM Sucticum. Ejus maffam elegantem ex fo- dinis cupreis Sueciz mihi attulit Infignis Juvenis Joan. de Marigny Gallus, quod figurá bifidum rcfert Parnaffum, apice uno eminentiori;à Naturá ipfà depuratum, & guttatim eleganter concretum, ita ut afpera & praerupta montium zmuletur. Totum Corpus uncias pendet quatuor, in longitudinem ad pollices quatuor áfcendit , latitudine duo- rum; quà apex fummus eft, duas non fuperat. Hujus generationis modum indicaffe vi- detur Agricola de Nat. Foff. lib. 3. cap. 24. de figurá Sulphuris agens, ait quoddam ge- nus effe, in quo fingulz guttz ad fimilitudinem & magnitudinem grani Dolichi, cui cauda fit fimiliter rotunda, figurentur. Ex talibus enim concreta noftra mafífa vi:
detur.
SurpHum vivuM IstANDICUM, ex Heclá monte petitüm ; cinerei coloris; porofum,leve, intermicantibus micis, & fulphuris puri venis. Exhoc Mercatores noftri purum fulphur excoquere hic folent & divendere.
D Sur-
28 Mrs EE USUUE MONI
SurrHuüRIs vrvr cinerci, denfi, fübnigricantis, gleba imputior c(t ; attamen ex €à quoque coquitur fulphur purum,quod vulgo eft in u(u.
Inter An TiFICIOSA primo occurrit SurpPHum FLAYUM, ignem expertum, figurá tereti, co quod per fiftulas arundinaceas fit percolatum.
VinciNEuM di&um fülphur , pallidius eft , & figurá panis coagulatum. Virgi- neum dicitur, quia ejus fuffitu utuntur virgines ad capillos rufandos , quod etiam lanis candorem & mollitiem adfert.
SuniPHuR NIGRUM, CABALLINUM officinis dictum , quia equorum Ícabiem cocurarcfolent. Hoc nigrum eft, ex fquammá ferri & fülphure fimulmiftisac in urceos transfufis, conficitur. Exterius fulphure luteo vulgari obdu&um eft.
Eft mihi & Sulphurisgenus, quod Anno wp cxrvr. decimo-fexto Maji hic Hafniz cx a&re decidit. Eo enim die cum pluvià ingenti tota urbs, omnefque ita inundarentur platez;, ut greffus hominum impediret , Sulphureoque odore aérem inficeret , dilapfis aliquantulum aquis , quibufdam in locis colligere licuit Sulphureum pulverem , cujus portionem fervo, colore; odore, & aliis, verum fülphur referentem.
Sulphuris ufus multus eft. Grxci & Romani ejus fuffimentis crediderunt expiari poffe religionem xdium.. Fullones, veftes lixivio ablutas, fulphure fuffire folent,& infe&tores lanas,ut candorem & mollitiem cis concilient. Sulphuratis cllychniis cum filice & ferri conflictu flammam clicimus, quà candelam accendimus ; igni enim valde amicum. In- greditur quoque compofitionem pulveris tormentarii. In Mediciná etiam locám inve- nit. Vim enim habet calefaciendi & attrahendi, venenatorum animalium ictibus impofi- tum. Ex aceto venenum extrahit. Abftergit quoque, unde cum rcefiná illitum fca- biem curat, vitiligines cx aceto tolli. Propinatur ad purulenta cxfpuentes, fuffitu gra- vedines aufert, & Lethargicos excitat. Epilepticos cjusnidor irritat. Variaex co confi- ciunt Medicamenta Chymici.
Cum hydrargyro fublimatum fit cinabrium. Fumus campaná vitrcá exceptus, in li- quorem decidit, feu oleum acidum. Subtilior ejus pars per füblimationem in flores exaliatur, ex quibus deinde Balfamus fülphuris praparatur, in Pefte & Morbis mali- gnis magnarum virium.
G-.ATPacpSE De Arfenico.
D fulphuris naturam quam proximó accedit Aux 1» 16 MzN ruM Plinii,Grecis
2eczwxo» dictum, quamvis etiam cum Mcrallis affinitatem habeat aliquam. Cum ful- phure in eo convenit, quod cito ignem concipiat & inflammetur, & flammam reddat odoris fülphurei, in calido diffolvatur & exhaletin fumum volatilem, odorem habens multo deteriorem fulphure,ffpiritibus animalibus cerebri valde infeftum. Cum Metallis convenientiam hanc habet, quod inftar mecalli fplendeat, &, fi fundatur, aliquid metal- lici poft fe relinquat.
Cxterum vox ARsENICI quandoque latius fumitur, quandoque ftri&ius. Late füb fe comprehendit Auripigmentum, Ri(agallum & Sandaracham , de quibus junctim hoc capite agendum. Stridé folum Rifagallum notat, ex Auripigmento confe&um. "Tria veró hzc naturá & facultatibus ita conveniunt , ut non nifi ratione majoris & mi- notis co&ionis differant: aliud cnim magis exco&um , aliud minus; aliud plus, aliud mi- nus de hydrargyro & fale cum fülphure mifto participat. Hinc quidam Auripigmentum vocant Árfenicum croceum, Sandaracham Arfenicum rubrum, Rifagallum Ar(íenicum album. :
Eft autem AuniPIGMEN TUM, ab aureo colore fic di&um , fuccus mineralis fulphureus, conjun&um habens Lithargirum paucum & fpiritum falis, Ejus tria dantur genera. Unum ex tenuibus conftans cruftis , tanquam Íquammis , ut alteraalteriim- pofita videatur, ac fundi poteft inftar Lapidis fpecularis, colorem auri exprimens. Prz- ftantiffimum habetur fi purum fit, & aliisnon permiftum. In Myfià Hellefponti gigni vult Diofcorides. Vide Talceum aureum, quod omnino hoc genus Auripigment cfle arbitror. Alterum auri colorem imitatur formá pulveris exiftens. "lertium colore fer- mé Sandarachz,glebofum, ex Ponto & Cappadociá olim adve&tum.
Auripigmenti fapor acris eft, uftum fulphur olet; Pictores opermentum vocant, eo- que
WORMIANUM. 29
que pingunt ; Medici ad pfilothra & medicamenta pilos auferentia uturitut: fi diutius cuti adhzferit,eam erodit, quia vim urendi habet, humidumque radicale depafcitur ; interim ex co, & Arfenico albo, Amuletum conficitur, quod contra peftiferum conta- gium collo geftatum, à multis in magno cft pretio.
ARsENICUM ALBUM, Rifagallum, quibufdam Realgar, fa&titium quid eft ex Auripigmento elaboratum:toties enim cum fale füblimatur,donec candidum reddatur. Modum ita delineat Agricola: Cruftis auripigmenti foffilis tantundem (alis foffilis adji- ciunt, trita in duobus fi&ilibus vafis , patellarum inftar latis, nec admodum profundis; intus plumbo illitis, & quà committuntur obturatis luto, coquuntur, ufque dum totum Auripigmentum in fublime fublatum fuerit & füblimiori vaít adhaferit ; deinde iterum ac faepius teritur & coquitur, doneccandidum fiat.
Venenum eft inter Septica vehemens, quocircaad glires & mures necandos adhibe- tur. ZEs,ejus fumo, candido colore tingitur, ut Argentum zmuletur. Eo multa in tanfmutationibus Metallorum przftare fe putant Chymici. Per nitrum calcinatum, Mercurius ejus volatilis & fulphur tollitur inflammabile , ut relinquatur pinguedo quz- dam butyracea, qua extra corpus ad fiftulas & ulcera difficilia ufum füum habet,
SANDARACHA cjuídem naturz eft cum Auripigmento, & in cifdem Mcrtallis rc- peritur in quibus Auripigmentum, folo colore videtur differre, quia vel faturato colore rubro cít inftar Cinnabaris; aut minus rufa & füblutea. Prafertur rufa & (aturatior,fria- bilis, pura, ad cinnabaris colorem accedens, odore fülphuris graviori, fi teratur aut ura- tur. Eftvcl Naturalis, de quà jam di&um; vel Artificialis. Hzc fit ex Auripigmento in ollam, cujus os obturatum, conje&to;& quinque horis in furno co&o, tum enim Sandara- chz colorem acquirit. Plinius aliam ponit fpeciem Sandarachz factitiam ex Sandarachá co&à, quz tamen proprie Sandaracha dici non merctur,fed à Diofcoride S A N pix vocatur.
Pi&ores & "Torneatorces ejus ufum fibi vendicarunt ad pingendum : Medici intcr Efcharotica, & illa, quz urendi vim habent, eam ponunt, nequaquam intra corpus fu- mendam.
Diligenter hic notandum; inter Sandaracham Arabum & Sandaracham Gracorum magnum effe difcrimen. Grzxci per Sandaracham intelligunt eam. quam jam dcli- neavimus.
Apud Arabes Sandaracha eft gummi Juniperinum , quod ctiam Vernicem vocant vulgo. Hoc qui non obfervant in Medicamentorum compofitione , periculofos com- mittunt errores, cum hoc fzpe ingrediatur Medicamenta intro fumenda, illud vero vc- nenum fit, nequaquam intra corpus admittendum.
C x». XILL
*De Bitumine.
Iruxzm, Grzcis 2(/QaXI Os, eft corpus foffile, fimilare , inflammabile & pingue,
cum quo ubi Sales concurrunt, alizque metallicae concretioncs, in varias fpecies di- Ípeícitur. Generatur in cavernis cerrz & inde vel in mare effunditur, ibidemque e jici- tur ; vel é terrá folum, vel cum aquis miftum cflluit aut cffoditur.
Facile omnia bitumina inflammantur, &, cum femel flammam conccpctint, rapidé ardent, & affüfà aquá non extinguuntur, fed magis ardent. Caufam hujus rei effe pu- tant, quod cum talia inflammantur, non in faperficie folum, ut ligna & alia, fed penitus tota conflagrent & ignea evadant. Hinc cum fuperficiei aque affunduntur , concen- tratur per antiperiltafn ignis internus , vehementiufque agit, affufamque aquam diffipat;fulgentiufque emicat. Hzc etiam ratio eft, cur füb aquis multa bituminofa ar- deant. Mirum & hoc eft, quod aquá gaudeat hic ignis, eaque, qux rcliquos ignes nu- triant, hunc exftinguant: ut oleum; fulphur, palez, fimus. Q uod eá de cau(à fieri vidc- tur, quia ficcitate cum igni conveniunt, & fuá frigiditate exftinguunt, dum facile amica uniuntur; vcl potius quod eventilationem prohibendo fuffocent, & aéris nutrimentum excludant.
In genere Bitumina omnia vim habent calefaciendi & difcutiendi, unde ad humores frigidos diffipandos adhibentur in Paralyticis & Epilepticis; atque cofdem effectus ha- bent Thermz fontefque Medicati, qui Bitumine & Sulphure conftant.
UE Bitumen
je MUSEUM
Bitutnen omne, vel liquidum, vel concretum eft. Liquidum eft Petroleum, Naphtha; Bitamen Judaicum, Pifafphaltum, Maltha.
PrrROoLEuM quafipetre Oleum, quod é petris validiffimo odore extillet. Subtile eft oleum, varii coloris vel enim candidum, vel flavum, vel rubrum, vcl nigrum cft. Inter hxc veró candidum praftantius ; nigrum vilius. In Italiá ir agro Mutinenti repe- ritur, & é petris extillat, candidum & rufum, quod vetuftate & co&ione craffefcit. Uinà cum aquá cfiluit;&, qui colligunt, aquam Ícopis quaffant, ut oleum omne in uno angulo uniatur, quod deinde cochlearibus aufertur.
In Sicilià fontibus innatat, & oleum Siculum vocatur. Ad lucernarum lumina; inftar olei utuntur, & ad fcabiem jumentorum. Sed calefacit, ficat, penetrat, ob effentix tenuitatem, humores excrementitios difcutit; in Paraly(i & nervofarum partium dolo- ribus frigidis utile. ;
Na?HTHA bitumen fübrlliffimum eft, vel potins bitumiriis liquidi fpiritus, ex Ba- bylonico bitumine potiffimum extractus, cui tanta cum igne cognatio, ut ex intervallo diftanti ignem ad fc rapiat, ac Solis calore accendatur. LInde Plinius procul abeffe ab omni ufu dicit. Plutarchus in Alexandro fcribit, Naphthamà quibufdam Pharmacum Medez appellari, quá coronam & peplum Creontis filiz inunxerit atque liac arte com- buffcrit. Nulla bituminis fpecies eft, qua tantam vim habeat penetrandi & exficcandi atque hzc; quocirca ad humores frigidos difcutiendos, Colicis, Lethargicis, Apople&ti- cis & Paralyticis inungi poteft. Magnam cum Naphthá affinitatem habet Oleum cera deftillatum, tam ratione facilis accenfionis, quam penetrationis.
BrruxEN JuparcuM, quodin lacu Judzz nafcitur, adeo lentum & fequax effe fertur, ut avelli nequeat przterquam filo quod menftruum mulieris infecerit. Quod in Babylone provenit, commendatur, fi purpura modo fplerideat, ponderofum fit, & vali- dum odorem vibret.
Ejus generis quoque cft PzsAs?HArL TUM, quod picem Bitumini miftam redo- let, & in Apollonio Epyri invenitur, quia fluminis impetu ex montibus devolvitur Cerauniis, & in glebas cogitur. Quamvis alii Pifafphaltum artificiofum quid effe ftatuant, ex bitumine liquido impuriorc & pice compofitum, quod picandis navibus infervit.
Tria hzc Bituminis liquidi genera non nifi (ecundum magis & minus differunt, ut quidam ftatuunt; ita ut pars ejus fpirituotior & fübcilior fit Naphtha, huic proxima Pc- troleum, craffior & £eculenta Afphaltum; non fecus ac videmus cx füccino per dettil- lationem primo elici fpirituofum & limpidum oleum , quod Naphtham reprzfentat, mox oleum flavum, demum materiam nigram & fzculentam. Hinc Agricola uni ei- demque rei divería impofita effe nomina autumat, quorum numerus crevit ex divería- rum gentium vocabulis. Babylonii enim Naphtham vocant füo nomine, Samofàthz: Maltham, Mauri Arabtce Hafra.
MarTHAM hucquoque pertinere volunt quidam; verum non merum bitumen , fed cjus colamentum limo argillofo miftum effe videtur. Cum quid attingit folidi , ád- hzrevin jungendis & ferruminandis muris Calcis ufum przbet. Vitruvius ad Babylonis muros exftruendos adhibitam fuiffe docet lib. 1. cap. s. Verum Caalpinus lib. r. de Me- uallicis, Maltham tanquam aartificiofum & miftum quid defcribit. Ait enim effe Czmenti genus tenaciffimum, & duritiem lapidis antecedens, quod fieri fcribit ex calce vivá re- centi, vino exftinctà, mox tufà cum adipe faillo & ficu, duplici linimento. Id,quod Mal- thatur,oleo perungiturante. Hinc colligere licet Maltham duplicem effe: Naturalem, quz Bituminis fpecies,& quá exftru&ti muri Babylonici; & Artificialem;à Cailpino de- Ícriptam.
Sic ctiam fe res habet cum Pifafphalro , Mura Arabibus di&áà, quz etiam fumi- tur pro mifturà, quà condire cadavera folebant, nc in fepulchris putrefcerent.
MurA namque talis eft condimentum cum fanie cadaverum miftum & exficca- tum Bituminis modo circa offa concrefcens , colore nigro vcl fubflavo, ab interitu ca- davera vindicans. Eftque duplex: ex pice & bitumine conftans, qux Pifafphaltos di- citur; & nobilior, ex Aloé, Myrrhá aliifque aromatibus , cum fanie cadaverum mittis, conftans.
Errant igitur qui pro mumiá, in fuis cavitatibus corporis concret, ipfam carnem fu- munt cadaverofam. Integra cadavera ita condita cx /Egypto adferuntur, fcd przferun-
tur
WORMIANUM. à
tur Magnatum, eo quod illa Aromatibus & Balàmis condita,unde nobilior it Mumia. Plebejorum folo Afphaltho inunguntur.
Mihi C& AN1uM Puzmr cft itaconditum, ut & manus finiftra, in quà ungues ad- huc funt; & linteum quo obvolvebatur.
Commendatur Mumia ad frigidos corporis affectus, tam in potu, quam extra, ad do- lorem capitis antiquum, Paralyfin, Vertiginem, Epilepfiam, Singultum, Cardiacam, T'uf- fim; fed przcipue ad fanguinem fi(tendum, & fra&ta membra confolidanda.
Concretum Bitumen varium eft; nam vel intra Terram denfatur, mutaturque in ali- quam lapidis duritiem, vel extra Terram. Intra Terram generatur bitumen foffile; quod, pro modo concretionis , varia nomina ab autoribus obtinuit ; ut enim cum bitu- mine liquido plus lapidez & terres concrcetionis fe mifcuerit, ita hoc vel illud nomen obtinuit: Atque hinc eft quod in naturá calium corporum bituminoforum inquirendá magna occürrat difficultas, cum Autores fxpe ad locos natales refpicientes, ab iisno- men impofücrint ; atque ità res eafdem fepe fegregent & disjungant , quarum natura & generatio eadem ferme eft. Nos Agticolam fequi decrevimus, qui- corum naturam diligentiffime inveftigavit.
Quod Galenus vocat LAPIDEM AMPELITIDEM , ab aliis rci rufticz: Ícripto- ribusdicitur TERRA AMPELITIS, quod Vermes Vitium oculos rodentes, x/zzg à Grzcis dictos, enecet. Theophraftus CAR BoNESs vocat ; quod eorum colorem habeat & vices gerat.
Quando idem hoc corpus adeo durum eft, ut poliripofft, Gacarzs, à Lycix fluvio Gagá, dicitur: Strabo GAN G1T1M vocat. Politum à Plinio GEM MA SAMOTHRACIA appellatur. Nicandro TH&RaAcrius LAPIS, quibufdam O s- SIDIANUS LA PIS.
Hzc omnia ex eodem fonte proveniunt, & radicem agnofcunt bitumen nigrum: ex vario concretionis modo , & rerum aliarum admiftione, difcrimen rationc foliditatis & dutitiei obvenit. Qux enim plus Bituminis habent, facile flammam concipiunt; qui plus fucci lapidefcentis, difficulter accenduntur, fed polituram admittunt exa&tiorem.
CARBONES FOSsILES feu LiTHANTRACESs, fabris ferrariis apud nos funt in frequenti ufu, vulgo Ctetn-fof. Inveniuntur in Scaniá non procul Helfingburgo ,in Boringholmo quoque; fed maximá copià ex Scotiá ad nos deferuntur, ubi prope Edin- burgum effodiuntur. Putantur ferrum fragile reddere. Loco lignorum ad coquendos cibos & hypocaufta calefacienda frequentiffimé utuntur Angli. Pilos & palpebras colo- re nigro tingunt. Vi exficcandi & digerendi pollent. Ex durioribus, globulos , fta- tuas parvas & gemmas concinnant multi.
Ex Infulà Feroénfi & Iflandiá durioris genus adfertur, quod non facile ignem conci- pit aut inflammatur , fplendorem tamen habet; utad GacaTEM aut LAPIDEM SAMOTURACIUM referendum videatur. In Feroénfi Infulà inter Saxorum & Cau- tium commiffuras invenitur, ac laminatim eruitur, fingulx laminz trium aut quatuor di- gitorum craffitiem habent. Gac ATEM FEROENSEM voco. Ignem non concipit ut Lithantrax, ut experimento fapius didicerunt fabri noftri ferrarii, minus enim in fe continet Bituminis & plus terrez fübftantiz. Eique plane fimile quod ex Iflandià accepi.
Huc fpedat Pix rossiL:s ex infülà Barbados. Hoc infüla una eft ex infulis Cannibalibus, fitis ad continentem auftralis Americz , à quibufdam Barbados , ab aliis Barbudos dicta. Effoditur ibi picis folida & nigerrimz quoddam genus, leve; porofum, cujus portiunculam mihi tranfmifit Clariff. Vir Johannes de Laet, Americanz Hiftoriz autor; totum vix pendet fcrupulos quatuor, magnitudine Nucem Mofchatam non fu- perat. Án cá ad naves oblinendas utantur, nondum conftar.
Extra l'erramin M An 1 concrefcit succ 1NuM, fic di&um, quod ex fucco coa- gulari quidam exiftimaverint, Grzcis "HAexvgór, Arabibus Carabe ; quibufdam Ambra citrina, veteribus Germanis Gleffüm,Boruflis Gentarum, nobis 3Aaf- Hodie ad littus ma- ris noftri colligitur formá matfz feu glebz nullam certam figuram aut formam habentis,
dura folidzque fubftantiz inftar lapidis, unde ad lapidesà quibufdam refertur. De cjus generatione varix funt autorum fententix: probabilior illa, quz ftatuit ex Bitumine li- quido ortum trahere, quod e cavernis fuis cflluens maris falfugine coalefcit, tenuique portione excluíà induratur. Vel, ut quidam volunt, fuccum bituminofüm à fabterra- nco calore in fpiritus refolvi & fublimari,ac intra poros terrz à nitrofis fpiritibus iterum
figi
32 MITUT S VESULOOU
figi& coagulati. Cum Chymicis notum fit, fpiritum falis non folum alios fpiritus , fed & oleofa quxvis congcelare & coagulare. Reperitur quandoque Purum & Syncerum, quandoque bcftiolis permiftum, herbis item, lignis, Chalcantho;aliifque fordibus. Per- fpicuitatis & opaciratis ratiorie , varjas habet differentias. Panno ubi fricatur; paleas & Ícobes ficcas attrahit. Igni admotum flammam concipit, & odorem gravem de fe fpar- git. Non ex alio principio quam Bitumine ortum trahere , id arguit, quod quibufdam in locis Germaniz, Italiz, Galliz, € terrz mineris eruatur,& fruta fint inventa, quz fo^ ris fuccinum coagulatum exhibucrint, intus purá Naphthá feu Petrolco referta extite- rint Quin & varia mineralia, Chalcitis , Melantheria, aliaque cjus generis illi adnata exüüfle conftat Idem comprobat Chymica ejus refolutio , in quà extillat, prater Oleum album, Naphthz fubtilitate refpondens, ubi rectificatum fucrit, flavum & rü- brum , fpiritus aluminofus & falfus cum phlegmate egreditur,& Sal collo Retortz adhz- rens, à quo coagulatio fa&a eft. ».
Reperitur apud nos copiofe ad Cimbriz littus occidentale, ut quxcftum inde jam fa- ciant multi. Verifimile tra&us iftos Arenofos bitumine refertos; quod, ubi in mare ex- fudat, coagulatur eo modo quo di&um eft. In Boruffiá ad maris Balthici littora , ottá tempeftate Sudini retibus illud pifcantur. In Silefiá fub arce Greifenftein & Terrá erui- tur, ut & quandoque Iflebiz.| Quatuor ejus potiores funt differentiz: unum album vel candidum, non tranfparens, cxteris pretiofius; alterum auri modo flavum & tranfpa- rens; tertium variis coloribus ornatum, interdum tranfparens,interdum opacum; quar- tum opacum variifque coloribus ignobilioribus, uno aut pluribus fcedatum.
Succinum calidum eft & modicz adftri&tionis, in ufu medico album praffertur flavo, commendatur ad varios affe&us. Foris in collo geftatum, contra fafcinationes & no&ur- na terriculamenta pueros tueri volunt; capitis etiam deftillationibus, & tonfillarum ac faucium vitiis refiftere , oculorum fluxus & ophthalmias curare. Cordis & cerebri affe- &ibus medetur, fpiritus vitales & animales confervat, Afthmaticos à paroxifino liberat; urinz difficultati & calculo fuccurrit,Hydropicos per urinam purgat, gonorrhoeam, hz- morrhagiam & difficultatem inteftinorum compefcit, dentium dolores fedat, menfes movet; uteri fluorem fiflit , & ftrangulatum peculiari vi prohibet. Renes & matricem purgat, ventriculi vitia corrigit. In fummá Balfami inftar eft , calorem nativum robo- rans & morborum infultibus refiftens.
Ad omnia veró efficacius eft oleum ex eo debito modo praparatum , quod à qui- buídam non immerito Balfamum Eüuropazum vocatur, ac veri Balfami loco haberi po- teft. Olim tanto in pretio erat, tefte Plinio, ut hominis quamvis parva effigies, vivo- rum hominum, vigentiumque pretia füperaret.
Succini omnia genera in Mufco demonftramus. Primo enim occurrunt SuecrNr AL21 non pellucidi frufta, inter quz unum eximium duarum librarum pondere cum femiffe, quadratum fermé, longitudine pollicum o&o, latitudine quinque;odoris gra- tiffimi; reliqua minutiora. Inter hac veró gradus candoris obfervare licet, dum quz- dam magis, quzdam minus ad flavedinem tendant. Eft & fruftum quod fulvi fuccini conjun&am oltendit particulam.
SucciNi FuLvo colore, auri modo fplendentis & tranfparentis clegans fequitur Matfa, figurà pyramidali, in quà rivi quafi & ftiriz cflluentis bituminis liquidi clara extant veítigia, protuberantibus hinc inde inz:qualiter ftriis. Hanc cum Natura,fine artis mi- nifterio, politam adeo & elegantem reddiderit, ut ab artifice nullo melius poliri poffet, fpe&aculum prabet gratum & jucundum.
Sunt& hujus generis fruftula parva, in quibus culices, mufcz, aliaque animalcula con- tinentur, quz, dum liquidum bitumen adhuc effet faccinum, irrepferunt,vel inciderunt; ut inde fe extricare nequiverintantequam coagularetur; Sicque nobile invenerunt fe- pulchrum, non fecus ac formica illa, de quà Maruialis lib. 6. Epigr. 15,
Dui. Phactbonteà formica vagatur im umbra Jpoplicuit teguer fuccima qutta feram.
Sic z20do qua fuerat Vitá contempta vIABEHIE; Funeribus facta ef nunc pretiofa fuis. x
Succii FuLvO COLORE sATURATO;, vinum Falernum ad rubedinem tea- dens exprimentis, Exempla etiam adfunt.
Quod OrAcuxw cft variifque coloribus ignobilioribus dotatum etiam hic gne : x
I!
WORMIANU M. 5
Ex Iflandià frufturn ejus coloris accepi,fed ad duritiem lapideam accedens;& difficulter ignis vim fentiens, odore tamen, colore & perfpicuitate , noftro fimile. Hepatico co- lore fragmentum adeft nigrioribus intercurfantibus venis, albi & flavi permifta exhi- bensfruítula. Odore cft minus grato, ex impuro bitumine, concurrente terreftri & ni- trofà materià, concretum. Immaturum effe quidam volunt, fed duritiem & confiften- tiam eandem cum reliquis haber. Ut zqué in füo genere maturum effe videatur ac re- liqua ; quocirca non tam caufz efficientis & coagulantis , quam materiz culpà rale evafit.
Succrwr ORrzENTAL:1s titulo delata ad me maffula, nihil peculiare à noftro obtinet, imo impurior vidctur, ut primo afpe&u gummi quoddam ceraforum diceres, "nifi odor & inflammabilitas obftarent. Impuritates permixtas habet & franoibilius no- ftrate: unde adve&um nefcio: nam dono D:Henrici Cufteri Junioris habeo.
SuccixuM inaquisdulcibuslacus MelerinSuecid, prope' Infülam Biarco, à D.jona Büreo inventum, mecum communicaviz Nobiliff. Vir D.Georgius Stiernliielni, fupremi Dicafterii in Livonià Vice Przíes. De quo cum dubitarem; an in aquis dulci- bus concretum fuerit , rcgeffit fimile fruftum repertum fuiffe in foffà quam ex lacu Mc- let per Telgam in mare Balthicum ducere conabatur Carolus I X. Rex Sueciz. Sed,ni plura ejus generis ibidem reperiantur; adhuc dubito an ibidem concreverit. Licet enim abfurdum non fit; in lacubus; & aquis dulcibus fcaturire poffe fontes bituminofos , qui fuccino materiale fuppeditare poflint, formale tamen,quod concretionem largitur, Sal nempe, deeft. Similia hic Hafniz reperta funt frufta, dum foffas novas circa urbem ad plagam Septentrionalem foderent; tribus orgiis infra terrz fuperficiem;
(544i DÉTV;
*De ZALubra €9 Spermate Ceti.
D hanc claffem Bituminum concretorum ,. & in mati repertorum, referunt Arn- bram Grifeam & Sperma Ceti. ;
AwxzxnA quamvis vox fit omnibus Succini fpeciebus communis, in fpecie tamen accommodatur corpori bituminofo, valde odorato; à recentioribus Grxcis Ambar di- &o; à Latinis Ambarum , vulgo Italorum Ambre Cánc & Ambra Grifca. Hermolaus Barbarus primus Succinum Orientale vocavit. ;
De cjus ortu variant Autores. Serapio fcribit in mari oriri inftar fungorum ; quod poftea cum lapillis quibus adharet ad littus expellitur. Avicenna & Pfellus é fontibus in mare cfilucre teftantur. Lufitani ferunt in toto maritimo ZEthiopiz tra&u repcriri etiam ingenti magnitudine fluitans, transferri ad littora ventis quibufdam flantibus in niagná copià; exiftimari ab ignaris Picem aut Bitumen. Sed varii coloris pro naturà terrarum; comple&i lapillos , conchilia & alia ejufmodi. Effe praterea pifces ex Cetáceo generc; Azelas vocant, Ambari avidos,quod poftquam devoraverint Ítupidos reddi, ex quorum ventre Ambarum extrahitur, Eft vero fubftantia pinguis, odoratiffima, in maris Indici & ZExhiopici littoribus inventa; nunc durior, nunc mollior, friabilisiita tamen ut füb denti- bus & unguibus inftar Maftiches vel cerz dilatari poffit, colore nunc uniformi; nunc pun&ta citrina aut alba afperfà habens. Probabile effe videtur, & experientiz congruum; licet in mari reperiatur, tamen ab co originem non habere ; fed ut Succinum ex fon- tibus Bitaminis manarc,& in fummo mari, aéri expofitum coagulati & denfari. In Indiá fontes effe,ex quibus oleum & Balfamum nobiliffimum fluat & colligatur, teftantur Hi- ftoriz: exhifce per venas fübterraneas ; fi quid in mare fluat; conden(atur & in Am- bram concreícit. Huic fententiz adftipulatur autor Geographiz Arabic citatus in no- tis ad Garciam;qui ita habet, Ex hoc mari educitur Ambar plurimum, optime fragrans; & quidem ex co eft quodfit centumlibrarum, plus minus. Eft autem id quiddam quod evomunt fontes in imo maris, cujufiodi fant fontes Naphthz ; & quando invaluit tempeftas, ventus cjicit illud in littus. Odorem autem nobiliffimo fuo Sulphuri debet ; unde Crato Sulphur effe, aut ad minimum ci ineffe affirmat.
AMBR& tria ftatuuntur genera ; unum Selachiticum ex Zeilam Infulá Indiz; ru- fum & pingue ;. quod cateris prefertur... Alterum ex Sechrá loco maritimo Arabiz fe- licis, fubalbidum, colore ovi Struthiocameli, quod ut plurimum eft quod ad nos adfer- tur grifeum & varium maculis nigricantibus. "l'ertium deterrimum quod nigricat, quale
effe
34 MUSEUM
effe volunt quod pifces devorarunt. Hujus etiam duas conftituunt fpecies,inam in ven- tre repertam, ignobiliorem, alteram juxta fpinam dorfíi; magis finceram. Optima cen- fctur, quae à fordibus eft repurgata quxque plurimum ad candorem accedit;cinerci co- loris, atit quz cx venis, nunc cinereis; nunc candicantibus conftat, levis, queque acu perforata multum oleacci liquoris refudat ; nigra improba cenfetur , ut & candidiffima; quoniam gypfo adulterata putatur. Vide quz de Ambrá habet Clufius ad cap. t. Garcia.
Calida ftatuitur ordine fecundo, ficca primo, prxterquam quod in odoramentis & fuffitibus habeat maximum ufum, in Mediciná ctiam locum invenit. Infignem vim ha- bens fpiritus Animales & Virales roborandi, unde cercbro & cordi confert, fenfus om- ncs vcgctiores reddit, utilis fenibus & naturá frigidioribus ; in Syncope & Melancholiá commendatur.
Nomine Aw sa cxisE; nondum mature, maffam quandam accepi, odore Ambrz, fed debiliori; colore albo, intermiftis venis ac maculis quibufdam nigrioribus, kevis , lubrica & ad contactum pinguis , infipida , mollis adco ut digitis atteri poflit. Quando veró atteritur, in laminas exiguas fpermati ccti fimiles colore & lubricitate refolvitur; adeo ut genus Ípermatis ceti, aut Ambrz, quam in cetis.rcperiri ajunt, effe autumem. Et haud fcio an rcferri poffit ad Camphoram Afcap (primo enim afpe&tu Camphoram refert) de quà Averroés 5. colliget. cap. 6. ubi inquit Caphurz genus inveniri paffim in maris alveo, quod deinde aquis füpernatet, laudatiffimum vero id cenferi, quod Arabibus Afcap dicitur. Verum cum eum refutet Garciasab orto Hiftor. Aromat. lib.r. cap.r. quod vera Caphura non in mari, fed in arboribus nafcatur , hic judicium füfpendo. Nam ab co, qui ex Indiis attulit, nil aliud refcire potui, quam quod effet Ambra nondum matura, Sed cum Ambrá nil prater odorem habet com- mune.
Adulteratur quandoque Ambra ab impoftoribus , factitio quodam ex ligno Áloés, Stytace, Ladaàno refolutis, addito Mofcho: vel etiam ex Benzoino, cerá candidá novi cxaminis ; carie fraxini, arborum mufco; addito Mofcho & Zibetho ; (ed fraus à peritis facile detegitur.
Nativa enim non tam facile in aquis mollefcit atque fatitia ; rnanibus praterea fi tractetur, cerz modo lenteícit factitia , non item vera; color quoque & odor non tam cxacte exprimi poffunt in adulteratà, quin differant à verá.
SprERMA cEr1, Àquibufdam Hartos ANTHos , flos maris dictuni ; quod exiftimant nil aliud effe quam Balenz fperma , ex ejus vulvá in congreffu elapfum ; ab aliis Ambra a]ba & Succinum marinum dictum, Germanis QSalratf & $5afratf / Danis Jtalraf. De ejus nomine, non minüsac de re ipíà, variz agitantur controveríim. Mat- thiolus multis argumentis contra Fuchfium docere conatur non effe illud quod Diofco- ridesvocat Halos anthos.E contrario cjus rationes non fatis firmas cíle urget Ferrandus Imperatus. Notandum interim, vocabulum 43s df», vel pro fubtiliffimá falis parte & quafi flore in falinis collecto (ümi, vel pro fübpingui illà materià, quz mati innatat, de quà hic fermo eft, capi: & obfervavit Fuchfius; vocabulum ZA2c, cum fine articulo à Grzcis effertur, pro mari fumi. Sed nerebusomilfisin vocibus nimii fimus, vocetur hoc fenfu Halosanthos, ad rem ipfam accedamus,
Eft igitur Sperma Ceti pinguedo quadam mari innatans, inftar minutarum Íquam- marum pifcium aut furfurum ; colore albo , pallido & fubflayo, qux Vere potiffimum apparet tempore matutino; ubi mare à fluctibus tranquillum. Sin veró cempeftas oria- tur, difcutitur, & adhzret rebus quibufcunque obviis. Solis fervorem ubi fenterit, re- folvitur , pars ejus fubtilior exhalat, gravior fundum petit, atque ex eo progreffu tem- poris generantur Mituli parvi, nigri inftar granorum Milii, qui tandem crefcunt & debi- tam magnitudinem acquirunt.
De ejus generatione non confentiunt autores : maxima pars femen aut fperma ceti eífe arbitratur, quod poft coitum é vulvá excidit, unde id nominis ei indiderunt; Ne- cant alii. Mihi narravit vir fide dignus noftras, Matthias Chriftiani, Infularum Feroén- fium Prafeétus Regius, fe Pifcationi Balenarum interfuiffe , ubi inter alias una capta fuit 27. ulnarum, peculiari figurá à rcliquis, capite adco grandi, ut tertiam fermé par- tem totius Pifcis zquarct, in cujuscranio, quod cellulis quibufdam erat diftin&um, ingens hujus materiz copia repcriebatur , atque à pifcatoribus colligebatur ; adeo ut
in
VORMIANUWM. 5
in cà fit fententiáà, corpus illud, quod à nobis nomine Spermatis ceti vocatur, non efle fperma verum, fed liquorem cercbri, non cujufvis, fed hujus genctis ceti,quià Feroén- fibus Sóglítg vocatur; In aliis enim non reperitur. Carnem autem hujus pifcis efui ineptam dicunt. In-cádem fenreniiá video effe Carolum Clufium libro 4. exotico- rum, cap. 17. ubi hujus ceti ponit delineationem, ac à Belgis 380tbifcl) vocari ait, affc- ritque in ejus, qui captus fuit in Belgio, capite repertum fuiffe plus quam quartam partem dolii, quo affervantur Haleces fale conditi , plenam ejus liquoris, quem vulgó fperma ceti appellant, Hollandis 38al(cfot. Fieri ipitur poteft, ut. tam in mari, quam in zali ceto , reperiatur hzc materia. In ceto, quando capitur ; quoníam in cjus cerebro generari videtut: in Mari, quando hic cetus pugnándo cum aliis occubuit fra&o cranio, vcl ctiam hanc materiam certo temporc, inflin&u naturz, per approptia- tos meatus evacuavctit fponte.
Maxima vero eruditorum pars , bituminofüm corpus effe putat, aliunde in mare in- fluens, ac ibidem confiflentiam & falfedinem , odoremque pifculentum acquirens; quod allatis experientiis contrarium videtur.
Varias figuras abet quod vulgo pro fpermate ceti venditant, vulgare illud, quod co- loris eft argentei , fquammofum , dcpuratum ab ignobiliori certum cft. Alioquin ex Iflandià maffulam accepi fevo fimilem, fübflavam , in Íquammas non divifibilem, quam pro fpermate ccti etiam venditant, ni(i forte impurum fit & non depuratum. Aliud grande fraftum, teres, oblongum, fibris refertum , craffüm, ex Feroenfibus Infulis ac- cepi, quod etiam pro fpermate ceti venditabant ; fed ego fpinalem Medullam Balenze potius eflc exiftimo, & an ex eo Íperma ceti clici poffitignoro. De co fuo loco agen- dum. Utuntur Spermate ceti feu Halofantho ad refpirationem difficilem , pondere Ícrupuli unius. Ad cafum & fanguinem grumofum diffolvendam vim habet magnam. In colicá paffione & morbis à flatulentá materiá ortis etiam ufurpatur. Continuus ta- men & creber ejus ufus minime falutaris exiftimatur. Refert. enim Encelius periiffe honcftiflimam matronam ad oftium Tangtz cx nimio hujus abufi.
MUI OSS EXUDOSNO Du pg R qspeeequnpeor
S Ei IIXO0 S.EUC.YXN.DA
LAPIDIBVS
Cl Ac pUEES.
*De Lapidibus in genere,
Riwuw genus Foffillum , quod Mcdiorum Mineralium titulo complexi fumus, hactenus vidimus: fecundum, quod Lapidum eft; jam expendendum,ita ut habitá inftituti ratione eos faltem propona- j mus qui in noftrà funt poteftate. Per Lapidem intelligimus corpus 3 foffile, durum;indudile, in aquá non liquabile; ortum ex fucco lapide- ! cente, in quo fpiritus cft lapidificus.
Dum Foffile dicimus , przfüpponimus corpus perfecté miftuni & inanimatum effe ; & quamvis quidam ex minoribus fupra terram reperiantur ; tamen major pars ex cà foditur & eruitur.
Durum veró eft refpe&u Salium, Sulphurum & Terrarum , quamvis duritici certi dentur gradus. Q uidam digitis quidem teripoffunt , cx partibus tamen conftant arc- nofis durioribus: quidam ferro fcinduntur, quidam limá raduntur, quidam Smiride te- runtur; quidam, qui duriffimi fant, folo Adamarite poliuntur.
Indudile dicimus, quia ut metalla malleari & in laminas dividi fe non patiuntur, nec ut Sales aut T'errz in aquá liquefcunt. De Materiali caufá lis inter autores cft magna: cx Elementis vulgó deducunt, quod quidem verum , fed remotior inde petitur mate- ria, ut.ex tribus Chymicorum principiis, Sale, Sulphure & Mercurio , quz cx quibuf- dam elici manifefté poffunt ; verüm proximam inquirimus, quam putamus effe fuccum lapideícentem, qui in terrá & aquá reperitur.
Terra enim in fuccum adeo fubtilem reda&a, ut aqux. mita Diaphanitatem ejus non impediat, Gemmis fe prxbet materiam: fin vero craffior extiterit , lapidi vulgari, accedentibus falibus & exhalationibus pinguibus & humidis. Ex hifce namque conftare inplerifque videmus fuccum hunc, quiinlapides tranfire poteft. Efficientem proximam dicimus effe fpiritum lapidificum,aut vim in primáà creauoneà Dco inditam cuique fpe- ciei, feminali principio conclufam. Hoc autem principium diffufum & difperfum eft in Naturá, ex quo Deus terram diverfis feminibus fcecundam reddidit. Nec rcfert quód certis & diftin&is capfulis inclufum non reperiatur, cum in vcegetabili familià id neque femper occurrat. Salix enim, alizque ejus generis plantz , licet confpi- - cuum non ferantfemen, utalia , ibterim per totum corpus principium illud obtinent, quo per particulam avulíam propagari poffint. Huic cfficienti proximo feminali, aut in materià cxiftenti, aut aliunde accedenti, fuppetias fert cceleftis calor, omnia in atum redigens quz potentià in rebuslatitabant. Quod veró lapidum tanta fit diverfitas, id cujufvis formz fpecificz adícribendum, quia competentem na&a materiam, illud, ad quod deftinata eft, perficit. Lapideslocum peculiarem, ubi generentur , fibinon vendicant , fed ubivis terrarum inveniuntur, tam vulgares quàm pretiofi. Ex Indiá Orientali, Perfià, Chiná, przftantiores ad nos deferuntur. Alioquin in fpecie, quidam inaquis, utfilices& faxa: quidam inaére, ut Ceraunia: quidam in terrá , ut major pars: quidam in plantis, ut femen Saxifragz : quidam in animalibus , aquatilibus , aéreis, terre(tribus; ut in fpecie patebit.
Lapides in certas claffes redigere difficile admodum eft, cum mire in iis ludat Na- tura. Sive enim ratione coloris, five figurz , five fubftantiz dividas, diverfze naturz (z- pilime coincident. Multum in eo fudavit Anshelmus Boétius, quem confulere licet.
No-
WORMIANUM. 3
Nobis placebit hzc divifio quà dividuntur in minus pretiofos & pretiofos, ut ab igno- bilioribus ad nobiliores paulatim afcendamus. Minus pretiofos dicimus , qui pretio non ufque adco magno comparati poffunt; habitá proportionis ratione : Pretiofas vocamus Gemmas, quz caré venduntur. Minus pretiofi funt magni vel minores. Magni, vcl dari, ut faxa; filices, pyrites, marmora: vel molles ut Alabaftrum, Gypfum, Calcarius lapis, Talcum. Minores hujus generis; Lapis Tuberonum, percarum, oculi cancri, &c. qui molles funt : Duri , Hamatites, Lapis Lazuli, Armenus, &c. Pretio- fos etiam difpefcimus in majores, ut Jafpis , Nephriticus, &c. Minores, ut Adamas, Rubinus, Granatus, &c.
Gimp: TES *De Saxo.
Á Lapidibus minus pretiofis , magnis & duris ut incipiamus, inter eos Saxum primum occupat locum , Danis n Stamp: forfan quód minoribus ejus generis in bellis ufi fint veteres, eaque fundis &aliis Machinis in hoftes jaculati finz, ut apud Virgilium 2, /Encid. lamque faces c faxa volazt , furar arma miniffvar.
Intelligimus autem lapidis ignobilioris fpeciem majorem, ex quá integri quandoque conftant montes & rupes, ex impuriore matcriá lapidefcente ortam, colore vario, ob- fcuro tamen & ingrato. Quo craífior fuerit materia & ignobilior, co viliora gienuntur Saxa, quia, quz craffa funt, minus denfari poffunt, ideoque partes cjus minus co- hzrent.
Saxorum mult (unt differentiz , quz partim à confiftentiá depromuntur: unde quzdam arenaria, quacdam cruftofa, quzdam limofa fünt: partim à qualitatibus , unde aliud Izve, ut tophus, aliud liquabile, ut filicis genus, aliud olidum ; partim ab ufu, ut cos, faxum calcarium, quadratum, zdificiis aptum, molare, quo frumentacea moliuntur.
SAXUM ARENARIUM. dicitur illud; quod afperum & veluti ex arenis compofi- tüm, idcirco & lzvorem nullum admittit; utile tamen eft zdificiis fabricandis,quia cal- cem bibit. Primum ejus generis , arenis conftat craffioribus bene compa&is. Cujus mihi unum eft genus , cinereum, nigricans, intermicantibus fcintillisaureis. Aliud ge- nus eft, quod tenuiffimis conftat arenis, micis argenteis interfplendentibus, molle adeo ut digitis teripoffit. Ex eo arenulas conficiunt Scribz, quo atramentum ín chartis exficcent.
Invenitur prope Medelfartum Fioniz, in promontorio quodam Freti. Colore hoc variat : quibufdam in locis luteam prabet arenam, ut Fribergi in Germaniá: quibufdam rubram, ut Rochalitii, quibufdam cineream, quibufdam in rubro fübnigram, quibufdam rubram aureis micantem micis. Hoc Saxum variis quandoque rebus gravidum appa- ret. Continet cnim filices, conchas, pe&ines & alia corpuícula. Arenarii faxi genus eft quod ex Gotlandià ad nosadfertur, ex quo ftatux & alia efformari folent.
Inter faxa arenaria , aut cotes , reponendus mihi videtur Lapis AR CuM refe- rens: oblongus eft; teres, paululum incurvus, colore cinereo, quibufdam in locis com- preffus, inftar coftz magni cujufdam animalis,aut ceti, quam non inepte rcfert, fuperfi- cie xvi, longitudine pedum fex , craffitie brachii infantis ; Sed quia circa medium fra- &us erat, vinculo ferreo colligavi utrafque extremitates. Ex Norvegià accepi. Is, qui mifit, dixit in lumine quodam repertum effe, & arbitrari fe arcum fuiffe in lapidem con- verfum: fed figura arguit lapidem effe fui generis, non admodum durum, fiquidem ferro facile atteratur. Ego cotis vices fuftinere poffe arbitror , quod etiam cultri affri&tu probavi.
SAxuM ODORE VIOLAS REFERENS ad mc tranímifit Vir Clariffimus D. D. Jacobus Jani, Medicus Regius, ex monte Calenberg in Mifnià erutum. Fruftum veró eft trigonum, altero laterum colore przditum cinerco, reliquis maculis quibufdam nigris & puniccis cum micis aureis interfperfum, rude alioquin & impolitum, inzquale, pondere uncias quatuor circiter zquans ; naribus admotum fuayem fpirat viol odo- rem, qui lapide calefa&o manifeftius fentitur.
Hujus lapidis mentionem feciffe videtur Agricola de Nat. foffil. lib. $. cap. 17. ubi interrcliqua ficinquit: Verüm non ipfi folum (de Mifenis ZEtitibus loquitur) fuüaviter
I8 olent,
;8 M U S EUM
olent, fed etiam tiim Saxi in Calenbergo ad Aldenburgum reperti fragmenta, tum Sili- ces in Berningero monte, in confiniis Mifniz & Boémiz fito. Si tanta ibi erui fragmenta poflent, utex iis fornaces in hypocauftis excrui valerent, hyeme grato odorc afficerccur tota domus.
Aridem Agricolalib. r. Foffil. cap. 5. odorem hunc non effe ipfius Lapidis, fed mufcí ci adhzrentis putat; Sic enim circa finem capitis : At Gcodes Mifenus & Berningeri lapis, non ipfi olent violar; ut nec Aldenbergii faxi fragmenta, fed mufcus qui ei adhz- rcícit: Haccille.. At meum, quod jamaliquor annis fine mufco fervo; fragmentum La- pidis Aldenbergicijadhuc violam olet. ; 2
Quemadmodum Saxum hoc Aldenbergicum gratum violz fpirat odorem, ita S A- XuM surLLuM, Norvegis Ctvín-ften/ feetidum exhalat, & talem quidem, qualem fpirare fues folent, unde nomen invenit. Nigrum eft Saxum , fragile, ftriatum, in fe Ppy- ritem argenteum & Talcum habens, unde micas quafdam fplendentes de fe fundit. Repetitur veró in Norvegià, in tra&u Hedeimarkenfi ; Infula namque in lacu cjus di- tionis Mios, Hovitzholm di&a; extat, quz integris cautibus ejus generisfcatet, quas cum equitando tranfeunt, ex attrita horum Lapidum foleis equinis fa&to;tantus oritur fcetor, ut nares occludere cogantur tranfeuntes. Fruftum hujus Saxi, quod ego obtineog uncias ferme o&to pendct.
Ufam habere ajunt, quodin pulverem reda&um , & uibus quocunque morbo laborantibus exbibitum profit. Faetorem iftum ex mifturà Pyritis, & forían Sorios; ortum trahere puto. De lapidis Affii foetore; fuo loco.
SaAxuM rissILE, quibufdam Cruftofum , quód in cruftas findatur, ftratis ac te- &is utile, fic di&um, Germanis C«fifer-fitin/ nobis &xfeecr-fien / multas habet differen- tias. Quoddam ram molle, utex co fieri nihil poffit; aliud tam durum, ut non nifi ferrá fecetur. Coloribus quoque differt: aliud & cinereo candidum , aliud ín cinereo viride, aliad coeruleum, aliud rabrum, aliud fübluteum; aliud nigrum, quale ad nos ex Belgio adfertur , ex tractu Rhenano , ad templorum teéta coopcrienda. Cujus tanta: quandoque adferuntur laminz , ut menfías ex iis fabricent aliaque tabulas deletiles. Prope Helfingburgum Scaniz,; purpurei & cinerei coloris Rupes cernitur cruftofa,quam- visin ufum non tradu&a.
SaxuM rissILE ÍsrtrsrANuM hucfpe&at; quod nigrum eft; & in comitatu Mansfeldiz Iflebiz: reperitur. Hoc ab Agricolà ad Spinum lapidem veterum refertur, in fe & metalla & bitumen continens, quod ex co quod Agricola defcribit elicitur, cru- ftis quandoque Dyritis aurei micz adhzrent, quz varias animalium effigies exprimunt. Mihi fruftum cft haud mediocre, quod Barbi pifcis lineamenta fingula tam. exa&te au- reo colore exprimit, ut fquammas fingulas, pinnas, caudam, caput, barbam melius ars nulla exprimeret. Anshelmus Boétius exiftimat eo in loco quandam pifcirram faiffe ; quz tenui terrà obruta fueriofed ab exhalationibus Metallicis fubterraneiscondenfatam in Saxum abiifle, ac pifcium corpora, quia terram non füfceperint, exhalationem Me- tallarem , terrá fübtiliorem magifque penetrantem , facile in fe recepiffe ; & cum eá aris non folum colorem, fed ctiam fübftanriam. Sed hoc vix probabile, cum non inte- gra pifcium corpora in zs convería appareant, fed exteriora faltem eorum lineamenta extent; carnis, offium, internorumque nulla veftigia.
Adhzc, non pifcium folüm tales hic fpe&are licet cffigies, fed, tefte Agricolà, etiam Gallos gallinaccos, Salamandras, Pontifices Romanos barbatos & triplici coronà infi- gnitos, B. Virginis effigiem puerum ulnis geftantem , imó inter ipfos piíces marinos paf- feres. At quis hzc tam mira & varia in pifcinà iftà extiutfe crediderit? Cogimur igitur fateri, Naturam polydedalam, multa finu fuo fovere, quorum rationem nemo un- quam inveftigabit. Ex hoc faxo zs optimum conflari docet Agricola lib. Io. Cap. 1j.
SaxuMw L1MOsuM potius ad Margas quam Saxa referri poffe videtur , facile enim ab humido in limum folvitur, unde etiam nomen traxit, vel initium futuri faxi fta- tui poteft. Prope Lovanium invenitur, eoque à pluviis in limum Calci concolorem refoluto utuntur. Agricolx ad agros feecundandos ufurpant; fimi enim vices fupplet.
Hic fibi locum vendicare videtur Saxuw causrosuM , quod prope Emen- dorpium vicinum Hafniz pagum inventum eff. Hoc enim , fi dentibus teratur , in li- mum rcíolvitur; colore luteo, manus inficiens, ponderofum, quadratum, ex variis cru- ftis & laminis compaétum , cum durum adco nonfit, quin facile teri ac frangi poffit.
Quo
WORMIANUM. 39 Quo nomine ad Lapides referendum, ut & fuperius ; fed quía Saxi videtur fpecies, hic locavimus. Nefcio an hunclapidem réferainad O s v x Ac1rE M ab Anshelmo Boé- tio lib. 2. cap. 212. delcriptum.
Giuamp o ETLI "De Silice , *Pyrite , eMolari,, Cote.
S AÁxi genus duriffimum srrEx cít,ad Ícalpendum & muros exítruendos minus
aptum, calcem enim non bibit, quia extrinfecus lzvis eft, & finc poris & angulis ordi- natis, colore vario , fed obfoleto & obfcuro. Inveniuntur enim nigri, ut Lapidis Lydii vicesfubcant; rubri item; flavi, virides, fufci, mixtique coloribus. Nonnulli ab igne pauuntur, & in calcem rediguntur, quz tamen nullius ufus; nonnulli nec igne, nec ve- tuftate leduntur; cx quibus conficiuntur formz , in quas as funditur, & mortaria ad gemmas terendas, quod camen non ferro, fed Smiride, magno laboris & temporis di- ipendio fit. Qui opaci funt & tritiffimi, vulgo Slinteficene dicuntur. Si molliores, funt potius lapides quam filices dicendi, ut ii quibus platez fternuntur.
Silicis fpecies eft Py uum A cHus, Germanis Stuf/ftin / aut QBafrifling ; colore albo & perípicuo, liquabilis, unde Merallarii Merallis fafis fuperinjiciunt, ut iis füperna- tent, &, ne nimium Metalli in auras cvoleoprohibeant. Vitratii ex iis vitra; Chymici fa- &itios lapides conficiunt.
Invicem attriti non tam fcintillas, quam flammam obfcuram coeruleam quafi przc- bent, cum odore fulphureo ingrato. Diaphanus Pyrimachus à Gemmariis in formani Adamantis redigitur, & pro Adamantibus Bohemicis venditur.
Sunt mihi, favi, virides, fufci, mixtis coloribus filices, maximá ex parte apti, ut bom- bardis aptentur, ut cx iis ignis excutiatur, qui pulverem pyrium accendar.
Nigro & cornco colorc varias figuras à Naturá fortitur: eft enim mihi magnus fatis; qui humanum corpus, Diaphragma tenus, fcité adumbrat. Caput nafo & oculis infigne, collo & fcapulis bene proportionatis. Hic in Seclandia in campo quodam inven- tus cft.
Sirrx ille; quem Helmont Lupu Paracelfi vocat ; quemque tantopere ad calculos é corpore humano pellendos commendar;parvus eft; teffellatus, coloris flavi & fubfufci, vix unciam quoquc latere attingens. Meus repertus ad ripam Scaldis propé Antverpiam. Praparationem cjus lege apad Helmondum & Charletonum de Líthiafi pag.231. Alium lapidem ad me tranfmifit Vir Clariffimus D. D. Henricus Kufterus, Medicus Haterflebienis, titulo Ludi Heltmontii , quem à filio ejus Francifco Mercurio ab Helmont accepifte fe fcribit, fed diver(us long? eft à priore, colore fuligineo, ad fla- vü vergente, quibufdam in locis calce tin&us, Angulofusjincertz figurz;non adeo durus; quin radi poflit: adhzret ab uná parte fruftulum luteum, filicem magis referens; & ei fimile quod ante defcriptum. An amico fucum fecerit Helmont te later; Res fufcipio- nc non caret.
Eft qui PANEM refert cá figurá , quà minores e puriore fariná apud nos confici folent, globis duobus invicem junctis, cortice cinereo quafi fariná obducto , miedullà nigricante: uterque globus excavatus extat, adeo ut exiftimem ; ZEtites duos fuiffe ; qui in fc calimos fovebant, fed difruptos fuiffe & hoc pa&o concretos.
CusrrDEM HASTJE cxhiber alius, tantá zmulatione , ut dubitare liceat ; Áttis ne, an Naturz-cxtiterit opus; colore nigricante.
PucroxEM referunt alii, quorum quidam lutei: fed de iis varia Do&torum funt judicia. Q uia enim apud nos ut plurimum in collibus & Veterum fepulturis inveniun- tur, dubitant multi an arma Veterum fucrint; dubitant alii, Artis ne; an Naturz fint opera: adlapides Ceraunios referunt alii ; quocirca de iis pluribus in fequentibus.
Ad filices referunt Py R1r EM ; quia ex cjus quadam fpecie ignis copiofc.excutitur, eumque proprie pyrimachum dictum putant , quod igni repugnet. Nam; in ardentes conjé&us fornaces, fluit, &, ubi defluxerit in catinum, rurfus concrefcit & durefcit.,
Reperitur ut plurimum in fodinis Merallicis , quocirca metalla quandoque permixta habet, quandoque iis deftituitur, adcoque purus lapis effe non videtur , quocircaà qui- buídam ad metalla potius quam lapidesrefertur. Argentum. & Aurum ei ineft, qui Reichenftenii in Lygiis reperitur: ZEs & Argentum Cotebergi: Plumbum nigrum &
candidum
40 MUSEU'M
candidum Gofelariz ; /Es tatum Cuperbergi: nihil habet Meralli Bretebronni effot- fus. Colore etiam differt: aliusaureo eft, alius argenteo , Marcafitam vocant Arabes & Mauri; alius colore lapidis plumbarii, alius cinereo.
Quo quifque fpiffior eft & metalli plus habet , eo gravior. Ex durioribus, ferii aut alterius lapidis duri attritu facile ignis excutitur, ex mediocribus quoque aliquando; non vero ex mollibus. Ferrum vero ignem cx co excutit duritie fuá , ut & aliis duris. Ignem vero reddit ob mütus velocitatem Sulphur quod in eo continetur aéris attritu igniens, co modo quo omnia pinguia, dura, affri&a ignem concipiunt, ut rotarum axes dum celerrime moventur, ligna dum fibi invicem aftricantur.
Figurà varià reperiuntur: modo Grososr funt, qui in ripis & fluviis reperiuntur, Pyrites zrofus globofus Bauhini. Modo Cylindri inftar teretes, in argillarum venis re- perti, quales nos ex Heliglandià habemus. .
Inde quoque ille nobis eft, qui dimidiatam refert cochleam, cellulis circa ambitum diftin&am; magnam affinitatem habens cum co; quem Bauhinus lib. 4. fontis Bollentis vocat Pyritem Globofum , cui primz cornu Ammonis Ífpirz adhzrent. Modo Tzs- SERARUM figurà apparent, quales ex Norvegiá , colore aureo , accepi, Marcafitam cferentes. Modo oblongi fant & intusutfiftule cavi, qui Hannovcrz in commiffuris Saxi calcarii extant ; modo Ovr, modo Uv.& , modo FA vr, modo Vrncu- LARUM, & aliarum rerum ideas exhibent; ut mirum Naturz lufum in iis contem- plari, nonfine jucunditate, liccat. Varictatem infignem videre licet apud Bauhinum loco citato.
In ufàm Medicum quandoque venit, calefacit, mundificat , oculorum obfüfcationi- bus medctur, dura emollit, matura refolvit, carnis excreícentiam prohibet; uftam ali- qui Diphrigem vocant. Galenus in pulverem & arenas teda&o , ad aquas hydropico- rum exficcandas, utitur. Plura vide fe&. j. eap. 12;
PyRITEM LEONEM rcferentem ex HeliglanditInfulá juxta oftium Albis fitá, ha- beo, qui figurà externá utcunque Leonem refert, & ex globulis aurei coloris conflatus videtur, Cum additamentis rotundz accedit figurz, coloris aurci, obícuri vcl zrofi, in diametro quinque obtinens uncias pondere librarum duarum,
Grososus PYRITES argentei coloris , pilam luforiam referens, durus , mini- mce friabilis, librzam unam cum dimidiá zquans; inventus eft Hafüie Anno 1647. in Au- gufto, cum foffas ducerent extra portam Orientalem. Nec hic folunz, fed plures alii cjus generis, ut dubium nullum fit, quin minera horum ibidem extet.
Pyniri:s NiG nr genus in Scaniá fepcritar; ex quo alumen conficiunt : Ejus fpecimen teneo;exacte globofüm,fed aliquantulum compreffum;magnitudine caput hu- manurh fuperans, cafeum Hollandicü figurá externá referre videtur, fed adeo fphzricus ac fi torno in cam figuram effet redactus ; in füperficie externá lineis circularibus cingi- tur & fquammulis dotatur. Q uamplurimos cjus gencris Sphzricos, magnos & parvos, in iftis mineris extare accepi; Meus in Diametro pedem unum cum femiffe obtinet.
PvRiTEM AMIANTUM cyPnIUM referentem fodinz füppeditantNorvegicz, ex quibus fruftum, quod teneo, drachmas quinque pendet. Externá füperficie cinc- reum refert Pyritem, granulis aureis interínicantibus , ubi vero fractus cit, ihterior ejus fubftantia miram oftendit compaginem ; ex tribus enim quafilaminis conflatur , qua- rum quzlibct craffa eft unciz parte tertià, cx minutiffimis filamentis ccerulcis compofita, quz tamen feparari nequeunt. Inter quamvis veró laminam interfpería funt granula aurea, fovet ctiam finu fuo lapidis fciffilis particulas quafdam. Durus adco lapis non eft, quin cultro aliquid ei abradi poflit. Non multum diffimilis eft lapidi, quem Ferran- dus Imperatus lib. 24. Hi(t. Nat. cap. 11. vocat, vegetationem lapidis gypfi pilarem ; nift quod durior fit gypfo, & micas obtineat aurcas; utpote à Pyritum genere.
PvRirES MAM MARIUS à me vocatur Pyrites coloris nigricantis obfoleti, tti. bus conftans globulis cohzrentibus, & quorum fingulis papilla crumpit eleganter cir- culo circumícripta, ut plane tres mammas connata cum fuis papillis referat, in centro, ubi uniuntur, etiam papilla emergit elegans. Tota, quia triangulum quaft conftituit, à bafi in apicem tres fuperat uncias, pondere unciarum novem , fübftantia pyritis aureis granis míicantis.
Ad Silicum familiam & ifti fpc&tant. S1 1czs, qui ab Ardelione quodam Italo tna- nipulatim deglutiebantur, ut nummos lucraretur. Res itafc habet. Fuit ante annos cit-
* citer
WORMIANUM. "
citer decem Agyrta quidam Italus in Anglià, qui populo perfuadebat fe lapidibus vi&i- tare :accepto enim pramio, manipulum parvorum filicum flaviatilium deglutiebat, ac percuffà regione ventriculi,ex collifione corum ftrepitum excitabat;qui ab adftantibus audiri potuit , ut fic teftaretur fe vere eos deglutiiffe,
Horum filicum quàtuor ad mc detulit amicus , quorum tres colore funt luteo, quar- tus niveo: funt autem Ives, magnitudine articuli digiti majoris, nullà afperitate przdi- ti, drachmas circiter duas ponderantes.
Mor éfaxo craffiore & duriorc fiunt, Greci pvA(a» & puAz vocant, Latini la- pides molares: nos 9Wllofteen/ ab ufü nomine mutuato, quod iis frumenta moliantur : fuas etiam habent fpecies.
E(t genus quoddam quod Luruw vocant, quodin locis ardentibus generatur , ex lapidum liquefa&orum & rei ardentis matcriá , quam, dum incendia fxviunt, cjiciunt, ut inftar rivi fluant ; ubi ab acris ambienis frigore coagulantur, in lapideam materiam vel maffam convertuntur, ac non fecus ac alia faxa eduntur.
Apud nos Molz (unt cinerei coloris, qux in Scanià prope Landscronam eruuntur é Saxi genere arenario & duriorc. Advehuntur quandoque e tradu Rhenano carulci coloris duriores , craffiores & majores noftratibus. In Norvegiá quxdam ceduntur ex lapide Talcofo granatis & pyrite referto , cujus fruftum teneo hic fub terrà repertum, dum cellam fübterraneam foderet mihi vicinus civis. .
Cos lapis durior eft, ferramentis acuendisaptus; variis igitur Arificibus, qui fer- rcis utuntur inftrumentis , infervit. Ad tría genera reduci poteft. Primum O rg a- RIUM dicitur; oleo enim illinitur, ut aciem trahat... Nigrum plerumque eft & perpo- litum, barbitonforibus in ufu ad Novaculasacuendas, ex tra&tu Aquenfi adferri folet, Secundum AquAT1IcuM, cx lapide arenofo, molli & zquali conftans, colore ci- nereo ; hoc in formam quadratam longiorem , vel in orbem redigi folet, ut motu cir- culari actum, atque cadentem cx alto, velin fübjecto alveo exiftentem aquam excipiat, quo exhibitum ferrum commodiüs terere poflit.
Apud nos fodiuntur Aquariz in iifdem fodinis in Scaniá , ex quibus Molares petun- tur. Teriiumgenus& oleo & aquá proficit, quales fuerunt olim Cilicix. Illud, quod Salivà proficit ; ad aquaticum reducimus,
Nec pratereundum, fxpé ligna in lapides verfa, Qu uercinum ín primis & faginum co- tium muncra füftinere, quorum nobis exempla funt ad manum. Inter reliqua fruftum eft, pedis unius cum dimidio longitudine , latitudine quatuor pollicum circiter, colore ex Cinerco nigricante, intermifto viridi obícuriore, quod faginum fuit lignum, cujus ufus nautis noftris non infrequens.
Uus cotium in genere cft, in ferro acuendo. Cum ferrum cotibus aquariis atteritur & acutum redditur, id; quod utrimque deteritur , refrigerat; quocirca Mammis Virgi- num illirum, cas augeri prohibet, & podagricis prodeft. Quod cx olcariis decidit, ab- ftergit, & ad defluvia capillorum emendanda adhibetur.
(o SSEV? *De Marmoribus.
jdm viprs magisfrequentis, duri, coloris minus grati , fpecies exhibuimus : jam pul- chrioribus coloribus prxditos videamus , qui MA wonrs titulo infigniri fo- lent, à reliquis Saxis, nitore, duritie; qualitate differentes. E(t autem MAR Mox lapis infigniter durus & pulcher fi poliatur ad fplendorem fufcipiendum ita aptus , ut ftatuz & columnz nitentes cx iis ículpi poflint, Graccis MéppaeO- eA m uoppdpdr, à fplendore. Vulgo SiBàarmerzftetn. Caufa duritici eft bona concretio, nitens, materiz aquabilitas & puritas. Concrefcit autem beneficio exhalationum & aquarum, quz ter- ram fübtiliffimam ingrediuntur. Impragnatz veró fant hz aquz, nitro, fale, aliovc me- tallico liquore, ut terreas partes minuere ac melius conjungere poffint. Caufa efficiens preter vim Marmorificam, non folum calor eft, fed interdum frigus fübterraneum aut gradus caloris remiffior. Nam exprimendo humorem fuperfluum , cogendo, fzpe ex- ficcat frigus. Diverfitas marmoris ex matriz diverfitate depender. Si enim mollior materia, lapilli, autalia Heterogenca materie marmorez mifcentur, ignobilia ac fca- brofa fiunt marmora, qua fculpi non poffunt, fcd inftar filicis diffiliunt, ac granulata vo- E cantur,
"E ME W SS EQUUM:
cantur. Marmor; cuin primum 6 fodinis eruitur, mollius eft : fed temporis fucceffü adeoinduratur, utvixículpi poflit, quod omnibus ferme Lapidibus commune. Non omnes marmoris partes femper fimul generantur, fed füccefive: fepe enim marmoris patticulz, variis coloribus ab exhalationibus infectis tin&z , nimium indurantur; deinde accedente nová exhalatione, & materiá tanquam Calce, particule illz fetruminantur; ac tota maffa in unum lapidem, diftin&tum maculis & coloribus, coit. Coloris varietas exhalationis varietatem oftendit. Si tenuis fuerit & fübtilis, intimas partes penetrans; optimus , zqualis & exactus fit lapidis coalitus; fin fecus, inzqualis, ut fupra dictum.
Marmora coloribus diftingui folent: funt enim vel uno colore pradita; vel variis fi- mul miftis: Dantur Alba, nigra, viridia, cinerea, flava, varia, &c.
ArBuM MARMOR Parium olim dicebatur,ab Infulà Paro, vel Ífculptore Agerá- crito Pario nominato,qui Venerem ex eo lapide primum fculpfit, à veteribus Lychnites; quod ad lucernas in cuniculis cederetur. Duo cjus genera ftatuunt , unum Phengites; quod tranflucet, alterum non tranflucens. A vulgari Alabaftro duritie differt & fplen- dore. Foditur inItalià in agro Lucenfi ejus genus quoddam, quod ab oppido C A n a- CIENSE nomen obtinuit.
ALABASTRUM quidam huc referunt , fed inter molles & raros Lapides locum fuum potius habet, nifi externz figura & politurz refpe&u ad marmora etiam referri debere quis puzec. Diftiguuntveró inter AL ABASTRUM & ÁLABASTRITEM; ita quidem , ut lapis is, qui mollis adeo cft, ut fcindi cultro poffit, Alabaftrum vocetur, & à quibufdam ad Gypfi fpeciem referatur; qui veró durior, AL ABASRITESs.
Alabaftrum igitur crudus videtur Alabaftrites; hic vero crudum Marmor. Ejus va- riaftatuuntur gencra, colorum ratione , adcó ut otnne Marmor cujufcunque coloris, modo molle fic, Alabaftrum dicatur; unde & Zeiblicium Marmor, vulgo &C«rpentín-ffean / huc quoque trahunt. Uus tamen obtinuit, ut Alabaftrum tantum jar fumatur , pro Marmore albo, molli, ad Parium proxime accedente, qui uftus Gypíi loco ufürpari pof- fit. Quidam humorem affufum forbet, & Alabaftrum propric efle volunt: quidam in- fufos humores nonforbet, ut Alabaftrites: quidam inftar onychis pellucet. Variis in locis Italig, ut & Norvegiz, candidum invenitur ; Ratisbonz quoque & in Thermis Carolinis, candidiffimus extat. Ex Feroénfibus infulis mihi fruftum allatum Alaba- ftritis candidiflimum, durum, dimidiati globi &iguram habens. Alioquin varia vafa ex Alabaftrite parata tenco. Ex his confe&a vafa, unguenta optime confervant, In Medi- cinà ctiam ufus fuos obtinet.
Retinz mixtus durities folvit, cum cerà dolores ftomachi compefcit, gingivas adítrin- git, 9j. pondere Dyfenteriz medetur; aqua, in quá folutus, oculorum lachrymas ficcat. Extat Langii unguentum de Alabaftro , dolores capitis in febribus & aliis calidis affe- &ibus mulcens. [n nimià dofi exhibitus, ut Gypfüm, ftrangulat.
Ex Alabaftrite mihi Tabella quadam fünt;, in quibus fingulari arte elaborata pul- cherrimz eminent literz, non ftylo ferreo , fed aquis quibufdam rodentibus ita elabo- ratz , ut intermedia lapidis erofa fubftantia literas ipfas eminentes relinquat, à perito hujusartis Dano Petro Trelund elaboratz.
NicnA ManMomna varia olim fuerunt, & jam funt, Commendabatur. olim BasarrES feu Bafanitis, Obfidianus, Numidicum marmor. à
BasALTES marmoris genus cft duriffimum, limis rcfiftens, ferrei coloris, à Bafal, quod AEthiopiceferrum notat; dicitur etiam Bafanus à &a(2/í(, id eft, diligenter ex- amino, quia co Argentum & Aurum examinatur & probatur, non minus ac Lydio La- pides Germanus tín 9tiftecrfarf ciferfarbor Sarmer, Crefcit formà & craffitie ligni me- diocris,fingularis quidem verum copiofus;atque íta jun&tus coaptatufque veluti à fabro lignario commitfus effet, fex, quinque nonnunquam, rarius quatuor angulis , figurá tra- bis ere&z, foris laevis & tactu minus afper, ferrugineus, ponderofus, duritie Adamantiná. Variis in locis Germani reperitur.
In Silefiá ad Criffum fluvium Bafaltem lapidibus coagmentatis , € terrá ulnas decem & feptem extantibus, Arx Stolpa cum adjun&is zdificiis infiftit acri undique libere expofita.
Huc fpe&at OssrpzAw: & NuMipbrANtr illa fpecies , quz ex Belgio ad nos adfertur, à Belgis QToetzfteen/ à Gallis Piere de Tucbe , Germanis 9Drobict-(icín / quia Auro & Argento cxaminando infervit. Ex hoc marmore grandia quadrata conficiun-
tur,
WORMIANUM. 43
tur , quibus magitatum demortuorum loculi teguntur , Tabulx item Epitaphiis apt; oliti enim inftar fpeculi fplendent & nigerrimi funt.
Eft& in Alpibus, quz Helvetiam ab Italià difterminant, marmor nigrum, quod poli- tum fplendore cum Obfidiano certat. Ex co mihi tabella eft quadrata, quam olim in Anglià accepi.
In Scaniá eruitur nigri Marmoris genus prope Ydftadium , ex quo menfarum tabu- las formant elegantes, fed maculofum quandoque eft, Venis inzqualibus & atro pur- purafcentibus; Quandoque vero nigrore non cedit Obfidiano. Ex hoc mihi menfa eft magnitudine confpicua.
Aliud genus in Scanià prope Anderum,ubi fodinz funt Minerz Aluminis,reperitur, fcillile, quod cum alumen infe contincar, firmum adeo non eft, nec exa&e adeo poliri poteft, fed mollius & in humido nigram de fe fundit tin&turam, & exfudanris aluminis Hores. :
Ejus generis mihi unus eft lapis, pedem Romanum longitudine fuperans, quadratus, quovis latere , latitudine unciz unius cum femiffe. Eá formá fine omni alio artificio & iterrá erutus cft. ;
In Norvegià aliud reperitur, quod poliri egregie poteft , fed impurius eft & venas qua(dam ferrugineas infe continet, ut & filamenta quafi quzdam nivea, tenuia, quz merum & genuinum funt Argentum. In co énim dives extat argenti vena , quz jam cum fru&u feparari caepit à poffeffore, Viro Nobiliff. Avone Godde Regni Daniz Archi- thalaffo, à quo & rudis hujus lapidis & politi teneo fpecimen ; quod affriétu Auri, Ar- genti & reliquorum metallorum bonitatem belle explorat.
VingiDIA MARMORA olim celebrabantur, Lacedzmonium, Auguftum, Tibe- rium; fic di&a quod corum principatu primum inventa ; maculis przdita ut Ophites; fed Auguítum undatum & in vertices crifpum erat : Tiberium fparfim convoluta cani- tie. Lacedzmonio ex viriditate maculz parva inerant; frequentes & clarz,à quibufdam Laconium dicebatur.
Jam frequens et Op u1TEs quod Serpentis formias & maculas diftin&as exhi- bet, cujafcunque tandem coloris. Duo genera ratione duritiei & mollitici occurrunt. Unum durius, quod re&e ad marmora refertur & hic locum habet: aliud mollius, quod cultris fecatur, ex quo varia efformantur, quod potius ad Alabaftra , ut fupra dictum; fpe&at. Hujus generis eft Zeiblicium, quodin Mifniá reperitur, vulgo Cxrpentenftcín / cinereum, fübnigrum & fübviride, maculis albis, viridibus, purpurcis, nigris, imo lineis quibufdam variegatum, Varia ex co conficiunt , pocula, cochlearia, mortaria, laminas incurvas, aliaque ejus generis. Quandoque adco mollis eft hic lapis , ut humorem im- bibat, quod ut impediatur, oleo nucis Mofchatz inungunt vafa éx eo fabricata.
Commendatur ad multa, quz fchedulá typis mandatà enumerare folent venditores: fed, omnibus fides an fit habenda, valde dubito. Hzc autem funt.
Lapis Serpentinus calefacit, phlegmata confumit ; difpellit; omnium membrorum dolores exftirpat.. Commendatur ad Colicam paffionem, ventriculum frigidum, ejuf- dem dolores ex cibicopià , calculum arenofüm , Podagram, Chiragram, fi ex co biba- ur, & calefa&tus loco dolenti applicetur. Ad Phthiin calefa&us pe&ori & abdomini füpra umbilicum applicatur ; Pulmonibus enim & Hepati fuccurrit. Plura przdicantur, quibus enumerandis fuperfedeo.
Quz ex hoc lapide poflideo artificiofa, fio loco enumerabo.
MaAnMomx cINEREUM Seravitianum durius eft, & vere marmor, quamvis ad Serpentinos & Ophitas à quibufdam referatur ; quia maculis infigne cft. Seravitiz aliif- que in locis Icaliz invenitur, ut & Germaniz quibufdamlocis. Ex hoc globi conficiuntur patvi, ut manibus detineantur, ab iis qui febre ardente laborant. His enim recrcari vi- dentur; dum refrigerando dolorem mitigant & calorem.
Subviridisillelapis, Italis VER DpELrO di&us, huc quoque fpe&at; €o enim urun- tur Lapidis Lydii loco, ad aurum & metalla probanda. Quidam Thyitem veterum effe arbitrantur. Reperitur etiam in Norvegià, unde ad me allatus quidam polituram admittit, & ad metalla, non fecus ac verus lapis Lydius, probanda adhibetur. Bitumi- nofi ac fulphurei quid ei ineffe videtur; hinc fit ut ex co in mari fepe frutices marinz nafcantur & nutriantur, cujus exemplum demonftrare poffum in fuco verrucofo ex eo enato, cum radicis, (i modo radix dicenda, particule ei adhzreanr.
F2 Ad
44 MEÓUULSIE?UPUM
Ad flava Marmora P HENGiTEM referunt, qui venis flavis & tranfparentibus mi- cat. Talis is eft , qui Romz in templo S. Mariz in porticu fpe&atur, ubicolumna ex co fabricata vifitur dimidiata, colore flavo, parietis rimam claudens, & externam lucem folari fulgore intromittens, ita ut, fole radios fuos in columnam jaculante, ardere videa- tur; de quo multa fabulantur. In Germaniá etiam flava occurrunt, quz, fi mollia fint, ad Alabaftra referuntur; Quidam vocant Glber yat.
PonPHymRirEs inter rubra principatum obtinet, Italis Porfido, durus admodum eft & fplendidus: Ex co funt non folum columnz, fed & mortaria, & cruftz, ad colores & lapides pretiofos Ixvigandos ; attritione enim nihil à fe remittit. Ex hifce conftant Obcliíci, qui Roma vifuntur literis Hieroglyphicis in(ienesad templum Johannis Late- ranenfis, & in Vaticano. Hosimmenfx molis lapides multi artificio fingulari ex fruftu- lis marmoreis fufos effe arbiwrantur; quia inItaliàfodinz nullz funt, quz tam ingentem molem fuppeditare poffunt; deinde quod ob vaftitatem per mare transferri nequeant. Sed Plinius libr. 56. cap. 9. expreffe modum, quo ex ZEgypto co delati funt, defcribit; quem confule. Nobis ex Porphyrite globulus eft & columnula.
Ex Oclandiá Suecix ad nos marmoris purpurci adfertur genus, ex quo opercula fes pulchrorum , menfz & ftrata conficiuntur : politum parum cedit Marmori Italico. In co quandoque venz difcurrunt candídz exacte circulares, qua nummos reprafentant,
utin menfa, quam teneo, videre licet.
Inter MARMORA VARIEGATA &[cripta, meritólocandus GAR ANT RO- x 1us Imperat ; nififor(an dicere velis marmora Ícripta colore albo & nigro conftare, hunc vero Garantronium purpureo & flavo. Pulcher lapis eft,literis quafi Arabicis à na- tura fibi infcriptis fuperbiens, colore aureo in corporc purpureo. Concretus videtur é "Terrà purpurcà & putaminibus aureis, fuperveniente fucco aut fpiritu lapidifico. In Afià intet ornamenta corporis geftatur , & ex co manubria cultrorum & gladiorum conficiunt.
Mihi unus eft quadratus unciz longitudine & latitudine, craffitte tertià unciz parte; per cujus centrum foramen tranfit, ut per id filum mediocre trajici poffit. Vide Ferrand. imper. Hift. Nat. lib. 24. cáp. 25.
Ex alio genere Marmoris V Ax 1EG ATI globulus mihi eft , Nucem Mofchatam magnitudine fermé zquans; oculi ftru&uram haud inepte referens. Maxima pars cor- neamreferens tunicam cinerca cft. Hinc iris fequitur flavefcens, qualis in felium oculis cernitur, pupilla veró, nigricante circulo cin&ta, magis ad albedinem inclinat; ftruétura & circulis fatis affabre circinatis, oculum, ut dixi, tam magnitudine, quàm figurà ex- primit.
FronEeNTINUM Marmor huc etiam fpe&at, quod per fe maximá ex parte , cine- reum licet fit, maculis tamen fufcis, & lineis obfcurioribus, hinc inde du&is & difcurren- tibus, jam turres, jam des, montes, flumina, ac integras exhibetcivitatess MAR MOR FLORENTINUM VARIECATUM appcllo.
Tria mihi funt ejusgeneris, unum rude & impolitum adhuc , in quo urbium duarum, flumine difcretarum, apparent effigies, fuis curribus praruptis, ruinis aliifque ejus genc- ris eleganter diftin&arum, ac fi penicillo pi&oris depi&tz effent. Quadratum hoc cft; quovis latere uncias tres cum femiffe zquantc.
Alter lapis politus efl, quadratus quoque, ita tamen ut longior fit quam latior,longi- tudine namque füperat uncias tres, latitudine duas , in laminam cfformatus non admo- dum craffam. In eo confpiciuntur prarupta turris majoris rudera , & urbisinzqualiter fix domus & zxdificia, difcretis coloribus , & artificiofe variegata , à Naturá , fine omni artis minifterio. Cinercum ad flavum inclinans cft illud quod aérem reprafentat, lineis quibufdam tenuibus tranfverfim excurrentibus.
Eft & ex codem Man Mon globus quidam machinam orbis terreftrem à Na- turà cffigiatam apte oftendens. De quo plura inter ariificiofa é lapidibus elaborata di- cendum; licet pari jure huc fpe&are poffit quia ab arte nil nifi globofam figuram & po- lituram accepetit.
MARMOR DE MONTE Siu Ar, fcu Pictra Embufcata dicta Ferrando Impc- rati Hift. Nat. lib. 24. cap. 24. etiam ad variegata marmora pertinet. Nomen fortitum vult ideo quod ex monte Sinai Hierofolymitano depromi putent. Albicans eft, ad fla- vedinem tendens, & quocunque modo fecetur aut dividatur, ín co arbufta & Mr colo-
WORMIANU M. 4$
colore nigticante, fübtiliter à Naturá depicti apparent. Sifupra ignem ponatur , brevi cvanefcit piétura, & nil nifi nudus remanet lapis, fui coloris, adeo durus ut calcinari ne- qucat fed fortiffimo igne inftar vitri fundatur. Figurz iftz ortum trahere. videntur ab exhalationibus quibufdam in lapidis generatione r3 corpori fe infinuantibus, ut in Dy- rite fieri folet. '
Is quem mecum communicavit Nobiliff. Georgius Rofzecrants fummus Regis thefau- rarius, planus eft, figura ovali, longitudine trium circiter unciarum, latitudine duarum; craffitie dorficultri. In eo depi&a eft arbor per cujustruncum hedera fcrpit,ad radices plantule quzdamy,ad latera folia ex arbore quafi decidentia. Coloris cft albicantis ad lu- tcum tendentis, alterá facie politus, alterá rudior adhuc , in quà etiam truncus arboris confpicitur hederá lambente ornatus , fed coma amputatz partes , hinc inde per cor- poris ambitum difperfz: omnia depicta colore ceeruleo nigricante elegantiffime ; Ad radicem perreptat vena quxdam lapidis flavior.
Omnis vero harum figurarum in hifce variegatis Marmoribus varietas, ex venarum variis coloribus in T'errz gremio infe&tarum difpofitione, & partium ex quibus conftat diverfitate, fitufque proportione ortum trahit.
Marmora mult imitari conantur. Sed duritie & pondere pauci ta affequuntur , licer colore & fplendore poffint. Quidam Praga tempore Rudolphi 1T. ex gypfo , aliorum lapidum pulvere, quibus ad pondus augendum cineres plumbi addebantur, cum aceto vel la&is fero, in quo cafeus folutus erat, maffam conficicbat, ex quà menfas & fpharas fundebat, quas exficcatas, politura fplendidas faciebat. Nonnulli filiceslapidum vario- rum fragmenta, fanguinem hirci aut bovis mifcebant, addendo vinum ardens & fel bo- vinum;ac in formas premebant marmora ut zmularentur. Sunt qui aquá calidá cafeum contundunt, addendo calcem vivam & colores quofvis corpus folidum habentes, ut Gy nabrium, chryfocolla, ochra, hzmatites ; Viride «ris, &c.. Alabaftrum quidam Italus pulchré zmulabatur, filices fluviatiles in pulverem redigendo , additá calce vivá, aquá glutinis, ex cà paftá formabat imagines, quz politz, elegantiffimz erant. Sereniífimus rex nofter Chriftianus IV, ctiam Italum quendam Piero nomine habuit , in hac azze principem,qui ftatuas varias ex certà maffà fingebat, quz durum marmor xmulabantur, fcd coloribus deinde pulchriores reddebat.
Cao V. "De Saxo calcario , Gypfo , Lapide "Bouonienff, "Pumice, Poro, eAlciono, Affo.
V Inrxus ha&enus lapides MAGxwos, qui frequentius occurrunt, duritie infi-
gnes:jam eos expendamus , quimollioresfunt, & etiam magnitudine confpicui s cujus generis funt, Saxum Calcarium , Gypfum, Lapis Bononienfis, Pumex; Porus, Al- cionium, Affius, &c.
Saxum, unde calx conficitur, CaArcamriuM nobisdi&um, vulgare eft, multif- quc in locis reperitur: varia namque funtfaxorum genera , ex quibus fieri poteft ; fed; ex'quo optima fit, albicans & fufcum eft, cujus copia ingens paflim in totá Daniá reperi- tur, Selandiá, Cimbrià, Scanià, Norvegià. Q uibufdam in locis Natura mire in his faxis ludit, tubulos, ramenta, globulos, virgulta, aliaque in iis exprimendo. Hi lapides, ut ex iis calx elici poffit; primum uri debent, atque fic ignemillum concipiunt, quem in fe potentiá fervant, ut aqu frigidz affufione in a&um deducatur, Calorem illum in Cal- cis fale calidiffimo & ficciffimo confiftere volunt , cui cum aqua frigida affunditur, ob antipcriftafin partium calidarum, per totum cjus corpus diffufarum, ad interiora repul- fionem , à contrario fa&am, augetur vis ejus & in a&um deducitur, cum virtus unita fortior fit difper(á.
Ex Calce recenti illud fit, quod veteres Mar THAM vocabant, res omnium tena- ciffima, & lapidis duritiem antecedens. Gleba calcis vino reftinguitur , mox funditur cum adipe fuillo & ficu, duplicilinimento. Quod maltatur,príus oleo perungitur, ur fupra ex Plinio docuimus.
Cálx viva corpori applicata urit & cruftam inducit, reftincta mordacitatem exuit & exficcat; lota cam oleo & cerá cicatricem inducit. Si cum aceto exítinguatur & ter la- vetur, cumq; olco rofaceo ad linimenti formam redigatur, combufta abfque Cicatricis
igne: veftigio
M U'S E-U' M
tigio (anat; riéc bullas elevari permittit. Fit ex éà aquá mirabilis ad ambuftionem, fiftulas, cancrurn ,. máculas & rubedines oculorum s Item ad veftium byffinorum ma- culàs eluendas, hoc pacto. &:. cálcís viv. 2iij. Aq. pluv. Ibi. M. ftent triduo in vafe; poftea agita, quiefcant inde 24. horis in vale obturato , coleturperlinreum , & adde lalis Ammoniaci albiff. 5x. bene triti; M.optime, deftilla per filtrum , oculis quotidic tres guttz inftillentur: ad veftes calide eà utendum ut & reliqua. Si in nco vafe relin- quatur, celeftinum colórem acquirit. ]
Gv»suM, Germanis Ofps vel Cpat/ Italis Geffo, Gallis dz P/zffre , lapis eft albus; mollis Alabattri inftar, qui cum leviter uritur, ex co fit calx ifta, qux Gypfum vocatur. Ex ipfo Alabaftro & aliis lapidibus, variorum colorum Gypfum confici poteft, qui tamen
mnes álbum colorem acquirurit, ufti ubi füerint.
Ufus cjus eft ad ftatuas ingentes & laviffimas faciendas. Ex ftupá aut feno femifor- mantur ftatux, & tenui cruftà gypfi obducuntur ac formantur, ut mole in admiratio- nenifpe&atores trahant. Ex eo quoque cruftz obducuntür parietibus, variis fculpturis fpeci Cum polline lapidum dutiorum , pulvere plumbi & la&e, in veros lapides tranfit, & fi colores adjiciantur, Marmor, pondere, nitore & colore imitatur quam maxime. Pi&ores ejus ufum ctiam habent: colores eo mifcent, ex maffà penicilla dura conficiunt, quibus pingunt abfque humido: hoc vocant ficcis coloribus pingere. In arte Medicá etiam locum obtinuit. Adftringit enim, obftruit & emplafticum eft; ad ían- guinis erüptiones adhibetur; poftquam enim madefa&um ett; lapidefcit: Intro fürni non debet; naminter venena, quz ftrangulant; recenfetur.
Lars BONONIENSIS, à quibufdam fpongia Solis, ab aliis fpongia Lunz à qui- bufd&àm retinaculum lumirtis cceleftis; lapis IHlluminabilis, lapis Lucifer, lapis Cafciaro- lanus, Pietra Strellina di&us ; Phofphorus Kirkero. Invenitur hic lapis in quibufdam collibus propé Bononiam in monte Paterno; quatuor milliaribus ab urbe diflito: repe- riri quoque in agro Tolfenfi, ubi lapides Aluminis eruuntur, docct Kirkerus.
Definit maffam foffilem, gypfo fulphureo feleniticam , multum Arfenici, Antimonii & Chalcanthiadmiftum babentem: Vix invenitur pugno major, nullam certam à Naturá obtinuit figuram, colore vatiat, aliquando cinerei eft, aliquando nigtioris , aliquando flavi aliquando rubiginofi, aliquando fubccerulei imo mifti. Ratione materiz quatuor ejus genera obfervarunt. Quidam enim horum lapidum in latiufculas lamellas funt Ícif- files, cortice pallente; modo fcabro, modo lxvigato ; quidam ftrias habent in modum Stybiiradiantes & candicantes. Quidam: cortice vellavivelafpero , colorecinereo ra- diant, ubique ftris vel re&is, vel obliquis, ad centrum tendentibus. Quidam ad dilata- tum centrum ftridi valde funt & friabiles, colore nigricante.
Mirabili virtute przditus eft hic lapis: praterquam enim quod affri&u pilos eradicet, calcinatus lixivium przbet, quo Pfilothri vice uti licet; vomitum etiam violenter mo- vet ejus pulvis, vel calcinati infüfum. In primis co nomine celebratur hic lapis, quod fingulari proprietate polleat lucem ad fe attrahendi & confervandi. Si enim Soli aut ignez flammz opponatur, fic illuftrazur, ut inde tranflatus ad locum tenebricofum con- ceptam recens lucem diutule tetincat fibi infixam, adeo üt in tenebris inftar Carbonis ad femihoram ardeat, idque toties, quoties ita Soli aut lumini ambientis fuerit admotus. Verut noi ultra duos annos vim fuam rctinet , fed paulatim fatifcit & lapis remanet cffcetus. Verum hanc vim lucem attrahendi lapis hic non nifi prxparatus obtinet; quo- CiLGas quomodo praparetur, paucis dicendum.
Lapis velinteger, fipurus fit & melioris notz ; in furnulo ad id conftru&o calcina- tur, vel, fiimpuriores partes admiftas habeat, in polline tenuiffimum reda&us , ovo- rum albumine, vel etiam aquà communi, à quibufdam etiam oleo lini, in unam iaffam redigitur, quz fi poft primam Calcinationem lucem non arripuerit, toties ejufmodi cal- cinatio repetenda eft, donec optatum effe&um confequaris , quem cfllorefcentiz quz- dam minurtiffimi ro 'ana rcferentes fignificant; quas ad fuperficiem füdare vidctur, & in quibus maxime vi is conceptiva , fine alterius rei permiftione, refidet. Hac ratione praparatus Iz iiis quibufdam, feu arculis ad id praeparatis imponitur. Si igitur conceptum lucis fplendorem amicis oftendere defideres, lapidem cum thecá So- lis diurno fplendori, velfiSol non fulgeat diurna luci, vel no&u igni valido, facibufve accenfis expones per quadrantem horz. Thecá claufà mox defer in obfcurum locum; apertoque fcrinio videbis lacem non fecus ac carbones de fe diffandere, que tamen non
WORMIANUM. m
hon diu dutat , ut fuprà didum. Quá veró vi & facultate lapis hic lucem attrahat ; rc- tineát, circumferat, & rurfum de fe fundat; à multis diu multumque inquifitum varian- tibus fententiis. Quidam lumen fubftantiam & corpus effe cxiftimarunt, & lapidem trahere lucem cà ratione quà Naphtha ignem & Magnes ferrum traherc folet. Qui- dam voluerunt lumen in hoc lapide ccleftis & ignez fubftantiz qualitatem cffe ac non fecus ac alia omnia noctiluca in obfcuro lucere.
Q uidam lapidem à lumine ambiente accendi fecundum particulas feu atomos exifti- mant, in quasaffidue rcfólvitur. Athanafius Kirckerus lib.s. de Magnete p.505. concludit lapidem hunc calcinatum , ficcitate fuá bibulá , vapidum, lucis fceturá gravidum, non fecus ac fpongia humorem vicinum combibere, atque intraporosrecipere, ubi ac&uali frigiditate lapidis cogitur, ar&teque cum propriis partibus tenuioribus copulatum, in unum corpus lucidum coaleícit. Quia vero vapidum illud illuminatum lapidi adjun- &um, à calce, cui permiftum cft, facile confumatur , lumen quoque, cujus dictum vapi- dum velati vehiculum quoddam cft , una cum vapido deftrui neceffum eft. Qui fufio- rem de hoc lapide vult tractatum, legat Clariff. Fortunium Licetum, qui cx profeffo hoc cgit, Kirckerum loco citato, & Poterium.
Mihi hiclapiseft, tam crudus quam przparatus. Crudum dono habeo Viri Clariff. D. Henrici Fuicenii , qui cx Itali fecum detulit; Ovalis eft figure, compreffus , fcaber & inzqualis, coloris cinerci, micis fplendentibus confpicuus : quà partc politior, fplen- doris de fe majorem fundit gratiam. Parvus licet fit, juglandis magnitudinem vix attín- gens, ponderofus tamen eft, adeo ut 5v. cum dimidíá zquet; odore eft fulphureo inftar Pyritis, talcofum quid prz fe ferens.
Proparatum habco pixidi inclufum , qui cum exadté calcinatus non videatur, fru- ftala majora teffelldta cineri feu calci permifta oftendit , acin füperficic flavum quafi florem oftendit fine aliquo fplendore , qui in fruftis majoribus apparet. Quia veró cf£- foetus jam eft hic lapis, nec vim illam attrahendi lumen amplius oftendit, fpe&taculo hoc oculos auditorum paícere nequeo : quatuor enim cflluxere anni, ex quo Bononiz cal- cinatus fuir, ut docet Epigraphe. Cum cgo pixidem acciperem , fundus cjus obdu- &us erat cerà rubrà, cui inhafit lapidis calx exiguá quantitate , drachmarum nempe duarum, cui fuperftrati erant ad operculum ufque bombacis flocci, operculum veró pi- xidi cochleà aptabatur.
PuwEX,; GrecisK(e,s, quafià vermiculis erofüs, Germanis £Sytfttn; Svatfcín / quiain Balneis ad cutim fricandam co utuntur. Lapis eft erofus fpongiofufque, exiguis cavernis refertus. Colore quandoque eft nigro, qualis ille, quem Iflandia: Hecla evo- mit; quandoque cinerco , quandoque candido. Duritie etiam differunt: quidam ma- nibus in arenam teri poffunt, quidam duriores, omnes adeó leves ob aérem inclufum, ut aque innatent. Candidi reliquis praferuntur , ut & leviores , qui maximc aridi & fpongiofi, atque facile teri poflunt, & fricando non nimis arenofi.
Pi&tores ad telas fuas lzvigandas eo utuntur ; Balneatores in Balneis ad cofpora fri- canda. Uftus triná uftione & vino exftin&us extenüat & ficcat ; cicatrices emendat; dentifricia quoque ex iis fiunt.
Ex Incendio Heclx magnos & globofos, nigros tamen cjaculatos tenemus ; qui leves admodum funt, licet magni. x
PuMEX vuLcANI, qui $yracu(anus ctiam dicitur , quia Mons Vulcani non pro- cul Syracufa diftat. Sunt namque prope Siciliam , feptem Infülz Vulcaniz , feu /Eolia: di&z, ex quibus quedam fülphure, bitumine, alique mineralibus fcatentes, é montibus ignem eructant. In primis mons Vulcanus di&us hujufmodi incendio celebris; in eo lapides exco, & exufti; porofi evadunt, & in Pumices degenerant. Hujus fruftulum album ad Cinereum inclinans, afperum, leve, vix fcrupulos duos pondere füperans,
mihi ex Siciliá redux attulit D. Thomas Bartholinus, quod rcliquis pumicibus fübtilius eft, eafdemque curn aliis obtinet vires.
FrusNTIS ETNJ& CoA GUrLUM, maflà quedam eft ex ZEtná monte Sicilix petita, colore atro ad lividum inclinante. Coagulum vero dicitur , quia hzc maffa coagulata eft ex lapidibus, calce & fulphure, quz fimul calore flagrantis /Etnz li- quefa&a , inftar rivi igniti ex /Etná defluunt, fed frigore tandem ambientis con- denfatz , maffam hanc przbent, in quà duriora & crafliora infimam tenent partem , fulphurea veró & leviora fuo colore fe prodentia fuperiorem , in vitream quafi
fübftan.
48 M iülsEUM
fubítantiam conveiía. Pondus totius maffz unciarum eít duarum, cum totidem drachmis. 1
Ejuídem montis & ab eodem tra&u ad me delati funt lapilli cinerei obfcuri & adufti; qui vi ignis naturam fuam plane amiferunt & porofi funt redditi, leves & inequales ; ita ut ad naturam pumicum quam proxime accedant,fed friabiliores (unt, & facile in minu- tiores partes, vcl digitorum compreffu diffiliant.
Ab eodem tra&u eft exiguus lapillus Cyaneus impolitus, quadratus ferme; foris cine- ribus quafi afperfus, pondere Sj. durus, Praffium colore referens; Ad fluores referen- dum eum effe arbitror.
Chryfolitum azmulatur alius lapillus ex eodem erutus monte; pondere fcrupuli femis; aureus , pellucidus ; qui etíi dubitetur an inter gemmas locum mereatur cum ptiori ; quia tamen hic de iis, que ex ZEtnà monte funt allata, agitur, hic eis locum tribuendum cenfui;
Ponus vel Tornus, Graecis za?» , afper cft, fcaber, naturá facile in arenam folubilis, cum Pumice affinitatem habens; quia enim porofus & foraminibus plenus, le- vitate prz ditus eft. Reperitur variis inlocis Germanie , prope Coburgumin ditione Mansfeldicá, & alibi. Rofchildiz: etiam in magná copiá hortos in urbe fepis loco eo cin- &os vidi. Propter levitatem commodiffni funt ad replendas parietum collabentium rimas, cum prz levitate non premant, & glutinent facile extrema.
Cum veró omnis Porus naturá fuá fit ícaber , levis & friabilis , Plinio tefte , huc non immerito à quibufdam referuntur ArcioNrA, quzctiamlapideam habent natu- ram, fed ortum tamen ex mari, cujus aqua cum falfz fint, ex ejus fpumá , cum tenuiffi- mis fordibus permiftà , accedente fücco lapidefcente, in varias figuras concrefcunt. Nomen veró trahunt ab avibus, quz Halcyones à Graecis, à Latinis Alcedones vocan- tur, quia ex iis mari innatantibus nidos fingunt & conftruunt.
Alcionii veró duo videntur genera : unum mollius, quod fpongiofam & vegetabilem habet confiftentiam, de quo inter Vegetabilia fuo loco fermo erits. Aliud durius & la- pideum, Pori lapidis naturam habens. Hoc ctiam partim ramofum eft, quod ad co- rallia fpe&arc videtur, atque inter ca recenfebitur: partim globofum, de quo nobis hic Íermo erit; &A3c dq quidam effe putant. Veteres quinque genera proponunt. Unum figurà fpongiz fpiffum & graves alterum figurá longiufculá, foraminibus plenum, Izve, odore algx fimile. "'ertium ad vermiculi figuram propius accedit & ad purpurz colo- rem, fed molle eft ; Milefium vocant, Quartum lanis pinguedine fordidis foramini- bus plenum, leve. Quintum quia leve quoque, fungo fimilejintus afperum;puricem re- fert acre, odore carens. Nos ea genera, quz habemus, enumerabimus.
Ad primum genus refero primum ArcrowruM feu PonuM RosEuM. Eft enim inftar Spongiz fpiffum & grave , ovalis figurz , in fuperficie fcabrum & porofüm. Q uia veró foramina cjus ita funt difpofita, ut figutá (uà Rofas parvulas zmulentur, Ro- feum vocavi; alioquin fibrz feu laminulz, ex quibus conftare videtur, tranfverfim obli- que corpus lapidis pertranfeunt.. Quibufdam in locis majora habet foramina, in quibus vermiculi aut teftaceum quid nidulari poteft.
Ad Alcionium fecundum Diofcoridis referendum illud videtur, quod ex Iflandià Anno MD CcLI accepi. Corpuseftoblongum , unciarum novem longitudine, latitu- dine quatuor , quadratum ferme & compreffüm, fupra corticem quendam. (ut videtur) concretum, ejufdem longitudinis, fed latitudinis minoris, adeo ut vaginam gladii refe- rat; colore ferrugineo. Credo in eo aviculas nidos conftruxifIe, quia omni ex parte ca- vum eft. Supra hunc corticem concrevit Alcionium ipfum unciz craffitie quibufdam in locis leve; molle, ftiabile, fpongiofum , inzquale , foraminibus majoribus & minori- bus przeditum, coloris cinerei; nifi quod in uno latere ad viriditatem vergat. Infipidum plane eft , nifi quod intra dentes contritum arenaceum quid prz fe fcrat. Ex fpumá matrinà & qui(quiliis arenaceis concretum arbitror.
Ponus ROsEus ALTER iscefít, quiquidem cjufdem fübftantiz effe videtur, fed totum corpus rofam figurá zmulatur. Rotundus eft, in diametro rotunditatis uncias tres habens; parte feffili veftigia apparent trunci aut radicis , ex quà tanquam ex centro in circumferentiam linez re&a excurrunt per füperficiem inzqualem tuberculis & finu- bus,pars vero convexa hinc inde difcurrentibus crifpatis prominentiis inzzqualibus folia
rofarum amulatur, unde hoc nominis ci indere placuit. Aliud
VORMIANUHÁ. 49
Aliud eft , quod huc ctiam referri poteft , fpongiofum & grave pari raodo Ífcabtum & porofum, globofum, fed non ut in priori Rofam refert pororum difpofitio, verum excu- berantibus & hinc inde diícurrentibus tubulis & cavitatibus continuum undarum flu- xurn & refluxum egregié reprafentat; unde ArcroNIuM uNDATUM vocarcli- buit, cjufdem alioquin cum priori eft fubftantize & duritiei.
ArcrioNrr MILESID, feu. Tusur Am x Imperati fimile quid effe videtur füb- ftantia quzdam lapidea cinérei coloris, cum ejus delctiptioni ; colorem fi cxcepetis , optime competere videatur, ex mari ortus hic lapis facillime findi ac fcindi poteft; tota fiftulofa, parallelis etenim, feu canaliculis, internodiis aut feptis quibufdam diftinctis, miro naturz artificio conftru&um vifitur, quz inter fe dum coalefcunt, füperficies ali- quot per intervalla conftituunt, ac fi cruftis conftarent. Quidam exiftimant inftar favi cujufdàm effe, in quo animalcula marina generentur ; Eft qui ad Aftroitem referat.
Adtertium genus Ar cro Nit, fi externam formam fpectes, referre licet lapidem. albifimum Póxosuw ex vermiculis quafi quibufdam conflatum ; fed fuübftantiá non multo molliorem przcedenti. Color ejus non purpurceus;fed candidus eft;/creta: in- ftar; Milefium igitur non dicendum , Ar croN1uM .CANDICANS VER MICUL A- ruM vocare libuit: conftat enim ex vermiculis petrefactis , mire inter fe contortis, qui concavi funt, ut vermium tabuli potius quam vermiculi fint dicendi. Neício an adpetre- facta potius, an ad aquas lapidelcentes, fit referendus hic lapis, quam ad Poros aut Al- cionia.
Ejuídem namque fubftantiz & candotis funt Prts quxdam MamrN z, poro- fx, crifpzz, ut faccharum, quo apud Pharmacopzos femina & alia incruftari folent, re- ferant, fed quantitate funt majore; juglandem fuperantia. Q uzdam fphzricx func fi- gurz, quzdam compteffz aliquantum ; quacdam oblongz ejufdem porofitatiss omnes clcgantes crifpaturá & candore oculos palcentess SaccHAR1NUM ALCIONIUM quis diceret, àfigurá externá pcetità denominatione. Si frangantur globuli, lapillus in corum centro feu meditullio reperitur, circa quem non fecus ac faccharum fubftantia illa lapidea concrevit. Mihihic lapis ille videtur quem Doldius ciftz Medica Hornungi Epiftolar.ad GaracrrirEM afperum refert. Namex littore Norvagico meus non fecusacille petitus; nec abludit color , & folutio in fuccum la&eum fi cum aquá füper €ote teratur.
Ad hanc claffem veterum praecipui referunt Asruw. vcl Asstuc lapidem,quem eiam SARcoPHAGUM vocant, eo quod carnes humanas confumat nudatis offi- bus. De eo varix funt Authorum opiniones. Plinius & veteres ad Pumices & Poros re- ferunt. Sic enim illelib.56. cap.17. In Affo Troadis ; Sarcophagus fciflili vená fcindi- tur; corpora defun&orum condita in eo abfümi conftat intra quadragefimum diem;ex- ceptis dentibus. Ejus generis & in Lycià faxa funt & in Oriente, qux viventibus quoque aligata erodunt corpora. Mitior vero eft fervandis corporibus ; nec abfumendis, Chernites cbori fimillimus, in quo Darium conditum ferunt , Parioque fimilis candore & duritià, minus tamen ponderofus; qui Porus vocatur.
Affius guftu falfus, Podagras lenit; pedibus in vafe ex eo cavato inditis. Przterea omnia crurum vitia in iis lapicidinis fanantur, cum in metallorum fodinis omnibus crura vitientur. Ejufdem lapidis los przparatus in farinam mollem , ad quxdam perinde efficax. E(t autem fimilis Pumici rutfo.
Galenus Affium lapidem ait effe non dutum, fed laxum, friabilem, confiftentiá & co- lore quafi Tophi. Diofcorides Affium feligendum vult colore Pumicis, levem, fungo- fum, friabilem; habentem venas luteas ad imum actus. Matthiolus circa Tridentum in Vitrioli Minis , propé montem Liveginem, reperiri cxiftimat , eo quod notz conve- niant.
Cafalpinus in Ilvà exftare putat ; ubi Alumen foffile, & Chalcanthi vena foditur, co- lore candido inftar Sacchari,, venis & maculis luteis, guftu fubadftringente & linguam modice mordente; item fine maculisluteis Pumici fimilis, fungofus, & in füperficie con- cretionem quandam effe ait fimilem fali, fed lapidofam, fapore ferme infipidam. Ter- tiam etiam fpeciem ibidem reperiri ait, venis fc interfecantibus in profundum, qui ex- terius in tenuem farinam candidam folvatur, minime mordenrem , qui cjus flos cft. Non emanat autem flos luteus nifi ex habente maculas lutcas , cujus fapor ctiam eft efficacior. Dalecampius in notis ad Plinium ; dicit quofdam exiftimare cum cffe genus
G Pyritis
ge Miu S i:B: WD oM : Pyritis Chalcantodis, quofdam autem Myfios;alios Pumicis etofi; adeo incertum quid de hoclapide ftatuendum. i
Egoin peregrinatione meà Gallicá,, intemplo D. Hilario facro , parieti auftrino infi- xam vidi tumbam lapideam; coloris cinerei, cujus fubftantia Saxea aut Marmorea erat, tantz capacitatis , ut cadaver humanum ihtegrum capere potuerit. Hic pto Sarcopha- go vellapide Affio monftratur accedentibus. Verüm porofus non eft/fed durus & folidus, ut ex fruftulo, quod ex eo excuffi, videre licet. Veftibus affri&um ut incalefcat , foeto- rem cadaverofum fpirat. Ferunt cadavera ci indita , Viginti quatuor horis prorfus abfü- mi reli&is oflibus; an ita fe res habeat ; ignoro. Alioquin & omncs lapides, quibus fepul- chra teguntur, Sarcophagi vocari folent.
Huic non abíimilis eft ille, ex quo elaboratam cernitur caput humanum cum caflide acuminatà, dono Clariff. Viri D. M. Stephani Stephanii. Longitudine uncias quinque excedit, latitudine tres; "pondere libram unam cum dimidiá attingit, colore cinereo ; ubi minus politus eft & fractus, micant in co ftriz quedam minutz. SA Rcopmaar titulo accepi ; & lapis ipfc & figura ei impreffa elegans.
Qa p; EE
De Stalatie, Stalagmite, Offeocolld , lapide Spongie, Vaicorau fiii , e&c.
Á D molliorum lapidum claffem referimus Sr Ar AcTITE M, Norvegis 95etg/biab ;
qui lapis eft, ut plurimüm cinereus, ad flavedinem tendens , varias figuras pro ratio- ne generationis , modi concretionis , & corporum quibus adhzrefcit , obtinens. Generatur cx aquis vim lapidificam habentibus, materiam terreftrem fübtilem fecum vehentibus. Cum enim aqua per terra canales effluit , aut ex alto decidit , aut lateri- bus alveorum agglutinatur , horum ratione varias acquirit figuras. Ex alto decidens; extremitati canalis, pyramidis formá quandoque adhzret , & eodem modo cádem- que formá induratur , quá é canalibus defluens humor frigore hyemali congelari folet. Variis in locis Daniz, Norvegiz , Germaniz , Iflandiz , Italix inveniri folet; formas ac figuras obtinet varias.
A quibufdam ad Ofteocollas refertur, & à Chirurgis ad fra&uras confolidandas com- mendatur. $i pulvis Drachmz unius pondere bibatur , füdores provocat. Sunt qui ad Calculum pellendum commendent.
Eorum, qui Sri&1AM referunt, mihi varii funt. Primus mihi eft porofus, levis, ex patvis ftiriis & guttulis concretus, quz vermiculos quafi exprimentes, lapidem mire im- plicant, & ramofum conftituunt. Q uzvis veró Stiriola, licet tenuis fit & diftorta, cavita- tem in fe habet, foramine in extremitate fe prodentem , colore albo ad flavedinem tendente.
Ex Thermis Aponenfibus in Itali Stala&item duriufculum, variis diftin&um colori- bus habeo, maximá ex parte cinereum, fed venas habentem intermiftas rubicundas, vi- rides & candidas, quz de mineralibus huic aquz, ex quá prodit, miftis teftari videntur, vitriolo nempe , ferro & alutninc. Splendentes quandoquc huic inferuntur Cryftalli duritie maffam reliquam füperantes, Ex fülphure , alumine, fale, nitro & calce con- ftare has thermas vult Savanorola,
Aliud genus hujus lapidis ibidem quoque reperitur quod TusurAaruM vocare lubet, quod in formam tubulorum minimorum concreícat. Tubuli autem hi non om- nes cjuldem funt generis: quidam enim Leves,quidam afperi funt ;'quidam coloris nivei, quidam cinerei; concreti veró omnes videntur fuper paleas & ftramina, fiquidem co- rum ductus majores non funt quam ut ftramentum admittant,& funt in quibus palea & Ítramina adhuc inveniuntur.
STALACTITEM Styrizforinem ex Notvegiá habeo trium unciarum longitudi- ne, Styriam exacte referentem , nifi quod duobus in locis ad latera ramuli quidam enati fint, qui guttulis fuis etiam folia quodammodo exprimunt ; craflitie parum füperat pennam Olorinam, colore albo, fuperficie afperá Cryftallifatà , granula moto corpore fplendorem falinum exhibent, eleganti concretione.
Ex Norvegiá &aliumteneo ST ALACTITEM guttatim concretum ; guttulis M
undis,
WORMIANUM. T
* tundis, oblongis, piriformibus,quz maffam reddunt uniformem, ut Bo r & 1T: M non abfürde nominare liceat. Colore eítalbo, candicante, guttulis lzvibus & zqualibus ; quamvis figurá difcrepantibus.
SrALACTITES SiRACUSANUS clegans eft , à Celeberrimo D. D. "Thom. Barthol. ex Sicilia afportatus. Maffa eft levis & porofa , fuperficiei parte alterá nive, in- zquali, variis du&ibus & bullis confpicuá , alterà variis ramulis circumduc&tà , conchulis implicità, colore cinereo , cum rubicundáà hinc inde tin&urà. unde apparet, inzqua- litcr per ramulos, fpiras & bullas concreviffe hunc lapidem.
Speciem aliam S rTALACTITIS € Germaniá habeo, colorislutei, quam R E r 1- CULAREM non abíurde nominavero , guttis enim longioribus & vermiculatis ita coagmentata eft maffa , ut rete reprzfentet fed non expanfum , verum convolutum; triquetram fermé habens figuram, ponderofa admodum non eft, fiquidem totus lapis vix pendet uncias duas & drachmas duas.
SrArLAcrITIS nonin flirias, fed maffas concreti varia etiam occurrunt genera; Ex Thermis Carolinis, mihi allata maffa ex cruftis quibufdam, jam craffioribus, Jam te: nuioribus conftans, flavis & candicantibus, alternatim miftis, mollis & friabilis, ut facile digitis atteri poffit. Ex Qluentibus aquis in canalibus, cruftaccam hanc confiftentiam ac- quifiviffe credo, dum fefe paulatim lapidefcens fuccus illis agelutinat, Aquofior & fpiri: tuofior fübítantia ubi exhalaverit, remanet Tartarea hzc & lapidea;
In iifdem Thermis aquisinnatat Cn zM on. quidam, niveus, fubtilis, cremori Tar- tari plane fimilis ; cujus ufu obftructiones vifcerum aperiri, vifzida ac lenca iticidi & atte- nuati volunt, ei vires omnes attribuentes ; quibus pollere 6 Tartaro preparata medica- menta ftatuunt.. Hunc unà cum przcedente lapide, é Thermis Carolinis mihi attulié Vir Clariff. D. D. Cafpar Bartholinus P. M. mihi dum vixit affinis conjun&iffimus.
Hujusgeneris SrarAcriTEs Ramufculo Betule circumdu&us & accretus , ex iifdem locis mihi allatus cft. Cruftz enim molles & friabiles lutet coloris, ita ramulum hunc ambiunt, digiti ferme Craffitie; ut pars ejus nuda relinquatur; Incruftratio vero hzc inzqualiter craffa eft, pro modo ac ratione varietatis accretionis.
Anno MDcLIr. cum ex Angliá rediret filius meus Wilhelmus Wormius fecum attu- lit STAracriT:S Anglice fpecimen circa ramos concretum. Duumautem erat ge- nerum, tenuis pennz anícrinz craffitielongitudine unciarum quatuor; alterum craffitic digiti minimi, paris longitudinis. Crufta vero ramulis obducta coloris eft nivei, exterius fcabra, arenacea , nullius faporis, generar veroinfonte in loco Comner dico, tribus milliaribus ab Oxoniá diftante retulerat ei à quo acceperat.
Alius eft STALAcTITES CRUüUsTACEUS dutrior,candidior,ex inzqualibus;quo- ad crafliticm, concretus cruftis, quibus venz quxdam intercurrunt purpurea, & lutez. Extima ejus fuperficies candidior reliquis, & cretz modo quibufdam in locis manus colore cándido inficit, utraque vero, tam concava quàm convexa , fcabra cft & in- z:qualis.
Ex Galliis aliud genus accepi candidum, fplenders , facchari con(iftentiám habens, quod in fpecu quodam fubterranceo , duabus ab urbe Turonum Leucis diftante /z C2v2 Gurtiere dictà, reperitur. Hanc autem cavernam intrantibus, faces lumen ut przbeant neceffum eft; (ummum in cà frigus medio zítu, hyeme veró tepet, ut fübterranez ca- vernz folent. Hic aqua per fornicis poros fefc infinuans vaporis formá , . paulatim ita lapidefcit, & ob puritatem admixti fucci lapidefcentis, fplendorem acquirit.
In Thermis Iflandicisaqua etiam lapidefcit & in cruftofum convertitur SrArAcTI- TEM. Tranfmifit ad me anno przterito ingenuus juvenis Trebonius Jonas Iflandus ta- lem maffam, fuis literis de ejus generatiorie haec inferens:
Addo maffam quandam lapideam ex luto, vel ligno, (utcreditur) iri hanc, quam nunc cernere licet , materiam tranfmutatam, in fonte illo fervido , à Saxone in Praefatione operis fuiindigitato: qui fons noftratibus GE1sEm dicitur, quodaquam fervor inge- nitus in füblime evomat. Huic fonti Clariff. D. M. Brynulphus Epifcopus honorariffi- mus, nuper linam probandi cauíà imponi curabat, quod putabat illam lapidi ob molli- tiem maxime contrariam materiam rcferre. Quz veró hic exfpe&tanda fit Metamor- phofis, tempus & cxperientia dabunt. Hxc ille.
Matfa hzc quam habeo quadrata ferme eft, tam. in longitudine, quam latitu- dine, tres habens uncias, coloris cinerei , afpera, ex cruftis fenfim concreta, arenacea
G z plane
m MITUDE JS FERSBIL OMS
lane inftar Tartati Vini. Unde conftat, non ex luto aut ligno tranfmutato factam; fed ex Sale feu Tartaro,aqua ifti fervida permitto,fed jam Íeparato,concretum. Unde mihi períuadeo fontem iftum res non in lapidem convertere, fed cruftá lapideá aut Tartareá obducere. Q'uod ctiam eventurum puto lanz, experiundi gratíà eiimmiffz ; id.enim abundé arguunt crufítz , ex quibus lapis nofter coagmentatus eft. Fons autem hic fer- vidus, ex quo hzc eruuntur, extare dicitur prope Skalholtum in valle Haukedalur di&táà, id eft,valle Falconum.
AQUA LAPIDESCENS in Cryptà Aurelianá huc fpe&tat , quz nivea cft, in for- mam placentz rotundz concreta , parte feflili inzqualis & afpera, cinereum colorem intermiítum habens, alterá parte lzvis & figurà hamifphericà fermé, ita tamen ut con- crctionis modus facile appareat. Cretofa & gypfea ; abrafüs enim pulvis candido tingit colore.
Long? alterius naturz eft aqua lapidefcens, feu Stala&ttes, in cryptá Vicentinà Cu- STOZA di&à, totus enim Cryftallinus eft quibufdam in locis albus, quibufdam ad fla- vedinem tendens. "Mihi inter reliqua fruftum eft, quod circa ramulum arboris concre- tum fuiffe videtur; corticis enim purpurci in meditullio oftentat reliquias.
STALACTITES SrciLIANUS, niveuseft& mollis, laminatim concrets, zqua- lis & reliquis omnibus magis compactus, non porofis. Si quid cultro abradatur, fübtile eft & colore albo tingit. Maffula mihi oblonga eft, pondere quinque circiter drach- marum.
Eft in agro Neapolitano, Puteolos verfus, lacus Averni dicus, cui adjacet villa Cice- ronis, nemore & porticu infignis; Thermz quoque Ciceroni dicatz , Italis 2 Bagni di 3yitoli: ad has T hermas , Sulphure,' Nitro & Bitumine conftantes , zgri menfe Majo confluunt, cüm vel folus carum vapor profit. Domus, in quibus curationi vacant , cle- ganti incruftatione funt ornatz ; cujus incruftationis particulz , quas tenco, ex lapillis aut marmore contufo cum gypfo & aliis unitis conftare videritur quibufdam tamen in locis fungofz , colore albo & cinereo. Quamvis hzc ad artificiofa fpe&are videatur, quia tamen cum Stala&tite magnam habet atfinitatem; hic locare placuit. 1
Circa eundem locum vifitur Grotta Agrippinz,ubi Neronem Imperatorem materna vifcera rimatum ferunt, Hxc Grotta incruftatione etiam dotatur peculiari, cujus mihi fruftum obtigit, rude, inzquale, gypfeum, figurz incertz. :
SrALAcrITIS elegans fpecies illa eft, quz Tibuli in Italiá in agro Romano inve- nitur. Hic,cum candidus, porofus, inzequalis ac variz fit figurz, tam cxacte femina, aro- mata, & amygdala Saccharo incruftata refert, uteo fallere multos liceat ; quocirca & ' nomen hoc apud Italos obtinuit, ut vocent 1 coNrET TI DE Trinurr. Subftantia cít non ufque adeo dura. Ex co calcem optimam conficiunt accole , zdificiis idoncam.
SrALAGMITES ejufdem naturz ac fubftantiz effe videtur cum Staladtite. Sed figurá faltem differt, quod femper globofé concrefcat. Ejus fpecies mihi eft ex Thermis Carolinis allata ; ex guttis aquarum rotundis feu fpharicis in lapidem gypfeum ejufdem figurz coagmentata, coloris candidi ad fufcum inclinantis. Separate guttz piía magni- tudine & colore prorfus referunt, unde vulgo »1sA CAROLINA vocantur; quod in Thermis Carolinis frequenter inveniantur. Lapis integer maffam ovorum pifcium majorum exprimit, continentur veró in cà pia plurima, fuis quzque inclufa favis fcu loculis, cx quibus levi negotio extrahuntur, Iconem hic damus.
Huc fpe&at Aw MoNrTEs feu HAMMITES, ex arenis compofitus tnajori- bus, ita ut ovis minorum pifcium fimilis etiam videatur. Is, quem ego teneo, coloris eft ferruginei, & ad Cenchritem quorundam referendus: finguli enim globuli;,. ex quibus conftat, granum milii vix fuperant, facile vero disjunguntur; unde eft, quodis, quem
cgo teneo, globulorum fegregatione indies minor reddatur, G LO-
WORMIANUM. -
3 GronuLI MAjoRES concreti huc quoque referendi videntur , quorum mihi tria funt genera. Quidam candidi fant, exacté fphzrici, iique vel fingulares, vel bini fimul juncti, vel.terni, vel quaterni ex materià albà & gypícá conftantes. Quidam hifce majores ex marmore cinerco conflat, bini cohzrent. uidam etiam marmorci , fed coloris purpurci, jam binis, jam ternis cohzrentibus. Imperatus lib. 24. cap.27. caufam hujus figurz fphzricz inveftigare conatur, & allegat rotationem factam ab aquis, quá angulofa fxpe fiunt rotunda, vcl ab ipfius aqua motu. In locis incendiis fubterrancis obviis, ubi minerz funt Sulphuris & Aluminis, tales glo- buli, vel feparati , vcl juncti inveniuntur, vel ab humoribus, vel exhalationibus fübterra- necis concreti. Atego locum, in quem humor fübterraneus lapidefcens incidit, multum huc facere poffe puto.. Si enim in foramina terrz inciderit fphzrica, fingularia vel jun&a; etiam tales efformantur lapides, prafertim illi qui Marmora reprzfentant.
Aliam fpeciem ex Iflandià accepi Anno 1648. conítantem tribus globis, viridi- bus inftar Jafpidis, quorum. globulorum quivis magnitudine eft mediocris ovi galli- nacci.
OsrrocorraA huc fpe&at, aliis Offifragus, Ofteites, Ammofteus , Ofteolithus, Holofteus, Stelochites, | Germanis $3eir/bud) / 95id)fiein / 93eínavol. Lapis eft mollis , albo & cinereo colore, figuram offis exhibens, concavus , quandoque in fe medullam habens friabilem, linguxz adhzrentem, & facile in liquore folubilem, quandoque vero nullam. Nafcitur in Palatinatus locisarenofis, non procul à Spirá, item prope Heidel- bergamac Jenam Saxoniz, item in Silefiá & prope Darmftadium.. Crefcit per arenam formá Coralli, interdum Brachii craffitic.. Cum primum é terrà erumpit , friabilis cft, paulatim magis indurefcit. . Videtur margz quadam fpecies effe , quz pcr terra meatus diícurrens, in talem figuram concrefcit.
Duas ejus. habco fpecies: altera fcabra & inzqualis; altera levior & minus afperas fed ejuídem plane confiftentiz. ,
Commendatur ad fra&uras offium conglutinandas.
-. Matthiolus refert; triumaut quatuor dierum fpacio, multorum offa hujus lapidis potu conglutinata fuiffe. Ejus ufum ita proponit Quercetanus : unam illius drachmam in vino rubro exhibent, in quo prius Vinca pervinca fuerit infufa , idque mane per dies quatuor aut quinque ; atque hac ratione dolores eximunt, graviaque Symptomata, fra- &uraíque intra quatüor aut quinque dics fanant , magná cum omnium admiratione, Eodem lapide ctiam uti folent in formá cataplafmatis reda&o , cum Geranio contuío & oleo Olivarum, vel Rofato; tam fclici fucceflu, ut fine ullo dolore & inflammatione par- tis offa coagmententur. ,
Hafce tamen hujus lapidis vires extenuare videtur Guilhelmus Fabricius Hildanus lib. r. obferv.9o. ubi inquit: Graviter errant impoftores nonnulli, qui hoc lapide fe fra- &uras paucorum dierum fpacio poffe curare gloriantur: Attamen illum fingulari qua- dam virtute, & proprietate occultá generandi callum , przditam effe certum eft. Eo enim refert idem fe curaffe fra&uram completam & compofitam triginta dierum Ípa- cio, in fene, qui.alioquin duorum menfum fpacio curari nequiverit.
Verum experientià do&us, monet in corporibus bene habitis & juvenibus cauté eo utendum effe. In iis enim callum nimis magnum generare folet, ut deformitatem in- ducat. Quocirca hoc genus remedii faltem in fenibus & extenuatis, quibus languet ca- lidum innatum, adhibendum effe cenfet, Alioquin: hujus pulvere ad dentes dealban- dos uti folent... Anshelmus Bothius illam fpeciem, qua odorata eft , & margam in fe continet, vim antidotalem habere autumat, & in Pefte, febribus malignis, ad füdores movendos;& malignitatem per fudores expellendam, multum praftare ait, non fecus ac cornu Monocerots vulgó putatum. Quem in finem in pulverem redigi vult & aquà ablui, utarenofa fübfidant, poftea in paftillos redigi , & inftar Terra figillataz affervari.
Sed arbitror eum de altero lapide, quem Unicornu foffile vocant, & de quo mox fer- mo crit, loqui. Alioquiri de Ofteocollà juftum tra&atum confcripfit "Thomas Eraftus, qui videatur.
In officinis quibufdam; pro Ofteocollá, Stalactitis quandam fpeciem vendunt;albam, porofam, levem, mollem, facile in liquore folubilem, fapore fübíalfo , quam tamen ean- dem cum Oftcocollá vittutem obtinere mihi non perfuadeo. Subvercor effc fpumam
G 5 matis
54. MUSEUM
matis congelatam feu Halofachne, qua defcribitur fungofa, fine odore, afpera, aut Pa- retonium Plinii,fi non Adarcion Galeni.
Verz Oftcocollz non multum diífimilis eft, tam quoad fübftantiam , quam quoad figuram, LAPIS sPONGIE diétus , quibufdam lapis Ca»rApox, Plinio Cy- fteolithos.
Subftantiá eft friabili , colore albicante , fuccum la&teum defe prxbente. Vim habet extenuandi fine infigni caliditate; Diofcorides laudat ad Veficz calculum frangendum; fed Galenus negat , Renum caleulis pellendis aptum eum judicans. Ex Vino aut aliis appropriatis propinari folet.
Conwu rFossiLE, Gefnero Ceratites; Clufio Ebut foffile, Czfalpino Lapis Ara- bicus, quibufdam Dens Elephanti petrefa&tus , aliis Lithomarga alba. Tam varia no- mina ob figura varietatem , quà confpicitur, ab Authoribus accepit.
Cum Olteocollis magnam habet affinitatem ; quocirca ad lapides molles à quibu(- dam refertur, Eft autem fubítantià lapidofà, colore, lxvore & formá quandoque Cornu referens, quandoque durius, quandoque mollius , cottice exteriore duro; fla: veícente , nigro aut fubeinereo, medullà molli , albá, levi, friabili; abíque poris com- pa&tá;adftringente, ex(iccante, lingua firmiter adhzrente, odore grato. Invenitur tam in Italià, quam variis Germaniz locis, prope Elbingerodam Sylvx Herciniz, prope Hei- delbergam, Hildesheimium, in Moravi3, Silefiá, Saxoniá. :
Materia & modus generationis hifce exprimitur ab Anshelrio Bo&tio à Boét: Ma- teriam proximam generationis horam Cornuum; Margam vel Margx fpeciem eífe exi- ftimo , qux dum lapidefcente ; & fübterraneà aquá fluente irrigatur, folvitur & lactis inftar fluit per terrz cavitates ; in quibus fi à terrá adftante aqux ferofior pars abforbe- tur aut imbibitur, vel praterfluit, cum craffior pars cavitates implendo fiftitur & abfum- pto omni humore coalefcit , lapidifque formam & cornu prz fefert, aut Margz tan- tum, fi fuccus exiguam vim lapidificam habuerit. Hzc caufa eft quod interdum ejuf- 1nodi frufta craffa, interdum exigua & tenuia confpiciantur. Verüm fi la&teus humor nonin cavitatem , fed in lignum aliquod jam vetuftate arefactum incidat , illiufque cor- pus jam leve & porofüm fubeat, & exhalatá aqux tenuiore portione, craffior rananeat; lignum tranfimutat, cjufque partes fibi affimilat, ita tamen ut fpecies ligni nofci, & in- terdum odor deprehendi poffit. Quod ligno contingit , id etiam cornubus cervinis dentique Elephanti, aliifque quadrupedum partibus, fi in huju(modi loca decidant, con- tingere potelt.
Hzc fententia proximé ad veritatem accedere videtur. Vim enim eandem obtinent hzcce cornua, quam Margis, Bolis, & Terris figillatis adícribunt. Quod alii de corni- bus Monocerotum diluvio per varia loca difperíis, bitumineliquido, fuccino aut lapi- dibus putrefa&is philofophantur; probabilitatem habet nullam , aut valde. exi- guam.
Commendatur ad morbos omnes malignos, Peftem , febres malignas ; affumpta venena, Terrx Lemniz inftar 5 cor roborat & à malignitate prafervat: per füdores; quicquid maligni in corpore eft, potenter expellit Dofis à 5j. ad 9jiij. in aquis appro- priaris, aat vino. Ad Sincopen , cardiacam pallionem , cordis ttemorem , aliofque affe&us cum aquá appropriatà fcrupuli pondere; fic & ad puerorurt Epilepfiam eodem modo. Vermes necare;fluxus fiftere volunt; alvi, uteri; narium , hzmorrhoidum. Oculis lachrymantbus, fi cum lade in polliner teriuiffimum reda&um inftilletur, pro- deffe volunt, vi exficcante & adítringente ulcera ad cicatrices perducere; intertrigines & ambufta curare obfervatum.
Verum non omnia hujus generis, hafce facultates obtinere recte ftatuunt quidam; qui magnam in hifce obfervarunt diverfitatem ; ut enim formá, origine; & fübftantiá inter fe differunt, ita quoque viribus & facultatibus.
Quxcunque lapidum inftar dura funt, inodora, neque medullam habent, vix aliá, quam exficcandi vi pollent. Tale fruftum ego poffideo; quod durum inftar lapidis, foli- dum, ponderofum, lignum fraxini prz fe fert: vene enim, flriz- & laminz cx quibus conftat, nodis, nodofifque foraminibus infignitur, adeó ut figura externa plane fraxinum repraelentet; quocirca ad vulgaria ligna lapidefcentia potius quam ad cornua foffilia re- tulero: adítrictionem in fe habet nullam, nec-odore aliquo przditum.
Q ux facile in pulverem rediguntur, linguz adhaerent molliaque funt ; viribus enu- meratis
WORMIANUM. -
ieratis pollent: illa inprimis , qux gratum fpirant odorem , ad cordis commendantur affe&tuss cor enim roborare , & à malignitate prafervare animadverfüm eft. Si fub- ftantia ipfa ante tranfinutationem fuerit à Cervo ; Elephante; Fraxino, juglande ar- bore, aut alià re quz venenis adverfatur; maximam ad expcllenda & fuperanda venena habebit efficaciam, eoque majorem , fi odor ipfius arboris, vel prioris corporis adhuc deprehendi poffit. Tum enim qualitates iftas adhuc in tranfmutato corpore reman- file; ac vires, quz in fübtiliori materià hzrent, nondum periife, fed accedente nová & fübterraneá bác materiá auctas effe, probabile eft. :
Mihi hujus notz fünt fragmenta quxdam. Unum teres, brachii craffitie, trium uncià- rum longitudine, in diametro uncias duas cum femiffe habens ; Cui cortex abrafüs , ut fubftantia remanferit nivea, albo colore manus tngens ; cui per longitudinem venx quzdam cacrulez &