क्रणानिदेंदा

मराठी साहित्याची भ्षमिवृद्धी करण्याची ज्ञी भनेक उावन बार लरपात नमूद माहेत, त्यात मराठीतील प्राचीन व भर्बाचीन ग्रथकाराची व त्याच्या कार्याची भोळप करून देणे, दे एक भाहे.

सन १९१५ मध्ये, मवदे येथे मराठी साहित्य संमेळनाचे जे नववे भविवेशन भरले होते, त्यात यासत्रधी एक ठराव होता. त्यानतर परिषदेने वेगवेगळ्या विषयावर काही पुस्तके प्रसिद्ध केठी; परतु मराठी वाढ्ययाचा इतिहास सिद्ध करण्याचा योग मात १९३३ पर्यंत आल्य नाही.

उन २९२३९३ मध्ये, स खा. परिपदेने श्री अळछृप्पा अनत मिड आच्याफड्न महानुभाव कालाच्या भखेरीपर्यतचा मराठी भाषा व वाळाभ याचा इतिहास लिहून घेदळा

व प्रसिद्ध केला. परतु पुढे श्री, मिडे यांच्या भकाली निधनामुळे तो ठाक़म तत्ताच अपुरा राहिला.

त्यानतर काही वपोनी परिषदेने वाड्यवेतिहासाची एक तपशीलवार योजना आखली व प्रा. रा. श्री. जोग यांना ती पार पाडण्याची जयारदारी स्वीकारण्यावद्दल विनती केली प्रा, जोग त्या वेळी (२९६०-१९६१ ) म. ता. परिषदेचे अध्यक्ष होते,

(४)

या प्रकारचे कार्य सिद्धीत जाण्यासाठी ब्रट्ुताचे हहकार्य सपादावे लागते, स्नेह जोडावा लागतो, अतरे रासावी लागतात, त्याना कार्यप्रवृत्त करावे डागते प्रा. जोग याची या चाबतीतीळ किमया झमषाघारण आहे. परिषदेच्या विनतीटा मान देऊन म्रथसपादनाची ञ्याबदारी स्वीकारताच ती समुचिन रीतीने पार पाडप्याताठी ते अधिकारी सहायक व लेखक निवडण्याच्या उद्योगाळा लगले. सिनाविक्षेप कार्यसिद्धी दवेण्यासाठी, योग्य सहकाऱ्याची निवड करण्याकरिता “ सारक असूयोऱ्हित ? वृत्ती भसावी ळागते. प्रा. जोग याच्या ठिकाणी ची * प्ररतिसिद्धः' भडल्यामुळे त्याना या अयावील येगवेगळ्या विषयावर छेस लिहिप्यासाठी तरह विद्वानांचे साहाय्य मिळविणे सहज शक्य झाले, म. सा, परिषदेच्या बाद्यायेतिहाणचा हा चौथा सड (सन १८००--१८७४) हे प्रा. बग याची उद्योगप्रियता, स्नेहशील्ता, ठपादनचातर्य व सौजन्य याचे प्रत्य मत्यतर होय, प्रस्तुत खडाच्या सिद्वीसवधीचे आवश्यक ते निवेदन प्रा. जोग यानी अन्यन ( आपल्या संपादकीय निवेदनात ) केळेच भाहे.

प्रलुत खड संपादन करण्याची जगबदारी स्वीकारून ती निरपवाद रीतीने पार पाडल्याबद्दल प्रा, जोग याची, त्याचप्रमाणे त्यातील वेगवेगळ्या विषयावर ठेख ल्हिन चा अन्य रीतीने उहकाये करून प्यानी ज्यानी या कायाच्या पूर्वील्य साहाय्य केले, त्या सर्व विद्वान लेखकाची व सज्जनाची परिषद शब्दातीत आभारी आहे

बाढ्ययेतिहासाच्या यापुढीळ तिछन्या आणि पाचव्या खडाचे सपादनफार्यही आता प्रा रा श्री, जेग याच्याच नेतृत्वाणाठी मार्गस्थ झाळे अतूत्त, ते सडही यथावकाश प्रसिद्ध होतील, भसा मरवसा वाटतो.

मराठी धाझययाचा इतिहास प्रसिद्ध व्हावा म्हणून भापठी पाचशे रुपयाची पहिछी देणगी जाहीर वरून प्रा. श्री. मि. बोंडाळे यानी या बार्याला पुन भरणा दिठी; याबद्दल त्याना इृतशतापूर्वक धन्यवाद देणे, हे परिषदेचे प्रथम कर्तव्य होय. त्याच्यानतर या प्रायीसाठी भनेकानी देणग्या दिल्या, त्या सवांची परिषद मन पूर्वेक आभारी आहे. देणगी- दाराची नावे पुढे दिळी आहेत.

प्रललुत सडाची मुद्रण प्रत तयार करण्याठाठी महाराष्ट्र राज्याच्या साहित्य-सत्शति मडळाने प्रथम रुपये ५,००० (पाच हजार ) व त्यानंतर प्रथाच्या छपाईकरिता स्प्ये ६,७०० (सहा हजार सातशे ) चे अनुदान दिळे. परिपद त्याबद्दळळ * मडळा "ची तव्णी भाहे

या सर्व देणग्यामुळेच हा अथ सिद्ध होऊन तो अल्प किंमतीत ग्राहकाच्या हाती देणे परिषदेला शक्‍य झाठे, याचा कृतशतापूर्वक उस्ठेस करणे भाव्यक आहे.

अयाच्या छपाईचे काप आनद मुदणाळयाचे चाळक श्री- य. गो. जोशी यानी सुतक रीतीने व वक्तशीरपणे करून दिले याब्रदळ त्याचे, म्थात रेपाचित्रे घातली आहे, ती तयार कसन देण्याबद्दळ चिनकार श्री सुघाकर गाजगीवाळे आणि ब्टॉकमेकर्व व्ही, जोशी ओंड को. व : कलासुवन चे श्री. दाते याचे आम्ही मन पूर्वक भामार मानवो

(५)

या कार्याशी संय आलेल्या काही प्रमुस व्यक्तीचे नावाने उल्ठेस फ्लू्न भामार मानठे तरी तेवळ्यानेच प्रर्णनिदेंशनाचे काम संपत नाही, उल्लेखित व्यक्तींच्या व्यतिरिक्त सितीवरी भनेक सज्जनांचे शाह्य व सहकार्य परिषदेला टामठे, म्हणून हे कार्य सिद्धीठ जऊ शकठे ही वलुत्यिती भाहे. तेव्हा त्या सर्व शात-भशात व्यक्तींचे सामुदायिक रोत्या अंतःकरणपूर्वक आमार मानणे ऐ आमचे कर्नव्य होय. ते हृतशतापूर्वक फरून हे. फण- निर्देशन पुरे करतो.

के. नारायण काळे कार्याध्यक्ष म. सा, परिपट, पुणे २,

संपादकीय निवेदन

सुमारे सतरासठरा वर्षापूर्वी, म्हणजे १९४६-४७ या वर्षात केव्हातरी महाराष््र- साहित्य-परिपदेकडे एक भगदी अनपेस्ित दिशेकडून मराठी बाड्ययाच्या एविहासा- करिता देणगी देण्याची इच्छा व्यक्त करण्यात आली. त्या वेळी येधीछ नवरोसजी वाडिया कॉलेजमध्ये गगियाचे प्राथ्यापक असलेले श्री. श्री. मि, यॉडाळे यानी महाराष्ट्र साहित्य- परिषदेने वाटया! इविहास सिद्ध कराया याक्तारेता पाचे रुपयाची देणगी दिळी आणि आणखी नार्थिक साहाय्य मिळउन देण्याची ठयारी दरीविळी. समम्र झराठी वाड्ययाचा इविहास सिद्ध करण्याच्या दृप्रीने ही देणगी भगदी अपर्यात्त असली, तरी त्या कल्पनेला या देणगीने प्रथम चाळना मिळाली यात काही शंका नाही. ही करपना अऊुरावस्थेत भसताना अश्या इतिहासाची भावरयकता भागि व्यवहार्यता कितपत भाहे हे भज्ममावण्याच्या दृष्टीने म. सा. परिषदेच्या तत्काीन कार्यकर्त्यानी अनेक लेखक-साहित्यिक याच्याकडन या प्रकरणी मते मागविठी. त्या मताच्या मथनातून असे निष्पनन झाळे वी. आवश्यक तेबदी माहिती व साधने आणि एतदूविपयक संद्योधन या. दृष्टींनी अवावी तेवढी अनुझूल्ता भाज नघठी, तरी माहे तेवढ्या माहितीच्या भाणि उपल्थ्य साधनाच्या आवारे असा इतिहा ठिहिल्य जाणे दे इष्ट आगि उपयुक्त होईल. मराठी माड्य़यमक्ताचे आणि वाड्ययसेबकाचे हे मत टक्षात घेऊन परिषदेचे त्या वेळचे दार्याध्यक्ष प्रा. श्री. म. माटे यानी ही योना हाती घेऊन धडाडीने कामास प्रारम केल्य, त्याकरिता आर्थिक खाहाय्यही मिळविण्यास भारम केळा आगि तेव्हापाचत था योजनेच्या कार्यवाहीस सुरयात झाडी. त्यानी कत्पिळेल्या एकादर-खडात्मक योजनेविषयी मध्यतवरी मतभेद निमाण होऊन १९८३ मध्ये ती तप्तसडात्मक करण्याचे म. छा. परिपदेने ठरमिले. या सप्तसडात्मक योजनेचा तपशीलख्वार आराग्यडा १९५८५ मध्ये समत होऊन १९५६ च्या प्रारमी खडसवादमानी लेखनास प्रारम करावा अवा आदेश परिपदेकट्टन त्याना देण्यात भाल. तथापि पुढीळ चार वर्षात झठहासाची रचना प्रत्यक्षात कोणाकट्टनरी उठरण्याची चिन्हे दिसेनात. या परित्यितीचा उळेख टाणे येधथीळ साहित्य-समेळनाच्या अध्यक्षीय माषणात परिषदेच्या कार्यक्त्यांच्या संमतीने अत्यत निरुपायाने मी केला त्यावतर अगीकृत केठेठे कार्य आगि त्याकरिता म्हणून स्वीकारलेठे आर्थिक साहाय्य याविषयीच्या तीत जाणिवेमुळे त्यायिपयीची सर्व ज्वानदारी परिपदेने पुन आपल्याकडे घेवडी, आणि १९६०च्या उत्तरार्धात प'रेपदेच्या कार्यकारिणीने “ वाय्ययेठिद्वास-योजनेच्या कार्यवाददीचा सर्वाधिकार ? मडक्डे सोपविला, व मळा ते वाम करण्याची आज्ञा केठी, संमेळनाध्यत्रीय मापणामधृून यासयधी

(७)

प्रकट केलेल्या विचारामुळे, या प्रकरणात आधीची दहा वर्षे मी दूर राटिलो असताही, हे दाम स्वीकारावे लगे. आज या इविहाठाचा पहिल्य माग, म्हणजे चोथा सड प्रकाशित होत आहे. या सडाच्या विद्धीडाही अपेक्षेपेक्षा अधिक काळ लागल्य आहे. तथापि अकरणान्मन्द्करण श्रेय या बुद्धीने हे काम केळे आहे.

हा चौया जडच प्रथम हाती घेण्याचे एक कारण भसे वी इतर खडापेक्षा या खडाविपयी, एक दोन ल्हान पुस्तके सोडल्यास, पिशेष वाझाय उपल्ध नव्हते. त्यामुळे अध्ययन आणि अध्यापन करण्यात सभदिताची फार कुचबणा होर दुसरे असे वी या फाल- खडामध्ये मुद्रित आणि प्रमाशित झालेले वाळाय दुर्मिळ झाळे अतून हळू हळू नट होण्याच्या मार्गात लागले आहे आणि ते पुनः प्रकाशित होण्याची फारशी भाशा दिसत नाही. इतर कालप़डामधीळ ग्रथकार आणि वाझाय याजनिपयी बरेच संशोधन, ठेउन व प्रकाशन चाळू आहे, परतु प्रसृत काळ्यड हा उपेठिन राहात आहे. मर्तुत सडाच्या प्रक्राशनाने याविषयीची अडचण आगि कुचऱणा बन्याच अशी दूर होतीळ अशी कव्पना आहे.

वाडायेतिहासाचे रख्वरूप काय झसावे याविषयी अनेक मतमतावरे आहेत रै सागाबयास पाटिजे असे नाही परतु झालेल्या वाह्मयाचा यथार्थ परिचय वाचकास करून देणे हे त्याचे प्रमुस अग आहे. यानिपयी दुमत होऊ नये. फोणत्याही बाळायाचा अम्यात भनेक हेवूनी आगि अनेक दृष्टींनी करिला येतो, पण तो करावयालाही त्या वाढायाचे स्थूळ स्वरूप तरी यथार्थपणे माहीत असावे लगते. ते परिचित करून द्यावे ही दृष्टी या सडाच्या छेखनामध्ये प्राथान्याने डोळ्यापुढे ठेविली होती हे करीत भसताना भर्थात त्या काळातील सामाजिक भागि राजकीय परिस्थिती कोणत्या प्रकारची होती, त्या वाझायाचा मागील आणि पुढील वादायाशी कोणत्या प्रकारचा अनुबध होता इत्याटी विषयासप्रधीचे काही बिवेचन यावे हे ळमप्रात्तच होते. प्रस्तुत काल्सडातील विविध वाझ्यप्रकाराचा परिचय करून देताना हेही करण्याचा प्रयत्न झाला आहे हे वाचकाच्या लक्षात येण्यापारखे आहे. ग्रथकाराच्या चरिननिवेदनास बिशेष महत्त्व न देता, त्याच्या चरिनाविषयीची झावश्यक तेवढीच माहिती तळटीपाच्या स्वरूपात दिली आहे. रेसक्ापेक्षा त्याच्या वाडययाचा परिचय अधिक फरून द्यावा ही दृष्टी ठेवळेली असल्याने भाज दुर्मिळ होत चाल्लेल्या किंवा झालेल्या चाळायातून बरेच उतारे देण्यात आठे आहेत हे अम्यातवाच्या लक्षात येईळ इतिहासात प्रत्येक लहानसहान पुस्तकाचा परिचय झाला पाहिजे असेही म्हणता येणार नाही, कारण इतिहास म्हणजे कोट नव्हे, ठिवा प्रथसूचीही नव्हे आजच्या वाड्ययेतिहास जाणू इच्छिणाऱ्या वाचकाची गरज शकय तो लक्षात घेऊन या इतिहावाची माडणी करण्यात आली आहे. यापेक्षा या बाभतीत अधिक खुलासा करण्याची आवश्यकता दिसत नाही.

चाडायेतिहासाच्या सिद्धतेबाबत प्रला एकस्याल सवाचिकार देऊन म. खा. परिषदेने मजवर जो विश्वास टाकला, त्याबद्दल मी तिचा फार आभारी आहे. तथापि अश्या वामात भाणखीही जाणत्या लेकाचे साह्य असणे हे केव्हाही इष्ट्य असते. म्हणून मी होऊनच परिषदेकडे महा सला देण्यासाठी आणि माझ्या जबाबदारीत भाग घेण्यासाठी एका सल्लागार समितीची मागणी केळी म सा. परिपदेने श्री श्री के. क्षीरसागर श्री. ग. बा. सरदार आणि श्री दि के. वेडेकर याची या समितीचे समासद म्हणून नियुक्ती केळी या समितीने वेळोवेळी तत्परतेने मळा ठल्या दिल्यात्रदळ मी या समितीचा मन पूर्वक भामारी भादे. समितीच्या समासदाप्रमाणे पारिपदेच्या पदाधिकाऱ्यानी भाणि तिच्या

वाडाये तिहास-योजना प्रमुख देणगीदार

महाराष्ट्र राज्य साहित्य भागि संस्तृति मडळ, मुंबई ३२ छेसनसिद्धतेवाठी ८ु,०००:२००

प्र ऱ्य - प्रकाशनासाठी ६,७००१२ ००

प्रा. श्री. मि. बोंडाळे, पुणे ५००८२००

श्री. पा. वि. गोठोस्कर, मुंमई शू न्ड्र ५००८२००

* श्री रा. वि. गोठोखर, मुबई ्ि ५०११२००

२० श्रीन्रा. वि. जोशी, पुणे ५०००-०० ६. धी, दि. वा. चितळे, नागपूर - २,००० ०७ ७. श्री. सदाशिवराव पतसचिव? मोर ] डॉ. शं. दा. पडसे याच्यामार्पत ५०० २२ ०० 7 टॅ. श्रीमत बाबुराव देशसुस, नागपूर र १५३०००८०००

£. दि. दिली बृहन्महाराषट्रीय समाज़ विहिंडग ट्स्ट ( श्री. न. वि. * गाडगीळ-याच्यामाफत ) १,००१२ ००

१०. अरी, पु. बा. काळे (कै. चिं. वि. जोशी र्‍याच्यामार्फत ) ५००८-०७

रीळ देणग्यापैकी फक्त'पहिली देणगी चवव्या खडासाठी आहे. बावीच्या एकूण 'बाळायेतिहास-योजनेसाठी आहेत,

मराठी वाझायाचा इनिहास सल्लागार समिति

श्री, के. क्षीरसागर सं. चा. सरदार दि. फे. बेडेकर

अनुक्रमणिका

विपय

प्रास्ताविक

राजकीप स्थित्यंतर व त्याचे वाढगरयीन परिणाम भाषिक वाडयय पाठ्यपुस्तकांची भाषांतरे श्रिस्वी घमेप्रचारावून निर्माण झालेले वाळाय नियतकालिक वाड्यय फथा-कादंवरी

फ़ाव्य

नाख्यवाछाय निबंध-बाड्यय

चरित्रे, इतिहास आणि चाड्ययविचार

उपसंहार

परिशि्

स्‌चि

छेखक रा. श्री जोग

गो. म. कुलकर्णी रा. श्री. जोग कृ. मि. कुलकर्णी

कृ. मि. कुलकर्णी रा, श्री, जोग ळू. म. मिंगारे म. श्री. पेडित वि. वि. पटवर्धन द. मि, कुलकर्णी

रा. श्री. जोग रा. श्री, जोग कृ, मि. कुल्कर्णी

पपर १- ट॑

९-- ७४ ७५-१० १०२-१२८

१२९--१४७ १४८--१७२ १७३-२२९३ २२४-२ट७ रटद-२१९६ १९७-४६२

४६२-५०३ ५०४-५१५ ५१६-५२५ ५२६-५५६

छेखक-प्स्विय

१, रामचंद्र श्रीपाद जोग; जन्म १९०३; एम्‌ ७ ( मुमई विद्यापीठ ); निदत्त प्राध्यापक, "फर्गसन फॅटिज, पुणे; झमिनव वान्यम्रकाशय, सौदर्य शोध भागि भागद- चोच, वेदाजमुत : काव्यदर्कन, अर्वाचीन मराठी वाव्य, मराठी वाद्ययामिरुचीचे विहगमावळोकन इत्यादी प्रथांचे लेसक,

२. भरानीशकर श्रीधर पडित, जन्म १९ ०६: एम. ७. ( नागपूर विद्यापीठ ); निवृत्त प्राध्यापक, हिस्टॉप व मोंरिख झोलिज, नागपूर; तव्या नागपूर विद्यापीठाच्या पदव्युत्तर भम्यासनिमागात मराठी मापा व वाढांय या विषयाचे प्रस; भाधुनिक मराठी कविता, सततमागम, केथवतुव--पाच चिंतनिका, या अथाचे टेखक; पिचलेळा पावा, उन्मेष आगि उद्रेक, सुगाव आणि रस य़ा वान्यसमहाचे कर्ते; समम्र केश्यवसुत, उघडि नयन ( रॅंदाळकर-कविता ); ब्रिनायकाची करिता इत्यादींचे संपादक, क्यीर-यचनावठीचे मापातरकर्ते.

३, गोविंद मल्हार उटकर्णी, जन्नं १९१४; एम्‌ ए. ( मुवई विद्यापीठ ), मराठीचे

आचध्यापक, विजय कॅठिज, विजापूर; रसग्रहण-कळा व र्परूप, प्राची € काव्यसंग्रह )

या अथाचे कते, सुट स्वरूपाचे वरेच टीकाटेखन व संपादन.

मिश्चनाथ पिठ्ठळ पटवधन, बन्म १९१५, एम्‌. ए. ( मराठी ), एम्‌ ए. ( हिंदी ),

पीएच. डी. ( पुणे विद्यापीठ ); साप्रत एम्‌ इ: एस. कॉलेज, पुणे येथे मराठी

विभागाचे पमुर्व, सत्तावनचे स्वातऱ्यध्मर या सावरकराच्या इग्रजी अथाच्या मराठी अनुवादाचे कर्ते, हिंदी कवि ळ्यशकर प्र्राद याच्या “ कामायनी ? या काव्याच्या मराठी भनुवादाचे कर्ते ( अप्रकाशित ), डॉक्टरेटचा प्रयघ£--

“ बाट्ययीन समेत ' नवे व जुने ' ( अप्रकाशित ),

५. कृष्ण मिझाजी कुलकर्णी, जन्म १९१७, एम्‌ ८, वी. टी, पीएच्‌. डी. ( मुबई

विद्यापीठ ), साप्रत मराठी विभागाचे प्रमुख, पर मयुरादास निसनजी कोलिज,

अघेरी, मई, डॉक्टरेटचा प्रभव ,--“ एमोणिताव्या शतकातीळ द्याठेय बाळाय भागि त्याचा मराठी भाषेवर झाठेल परिणाम *.

ढश्मण महादेव भिंगारे; जन्म १९२०; एम. ए., पीएच्‌ डी. (मुत्र सिद्यापीठ )

साप्रन यद्यवतराव चव्हाण केठिज, सराव, येथे मराठीचे प्राथ्यापक भागि प्राचार्य,

डोकररेटचा प्रवथ £ ' हरिमाळ' ( प्रकाशिट ), ळणाची माहोळी ( कादबरी ),

'संपादने-मादापन,

७, दत्तानेय मिझजी कुलकणी, अन्म १९३४: एम. ८. ( नागपूर विद्यापीठ ), सध्या नागपूर विद्यापीठाच्या पदव्युचर विभागात मराठीचे प्राध्यापक, रेकियिम (कथासमह ), मराठीतीळ प्रसिद्द मासिकातून टीकाटेएन.

८. चद्रक्ेसर शकर चरवे, घ्म्म १९३८; एम्‌. ए. (पुणे विद्यापीठ ), १९६१ पायून पुणे येथील स. प. मदाविद्याटयात मराठीचे प्राध्यापक, * उमाजचित्न * या समाजजीयनविपयक निजघसम्रहाचे सपादन (श्री: वि. ह. साडेकर याच्या घरोवर ); मराठीतीछ महत्वाच्या मामिकातून तमीक्षा मक टेखन,

रश

्

या

मराठी वार्मयाचा इतिहास खंड चीथा (इ. स. १८०० ते १८७४) प्रकण १ ले भ्रास्ताविक

मराठी वाढ्यायाच्या इतिहाखाच्या प्रस्तुत खंडात विचाराकरिता घेतलेला काल्संड हा इ. स. १८०० ते १८७४ अठा आहे. या काल्संडाच्या पूर्वोचरमयादा ठरविताना डोळ्यापुढे भग्णारी दृष्टी येथे प्रथमच विश्यद करणे आवश्यक आहे. वाढ्ययविचारामध्ये घेगवेगळे वाळपंड आणि त्याच्या पूर्वोत्तर सोमा ठराबिताना वाढायविपयक घटना अथवा कारणे ल्ह्ात घेणे उचित होय. परतु काही वेळा हा विचार बाजूल राहून इतर कारणेच पुढे येतात. काही काळ असा गेल वी ज्यावेळी इ, स. १८१८ पासून या वालसडाचा प्रारम झाल्याचा उल्लेस होई. पेशवाईची व पर्य्रायाने मराठी राजवटीची अखेर आणि ब्रिटिश राजवटीचा प्रारम ही राजकीय धटना याच्या मुळाशी होती. या राजवीय स्थित्सतराचे भापल्या बाडायनिर्मिवीवर महत्त्वाचे परिणाम झाले हे मान्य करूनही इ, स, १८१८ या वर्षांचे प्रलुत वाळ्यंडाचा प्रारभ म्हणून समर्थन वाडळायविचारात करणे शकय होत नाही. एक राजयट सपली वी लगेच त्या घटनेचे वाळायीन परिणाम सुरू होत नाहीत, त्यास बाही काळ जाबा लागतो. या दृष्टीने इ. स. १८१८ ही सीमा सोडन द्रावी लागते. कित्येक वेळा वाढायविचार शतकान्तराच्या कल्पनेवर आधारून करण्यात येतो. याचेही खरोखर शुद्ध बाडायदृष्टीने समर्थन करिता येत नाही. तथापि एका शतकाच्या अखेरीस वा पुढील शतकाच्या प्रारभास वाझायदृष्टया यिशेष अर्थपूर्ण अशी घरना घडली असल्यास विंवा वाळायास निराळेच वळण लागळे भसल्याय झतकानुरोधाने कालयड करण्यास हरकत नाही. ही शतके शकानुरोधाने लक्षात घ्यावयाची वी सनानरोधाने हा पिचार सरोखर गौण आहे. मराठी बाळायविचारात मान असे झाळे माहे की प्राचीन वाड्ययविचार शवानुरोधाने व अर्वाचीन बाइमयविचार इसवी सतानुरोधाने वेल्य गेला. परतु त्यामुळे वाचवाचा गाधळ होण्याचा सभव असल्याने मस्तृत बाट्मयेतिहासात इसयी सनानुरोधानेच वाड्ययाचे काल्सड व त्याचा विचार करण्यात आला आहे.

र मराठी घाडगयाचा इतिहास प्रस्नुव झालखंडाची पूर्वसीमा

प्रव कलयडाचा प्रार्म इ. सनाच्या अटरार्‍या दवकच्या सरवेतने व एवोणिदाव्या शतकाच्या सुख्यातीने धरण्यान भाळ लाहे. हे केय5 शतफावरविचाराने झाळे असे नाही. इ. स. १८१८ हा कालिंदू केवळ राजकीय दृष्ट्या मानव्य गेल्यामुळे सोडन द्यावा लागतो. म्हणून नवीन राज्यटीच्या परिणामाची हृद्य चिहे दिस लयल्यारायूम वेव्हा वरी नव्या काढखयडास प्रारम करावयास हया. तसे न करिता मागे जाऊन तो इ. उ. १८०० पाय करण्यास काही वाड्ययीन पारणेच झाली आहेत. नव्या बाश्ययनिमिनीस जीमुळे विशेष चाठना मिळाली अशी सयांधिक महत्त्वाची मोणती गोष भसेळ, तर ची मराठी वाढ्ययाच मिळालेली मुद्रणाची जेर ही होय. मराठी मापेतीळ पुम्तकाना पटिल्य मुद्रणसस्वार इ. व. १८०५ मध्ये कडकत्त्याज्यळ श्रीरामपूर येथवर झाला. त्या वर्गी तेथीळ म्विस्ती मिळनच्या मिद्यमाने ' सर मॅथ्यू * आणि * मराठी भाषेचे व्याकरण ? ही दोन पुन्नवे मुद्रित होऊन प्रसिद्ध झाली ब पुलेहि इ. खस. १८०८ पर्यत आगरी दद्दा पुखरे छापून म्रवाशित केटी गेली, यामाधी एक वष म्हणजे इ. स.११८०४ मध्ये कल्क्त्याच्या “ पालिजे सॉफ फोटं बुइल्यभ मध्ये मराठीच्या मअध्ययन-भध्यापनाला प्रारभ झाडा होता, याचा अथ असा वी डू. त. १८०० च्या नपळपासच अवाचान मराठी वाय्ययाच्या जपावनेश मारम झाल. हा भारम महाराष्ट्रापासून दूर शाला विवा पररीयाच्या हस्ते झाला ही गोष्ट चमत्कारिक वाटली, तरी ता प्रारम म्हणून मान्य व्हावयाठ हरकत नाही, प्रस्त काढयडाची पूर्वसीमा याकरिता ४, स १८०० ही धरण्यात साठी भाहे,

उत्तरसामा

या कालची उचरसीमा इ. स. १८७४ ही घरण्यात वाश्मयीन दृष्टी ही अर्थातच निणायक टली आहे, पुढीळ बाडम़यनिर्मितील सूती, चालना, उत्तन्न वा वळण देण्यास फार मोठ्या प्रमाणात करणाभूत झालेली चियळृणकराची “ निजधमाला ? ही १८७४ झाली मुरु झाल, ही मराठी चाडूमयाच्या दृष्टीने एक कानिकारव घरनाच समजावयास पाहिजे. मराठी वाड्मयाच्या पुढीळ काळ्यताचे ते आारमस्थानच ठरते. साहजिकच त्या भाधीच्या काळयशची ती उत्तरसीमा उरते. नित्रघमाटेचा प्राम अथया मखर याश हे श्रेय देण्याविषयी काही मतभेद आादेव. वथाणि निअघमालिला तयूवीच्या वाडूमयाचा उन्क्पसीमा मानण्यापेळा तला पुर्ब॑ळ वाट्सवाचे मारमस्यान साचणे टच र्‍यधिक योण्य टरेळ थीच्या वाडमयीन कार्याचा ठो कळस तन, नवीन वारट्मयनिर्मितीचा पाया घाडून देणारो, तिला चालना देणारी सर्शीःच ती घरना आहे.

प्र्तुत काळ्यशच्या पूर्वोचरसीमा याप्रमाणे निश्चिन झाल्या तरा त्यांना अगदी काटेवोरपणे चिकटून राहणे मराक्ष्य माहे हद सागावयास नवो. झोणताही एक कालनिंटू भाउण सीमा म्हणून पत्करटा, तरी त्याच्या आगमाग जाऊन विचार वरणे ह अनेक घेळा आायस्यळ असते. निमधमाटेने एकदरीद वाड्यय आणि माप याच्या उिचाराला विरोप चालना दिटी असली, तरी नवीन कान्य, अथवा कथायाड्यय, किवा नार्यवाळ्यय यामा ती प्रत्यक्षपणे बारणीभूत शाली नमे म्हणठा येत नाही. मराठीमधीळ अर्वाचीन नारघाचा जन्म श्ि्लोम्कराच्या द्याकुतल सोमद्रानी झाला असेच मानावे लागते. नयीन फ्थायाद्ययाल म्रारम हरिमाऊ भपल्याच्यापासून स्यल असे म्हणावे गते. त्याचप्रमाणे नवीन फररिनेय

प्रास्ताविक :!

« येशवसुदानीच रूप दिले असे म्ह्टळे आते. म्हणजेच अर्वाचीन लॅल्ति वाड्याचा जन्म १८८० ते १८९० या दशमात झाला असे स्थूळ मानाने म्हणणे कमप्रातत होते. त्यामुळे प्रस्तत सडात ललित वाड्याच्या या प्रकाराचा परामशी इ. स. १८७४ च्या पुढे आणखी पाचदहा वपीपर्यन्त तरी ध्यावा लागेल. उल्ट-पत्ती पडिती भाणि शाहिरी काव्य, व बसर- गद यांची निर्मिती इ. स. १८०० नतर वराच वाळ, कित्रहुना चाळीस पजास वर्षे होत राहिली असली, तरी त्याचा परामशं या सडात न घेता मागील सझञतच घेण्यात भाला आहे. कारण त्याचे स्वरूप व त्यामागची भूमिवा अथवा वृत्ती ही मागील झतकाला अनुरूप भशीच होती.

नऱ्या वाढ्ययाची पूवेतयारी

प्रस्तुत वाल्ग्यडाचे सर्वसामान्य खरूप पाहिल्यास ते नत्या वाज्मयाच्या पूर्वतयारीचे युग होते अले म्हणावे ल्गगेळ. आताच उछेखिल्याप्रमाणे अर्याचीन मराठीमधील नवीन स्वतन छल्तिवाडायास १८८० ते १८९० या दत्राकामध्येच प्रा झाला असे स्थूलमानाने मानावे लागते. लल्ति बाऊायच मव्हे, तर 'बरिने, टीका इत्यादी तदितर वाळायप्रवाराचाही खराखुरा रन्मेप याच वालारघीमध्ये आला असे दिसून येईल. परतु दे. व्हावयास वाही एकदमच प्रारम झाल्य असे नाही. त्याची पूर्वतयारी होण्यास काही काळ आमर्यक हाता. प्रस्तुत कालयड हा अद्या पूर्वतयारीचा काल्सड आहे. तसे पाटिळे तर तो फारसा मोठा नाही. बाझायाच्या इनिहासात पाउणशे वर्ष ग्हणजे काही दीर्थ कालाबधी नव्हे. अगदी स्वाभाविकपणे, त्या वाड्ययाच्या अत प्रदत््मनुसारे या वाड्ययाचा विकास व्हाययास पुष्कळच काळ डागळा असता. परतु इंग्रजी बाडूमयाच्या बऱ्याच अशी आबर्यक झालेल्या अभ्यासामुळे आणि परिचयामुळे वाडूमयविकासाला वरीच जोराची गती मिळाडी, या विकासाला उल्लान्ती किवा अरमविकास म्हणण्यापेक्षा काती ग्हणणेच अधिक योग्य ठरेळ, परतु विकासाची वाढलेली गती एवटेच रूप या घरनेल नहते. अनेक वेळा अवोचीन मराठी वाड्मय हे मराठी वाडूमयावर इग्रजी बाड्मयाचे कल्म झाल्यामुळे मातत झालेले फळ आहे असे म्हरले जाते. कम्‌ करण्याचे फायदे असे की प्रात झालेठे फळ वेगळ्या स्वरूपाचे, अधिक सकस आणि भरदार अमत अल्साबधीमध्ये मिळते. तसे ते मराठी बाड्मयाच्या ब्रामतीतही झाले,

योजनापूर्वक वाड्ययनिर्मिति

या प्रकियेत स्वामाविकरणे झाेल्या निर्मितीपेक्षा जाणीवपूर्वक प्रयत्नामुळे झालेल्या निर्मितीचा माग अधिक असनो. तसा तो या कालखडातील वाडायनिर्मितीमव्येही होता. असा प्रयत्न श्यासनसस्थेकडून कछचितच हाई किवा आजही होता. कवीस किवा ग्रथकारास पारितोषिक किवा आश्रय सत्ताधारी ढाकाकडून मिळाला अद्या घरना पूर्वीच्या काळी कदाचित आणि कचित घडल्याही असतील. तथापि त्या काही योज्नापूर्वक आणि धोरण म्हणून शासनाकडून होत होत्या असे नाही.त्यात वैयक्तिक दानादानाचा प्रमारच अधिक असे. चाड्ययास बळण देण्याचा सहेतुक प्रयत्न शाठनसस्थेकडन कचिनच होई. गेल्या शतकात असा प्रयन झासनसस्थकडून झाला हा या काल्यडाचा एक विशेषच मानावयास हवा. ही झासनसस्था परवीय होती हा या घरनेतील आणखी एक लक्षणीय माग हाय. जित लोकाच्या वाड्ययास उत्तेजन देप्याचे, फिवा प्रयत्नपूर्वक त्याची निर्मिती करण्याचे परवीय राज्यकत्यास काहीच कारण सामान्यव असत नाही. परतु आपले राज्य स्थिरपट व्हावे,

४ मराठी वाटय़याचा इतिहास

त्याकरिता जित लेकाचे साहाय्य जायल्यांस मिळत राहावे, अशा स्वार्थी हेवूने का होईना, निटिश राज्यकत्यीनी मराठीमध्ये ग्रथनिर्मेती करवृन घेण्याचे प्रयत्न पेठे. त्यात गाठेय व शैक्षागिक वाडायाचा मोठा बाटा होता द्दे या स्वार्था धोरणात धरून झाळे. तथापि मराठी गद्यास विशिष्ट बळण लागण्याच्या दृष्टीने याचा फार उपयोग झाल, मराठी गद्याची मापा शुद्द, निकष व व्यमस्थित होण्यास त्याचे फार साहाय्य झाळे यात दका नाही. गद्य वाझ्ययाची निर्मिती होण्यासच केवळ नव्हे, तर काव्यनिर्मितीलाही दक्षिणा प्राडेझ कमिटीकडून उत्तेजन मिळत गेले. सरे काव्य हे अश्या मिम परयत्नानी निर्माण होणारे वाळाय नन्हे हा भाग वेगळा, परफीय ञासनसस्थेक्टन शासिताच्या बाउयनिर्मितीयामत इतका प्रयत्न झाल्याचे हे पहिळेच उदाहरण असेल.

मिशनऱ्यांचा हातभार

परवीय शासकाशिवाय परकीय मिदाररी लोक याचेही साहाय्य या वाडययनिर्मितीस होत गळे हा या पाल्यंडाचा आणखी एक विद्वेष होय. या मागेही स्वार्थी देवू होवा व तो धर्मप्रचाराच्या स्वरूपाचा होता. था धर्मम्रवारास प्रारमी परकीय राज्यकऱ्यींचा पाठिंबा नसला, तरी विरोधही फारसा नसावा, व पुढे पुढे छुपे साहाय्यही असावे. आपल्या धमंम्रथाचा मराठीमधून परिचय करूम देण्याकरिता त्याचे भापातर करून, व धर्माचारात आवद्यक असणारे इग्रजी प्रार्थनादी वाळाय अनुवादित करून मराठी ग्रंथ आगि वाळाय यांच्या निर्मितीस या मंडळींनी साहाय्य वेलेच, पण सश धर्ममचाराल विरोध करणाऱ्या एतदेशीयाच्या वाडायालाही त्याच्या या प्रयत्नामुळे जन्म मिळाल, ब ते स्वरूपाने अधिकच मराठी उतरे. परवीय धरमंप्रवारवाचा मराठी वाळायावर हा दुहेरी उपकारच झाल असे ग्हणता येईल.

भापातर-य॒ग

प्रस्तुत वाळखडाख कित्त्येक वेळा “ भापातर--युग ' असेही समोधळे जाते. याचे फारण भर्थात उपड आहे. या कालातील बरेच बाळाय भापातरस्वरूपाचे भाहे. आरमी जे शालेय बाड्यय निर्माण फरण्यात आले, ते बहुतेक सारे इग्रजीवरून भापातरित असे होते. या वाझळायास तुनी परपरा अशी नव्हतीच. नव्याने आणि अल्यांवधीत या स्पस्पाची बाळायनिमिती करावयाची, तर मापातराखेरीज मार्ग नसतो. या भापातरात वाड्ययाउरो ग्र शास्त्रीय स्वरूपाचे ग्रथ झाले. ठलित नसणाऱ्या वाढ्ययाप्रमाणे लल्ति क्थामक वाढ्ययदही आले. इग्रजीनून मापातर करण्यावर मर असला, तरी सत्कृत आणि फारशी वाथ्ययावरूनदी भापावरे झाली. प्राचीन मराठीमध्ये भारत भागवत-रामायणादी भथाचे अनुवाद झाठेळे असले, तरा त्याना माषातराचे स्वरूप सहसा नसे, बहुधा खैर अनयाद असे. या नवीन अमुबादवाडयाया] मूळास घरून मापानर करण्याचीच दृष्टी प्राधान्याने होती. कथावाझायात स्वैर अनुवादाय वाच असल्य, तरी यारजीय दिंवा माहिती देणाऱ्या बाळयावून वो वितफा नठनो, सतत प्रथनिर्मितीपेक्षा मापातररूप निर्मितीस म्वतभ प्रतिभेचे देणे भल असले तरी पुरते किंबा भायर्यकही नसते. भापातरखू्प कृतींना अर्थात भव दर्जाच्या वाढ्ययाचे मूय्य भिकू शकत नाही. म्हणून इृष्णशास्त्री चिपडूणकरासारख्या मापाप्रभू रतिकालाही स्वतय चात्गयनिर्मिती मरणाराइतका मान मिळत नाही. ल्ात घेप्याखारखी गोष्ट म्हणते संस्कृत नाटफे तया फऱ्ये याचे अनुवाद फरण्याची कल्यना आधीच्या फालान कोणास सुचली बा

भार्ताविक ष्‌

रुचत नव्हती, ती या पालयडात मान्य होऊन बहुत्तेक प्रसिदध घच रसिकमान्य नारे, व मेघदूतरुमश्यादी वान्ये मराठीत उतरली गली, जयळचा मोलाचा ठेवा उमगल'च नव्हता, तो या काल्यडात डोळ्यास दिगू लागून त्याची भापातरे करण्याची ज्णू अहमहमिका लगली. इंग्रजीतून कथा, नाटके व झाव्य याची मराठी भापातरे झथोतच होत. होती. स्थतन निर्मितीपेञा टी झनुवादरूप निर्मितीच अधिक झाल्याने या वाळायीन युगास * भापातर युग * स्हटळे गेल्यास ते स्वाभाविषच दोते.

'मापाविकासास उपकारक वाढयय

या फल्सडामध्ये मराठीच्या भाषिक भभ्यासाच्या इप्रीने एक-दोन महत्त्वाच्या घरना घडल्या. प्राचीन वाटात मराठी वाड्ययाचे वाचनसुद्धा सख्येने फारच मर्यादित भशा जनसमूहाक्टन होई. वाढळायाचे वाचन याचा अर्थ त्याचा अभ्यास अधा अथात नव्हता. बाढयायाच्या अभ्यासात भापरेचा अभ्यास तर त्याहनटी सल्य प्रमाणात होत असावा. भापेगदल्चा अभिमान शानेश्ररापासन मोरोपतांय्यंतचे वाड्मयनिरमाते प्रकर करीत आले असले, तरी तो अभिमान भापेच्या व्याक्रणिक अगापेक्षा साहित्यिक अगायिपयीचा असावा असे वार्ते. मराठी ही ज्याची मोठी, स्वमाप्रा होती, त्याना मापेच्या ह्या भगाच्या भम्याणची गरज्टी न वाटणे स्वामाबिक होते. फादर स्टीफन्ससारख्या परवीयालाच मराटीच्या व्यावरणाची गरज असे. म्हणून मराठीच्य़ा भापिक अभ्यासास पोपक व तिच्या खरूपास योग्य, श्रढ़ वळण मिळण्याच्या दृष्टीने लक्षात घेण्याजोगे प्रयत्न पूवा झाले नाहीत. प्रस्तुत फाळजडात या प्रयत्नास पद्धतशीर प्रारम झाला, त्याचे मूळ प्रामुख्याने परकीयाच्या गरजेतच होते, त्याची गरज अर्थात त्याच्या भापेत लिहिल्या गेलेल्या व्याकरणाने भागटी असती. परतु एतदेशीयाना त्याच्याच मापेत शिक्षण देऊन आपल्या उपयोगास येतील इतके शाहणे करून सोडण्याच्या राज्यकर््यांच्या धोरणामुळे मराठीचे व्याकरण मराठीमध्येच तयार होण्याची आवदयकता वाट लागली. तीमुळे मराठीच्या भापिक मम्यासास पारम झाला, व इग्रजी पद्धतीने का होईना दादोग पाडुरगाचे मराठी व्याकरण लिहिछे गळे, त्याआधी काही थोडा काळ मराठीच्या एका जुजनी व्याकरणाने फाम मागवण्यात येत भसळे, तरी दादोबाचे व्याकरण हाच अर्वांचीन मराटी व्याकरणाच्या अम्यासाचा पाया टरतो असे उमजावयास हरकत नाही. भापिक अभ्याखाच्या दृष्टीने ही फार महत्त्वाची, अत्यत आवश्‍यक आणि फार उपबारक खश याना यडटी, जशीच दुखरी कना म्हणजे मतठी जापेचा शब्दयोश तयार होणे ही होय. अद्या कोशाची गरञ्ही परकीयातच प्रथम मासणार हे उघड आहे. खमापेतील झन्दाचा कोर रचण्याची आवद्यकता तिच्या व्याकरणरचनेप्रमाणेच ती भाण बोल्णाऱ्याना तितक्या लौकर भासत नाही. प्राचीन मराठीमध्ये यामुळे कोदाम्रथ सख्येने फारच थोडे आहेत, ब यातील चहुतेक जानेश्वरीसारख्या किवा “ याती अथा * सारख्या ग्रथापुरते मयादित होते. त्याना कोद्याचे स्वर्ध असण्यापेक्षा अर्थनिर्णायक टीपाचेचय स्वरूप असे. मापेतील सव शब्दाचा वोग करण्याची कल्यना त्याच्या मुळाशी नव्हती अश्या कोशाची गरज मासावी याल! भाषिक अभ्यासाची जाणीव असावी लागते, तिचा प्राय अभाव असल्याने असे कोश आधीच्या कारात झाटेरे नव्हते. प्रस्त फाळजडामध्ये मोल्यूबय आणि कँडी याच्या मराठी- इग्रजी आणि इग्रजी मराठी या चोशानी अर्वाचीन मराटी फोळवाळायारचा पायाच घाळून दिल. या कोशाच्या स्वरू्पावर्न इमरजी जाणणाऱ्याच्या सोयीकरिता म्हणजेच राऱ्यकन्योच्या सोयीकरिता ते निर्माण झाटे हे उहन रात येण्यासारखे आहे, त्याच्या रचनेत मराठी झाखी

1. मराठी घाढ्यय़ाचा इतिहास

पडितांचे साहाय्य पुप्कळच झालि असछे, तरो त्याच्या संपादनाचे श्रेय या दोघा साहेग्रमाच देणे योग्य हडळ. भाषेच्या निकासास आवर्यक असणाऱ्या व्याकरणकोशाच्या या द्रिनिघ कार्यास शात्तरीय पायांवर या कल्यंडान प्रारम झाल ही गोष्ट त्याच्या वैरि्टयाची निदरोक आहे.

गद्यास मिळालेले महत्त्व

मराठी गवाळा मिळाठेले महत्तव हा या बाल्यंटाचा आणखी एक विशेष गणावयात पाहिज, प्राचीन घाडार्‍यात पद्यरचना हेच वाढ्ययाचे बाह्मरूप अथवा झरीर होते, मग ते गदसदृहा अद्या वाळायीन ओवींचे का असेना. ज्याटा कात्याचा स्था दुल्नच भागि क्वचितच झालेला असे अद्या निवेकसिधु, यथार्थदापिवा यासाररव्या सिवेचनात्मक ल्सनासही ओवीसारख्या पद्याचा आश्रय करावा लगे. गव बाझाय मुळीच निर्माण जाळे नहते असे नाही. महानुभावीय गद्य आणि बसर गद असे गाचे दोन निरनिराळे नमुनेही आज उपल्ब्ध आहेत, तथापि एकंदरीत गद्चटेग्यनास पिज्लेप मान्यता ळामटी होती असे म्हणता येणार नाही, अन्वल इग्रजीमध्ये गदरचनेचे महत्त्व मान्य होऊन त्याचे योग्य ते स्थान त्याय मिळाले; एघडेच नव्हे, तर पद्यरचनेपेक्षा गवरचनाच अधिक प्रमाणात झाली. शिक्षण हे चाझायनिर्मितीचे मोठे कारण आणि चार्यक्षेन आहे. नवीन राजवटीत व्यवहारोपयोगी दिक्षयाठ वि्षेप महत्त्व मिळून इतिद्दास भूगोल, मोठिक त्रास, व्याबहारिक नीती याविषयीचे वाडयय निमीण होण्याची आवदय़कता वाटू टागली, व या गरजेबून नवीन गद वाडाय निर्माण झाळे, था बाझायास मूळ आघार इग्रजीमधील वाढ्ययाचा होना. त्याचा अनुवाद मराठीमर्‍्ये केल्याने हे गवळेखन पूर्वीच्या गद्यपरपराहुन वेगळे असे गद्य झाले. स्वरूपाने ते “फारच याठयोच आणि झळकरणरहित असे उतरले. याआधीच्या बसरगदाचा टीळ आणि सामर्य्य त्यात दिसत नाही. त्याचा देनूही ब्रहुताशी केवळ शनदानाचा झखल्याने तुगेधता आणि बमोब्निरहितता या दोन युणापेक्षा इतर अलकरणाची आव्यकता त्यास भासटी नाही. परतु यामुळे त्या गद्यास साधे, पण नेटके असे वळण मिळाठे व॑ मराठीची वेगळी अशी शैली अस्नित्वात आली, अगदी प्राचीन गद्यातील नुटितता आणि अपूण अथंत्यक्ती या गवदेट्रीत राहिली नाही, आणि बसरीच्या गातील रनिमता आणि आडररही त्यात उरे नाही, वाक्यरचना व्याकरणदृष्टया शद्ध घ निटॉप व्हावी असा जाणीवपूर्वक कटाक्ष पाळडा गेल्य. या दृष्टीने पुनः एकदा एका परवीयाची* कामगिरी महत्वाची टरठी. था डीढील्य पूर्वपरपरेचे थड लामळे नसल्याने माळापूर्वेकाटीन गद्यात जतियवपणाचा अमाव असल्याचा भाक्षेप घेतळा गेला.२ तथापि निला एक रेषीय स्वरूप या काळातच मिळाले है मिसरता येव नाही. या शैलीच्या पायावरच पुढे कृप्णशयाली चियळूणकरादी सत्क्वची पीठिफ छामठेल्या मडळींनी एक डौळ्यार बळण निर्माण फेळे; आगि विष्णुशयाल्यांसारण्या मराठीच्या शिवाजीच्या हातात ते किती समथ ठरे हे सर्यास परिचितच आहे, मराठी गद्याचा आणि गद्यकैलीचा नवाबतार ह * मराठी गद्याचा इंग्रजी अयतार ! म्हणून भाज ओळगळा जान आदे,

ज्ञानसंम्रह्द घ ज्ञानपसार

या गद्य वाडूमयाचा प्रमु्य हेतू झानखपादन आगि झानप्रमार हा. होता. त्यामुळे स्थाच दृष्टीने त्याची निर्मिची व्हावी दे स्वाभाविक होने. दे शन तत्वश्शनाच्या स्वरूपाचे १. मेजर कॅंडी २ नर्वाचीन मराठी गाची पूवपीठिका, दु. आवुत्ति, ए. २१५,

प्रास्ताविक ७

नसून ऐहिक व्यमहारोपयोगी ज्ञानाच्या स्वरूपाचे होते. त्या धामनीत आपला समाज फार काल वचित राहिलेला होता. त्याल्य इतर देशाचे वा समाजचे इतिहास तर राहोतच, पण आपल्याच देद्याचा व समाजा इतिहास माहीत नव्ह्ता. ऱ्या एय्वीवर आपण राह्तो, त्या एण्वाचे आणि तीमधीळ आपल्या या खंडप्राय देशाचे आपले मौगोल्कि जानही अगानापासन फारसे दूर नव्हते. स्ट पदारपीनिपयीचे आपले शानही विशेप स्पृहणीय नव्हते, हे सारे हान आपल्यास व्हाययास पाहिजे व॒ त्याचा शस्य तेवदा प्रसार व्हावयास हवा अद्यी भूक या पाळामध्ये निर्माण झाली होती. म्हणून ' अनेकविदामूलतत्वसग्रह ' वरप्यात आल. € सिद्धपदार्थनिशानविपयफ भवाद ? लिहिळे गठे, हिंदुस्थान आणि इग्लंड याच्या इतिहाता- ब्रोजर ज्याचा इतिहासही सागप्याचा परग्रल झाला, कोलमस आणि कुक याच्या जलपर्यटणाची माहिती करून देण्यात साठी, संमिटीस, छथर, फाइव्ह, बोशिसन इत्यादी परवीयाच्या चरिनाचा पण्चिय करन देण्यात आढ. आपल प्रांत, देश, गड माणि अखेरीस सरघ भूगोळ याविपयीचे जान उपल्ध करून देण्यात आले. सारा, जनाचे संपादन आणि त्यांचा प्रसार या दृष्टीने खूपच प्रयत्न झाले, त्याचे खरूप पार प्रगत अथवा उच्च दर्जाचे साह

जिस्म नव्हते. परतु त्यावेळी हा विचार महत्याचा नसून उपल्ध ठुरपुजे शानही लोकास उपल्ब्व करून देण्याचीच गरज अधिक निकडीची होती. त्या फाल्यडात नित्राटेटी उत्तपेतन मागि माविम याची नावे पाटिडी तरीही जानसपादनाची आणि त्याच्या प्रमाराची इषी किणी उत्कट होती याची कल्पना येते. शानोदय, ञवप्रमाश, शनच ही वाही उत्तपनाची नाथे आहेत, तर आनचद्रोदय, शानप्रसारक, जानदर्पय, विविधत्रानविस्तार आणि उगनसग्रह ही काही माविवाची नावे आहेत,

नियतकालिकांचा उद्य

या नियतकालिकाचा उदय हाही या काल्संडाचा नवा विशेष आहे, नियतकालिकाची कल्पनाच आपल्यास हा काल्याबेतो भपरिचित हाती आणि त्याची भावःयकताही बाटली नाहती. ' वर्तमान ? हा नियतकाल्वाचा जीवनाधार होय, त्याच्याकडे क्ष देण्याची गरज झिया त्यापासूनचे फायदे याची जाणीव पूर्वीच्या पालात भापल्यास झालेली नव्हती. वर्तमान म्हणजे यातमी हा अथ जो आज त्या शब्दास भाल आहे, तो. मान त्या कालात नव्हता. बातमीपेश्ता जानप्नसार, मतप्रकरन क्रिंवा विचारजयण्ती हीच या नियतकाल्कि'ची उद्दिष्टे असत, बातमी देणे हा भाग गौण होता. म्हणजेच वाडूमयनिर्मितील त्याचे स्वल्प अधिक मनुकृळ असे. यातूनच अर्वाचीन मराठीमधीळ एक महत्त्वाचा भा वाड्मयप्रकार जन्म पाबद्म. तो म्हणजे नित्रध हा प्रकार होय. या नियतकालिकातून येणारे लेस, प्रलय आगि वेव्हा केव्हा पनेही नियधाच्या स्वरूपाची असत, आणि त्याचेच महत्त्व दैनिकातील ब्नातम्यापेक्षा अधिक असे. यातील मतप्रकरन किवा मिष्चारजाग्रती ही प्राधान्याने धार्मिक वा सामाजिक विषयासमधी असे, राजकीय फारच अर्र, सामाजिक जीवनात किंवा धमेविचारात बाही गदळ, सुवारणा ब काती व्हावयास हवी हा विचार नव्याने आलेला होता. इम्ज आणि इअजी याच्याशी आपल्य जो ससघ आला, त्यामुळे या विचाराला प्रारम झाला माणि धर्मे आणि सामाजिक जीवधन या वायतींत सृप्च सळबळ माजून राहिली. या नियतदालिका यात्त आपल्यापुढे अवणारे आदी डे परकीय म्हणजे इग्रजीच होते त्यामुळे काही नियत आल्यि इग्रजी आणि मराठी अश्या दोनही मापामल्ये निघत. आणि त्यातील मराटीपेक्षा * दरग्रजी अधिक 'चागळे असे. जुने मिवार आणि सस्कार वदल्ण्यास पिरोधही पुष्कळच झाला

टं मराठी वाढ्ययाचा इतिहास

आणि या सघर्पांमुळे वाडूमयनिर्मिनीस 'चाल्ना मिळाली. हे ठारे घडन येण्यात सुद्रणाची सुकरता फार मोठ्या प्रमाणात कारणीभूत झाठी, सुद्रणसुकरना, तीमुळे नियतकालिवांचा समव, त्यांच्या द्वारे झाठेडी विचारजारती आणि विचाराचा मधर्षे, आणि त्यांतून वाडमयनिर्मिवी अशी ही परंपरा भादे. आपल्य परकीयांशी आठेल्य सवध अर्थात या सर्वोच्या मुळाशी आहेच.

पायातीळ दगड प्रसुुत काळ्यंडामध्ये मराठीत जे वाझाय निर्माण झाले, त्याचे महत्त्वमापन करण्याचे स्थळ हे नब्दे; ते या खंडाच्या असेरीस भाहे. तथापि एका मताचा उन्ठेस येथे करणे हे एवा दृष्टीने उपयुक्त ठरेल. या काटखंटातीळ बाड्ययापासून करावयाच्या अपेक्षांची कल्सना त्यामुळ आपल्यास येऊ शकेल भाणि मग निराश्या पदरी पडणार नाही. या काळातील मराठी गद्याचा बराचसा सविस्तर परामर्द प्रथम घेणारे महामहोपाव्याय द. वा. पोतदार आपल्या ग्रंथाच्या उपादुधातात ग्हणतातः -- परतु सामम्य्याने जव्हा या काळांतील मराटी ग्रंथ ब ग्रंथरर आमच्या पुढे उभे , राहतात, तेव्हा आम्हांस प्राबळमणाने अस क्वूळ करणें भाग पडतें की, या पाऊणशे चपौत एकही अलोकिक किंवा अजरामर ग्रंथ मराठींत झाला नाहीं. लहानसहान सटरफटर ग्रंथ मारामर झाळे. * तारागण ? पुष्कळच उगबलळा, पण तमोनाशक चद्र मात्र कोठेच आढळला नाही !?? मराठी गद्यासबैधाने त्यांनी दे जे म्हटले आहे, ते या कालातील पद्याठंबंधाने म्हणजे वाव्यासंबरधानेही खरे मानावयास हरकव नाही. परंतु एवदाच एक विचार मनात ठेवून या काल्संडतील वाझायाचे परिशीलन करणे अयोग्य टरेळ. प्रारंभी म्हटल्याममाणे प्रस्तुत काळ्यंड हा पुटे येऊ घातढेल्या एका उज्ज्बळ काळ्पंडाच्या पूर्वतयारीचा काळ होता. चिपळूणक्रांसारसा प्रभावी नित्रंबलेखक वाही आकाश्यातून एकदम खाली आल्या नाही. किर्लोस्करांची नाटके, हरिमाऊ आपटे यांचे कादेमरीवाडाय, केशवसुतांची नवीन कविता, हे वाझ्ाय फाही अचानकपणे अवतीर्ण झाठेले वाझाय नव्हे. त्याची पूर्वतयारी होण्यास इतका अवधी अवदयच होता. कि्रहुना एरवी तो अपुराच वाटला असता. इंग्रजी वाड्याचा मागोवा घेत भापण हा आधीचा प्रवास केल्यामुळेच पुढीळ क्रोंती गेल्याच दतवाच्या उत्तराघामधीळ शेवटच्या २५-३० वपामध्ये होऊ हकडी, त्याकरिता इंग्रजी भाणि सस्कृत बाळ्ययांचे वळण गिरवावे लागले. भाषांतरे करावी लागी, अनुकरण करावे लागले. भापा समर्थ होण्यास व निल्य रेखीव वळण प्राप्त होण्यास कोश्वव्याकरणादी खाधनभूत वाड्यय निर्माण करावे छागठे, याच काळात नवीन धर्मविचार आणि समाजविचार सुरू शाय, ही गोए वाझ्ययदृष्टीनेरी इष्ट अशीच ररटी, या आधीच्या काल्यंडाच्या असेरोस भापण स्वदेश, स्वघम, स्वमापा आणि वाड्य़य था सर्वच दृष्टींनी भधोगतीची फड गाठडी होती असे म्हणता येईल. यावून उत्थान घेऊन उद्‌गतीचा मार्ग आकमावयाचा होता. याल प्रयत्न आणि नेट यांची आवश्यकता होनी. त्या इीने प्रसुत काळसंडाचे फार्य भापण लकात घ्यावयास हवे. त्यात डोळे दिपविणारी आणि मान हरपून टाकणारी वाझयशती निर्माण झाडी नादी दे ग्रे अमेळ; परंतु तेवब््याने त्याचे महत्त्व फ्मी मानप्याचे पारण नाही. पायादीळ दगड पाहून कघी कोणी न्निनित झालेला नाही; पण। त्यामुळे त्याची उपयोगिता आणि उपफारकवा अमान्य करणे न्यायाचे टरणार नाही. उपरिनिर्दिष्ट अमिप्रायामध्येदी तशी दृष्टी नाही दे झ्दाचिन खात येगार नाही म्हणून हा विस्तार कराया लागल,

प्रकरण ररे राजकीय स्थित्यंतर व त्याचे वाड्मयीन परिणाम

एकोणिसाव्या शतवापासूनचा पुढचा सत्तर-ऐश्ी वर्षाचा मराठी बाळायाचा इतिहास म्हणजे त्रिटिश राज्यटीमुळे निर्माण झाठेल्या नवससाराच्या नियाप्रतिक्रियाच्या प्राराचा व विस्ताराचा इतिहात होय. त्रिटिश राजवटीमुळे साऱ्या भारतीय जीवनातच स्थित्यतर घडन आठे, आणि त्याने एका अगदी वेगळ्या प्रमारच्या बाढ्ययनिर्मितीला भ्ररणा दिली. म्हणूनच या राजयटीपासनच्या पुढील दाल्ग्यटात निर्माण झालेल्या बाडययाठा अवाचीन बाडायाचा काल्गयड असे मग्रोधण्यात येते. येथे प्रस्थापित झालेल्या था नव्या राजसचा उगम एका व्यापारी सत्यव असला, तरो तिचे स्वरूप केवळ व्यापारी नव्हते, अथवा आजपयतच्या येथील इतर देशी-विदेशी सत्ताप्रमाणे केवळ राजमीयही मव्हते. व्यापारी बा राजवीय हेवू सिद्धीला नेण्याखाठी का होईना, पण पाश्चात्य सस्छतीचा देतुपुरस्पर प्रचार करणे हेही तिचे एक महत्त्वाचे उद्दिष्ट होते. या सस्हृतीची मूल्ये ब त्याच्या प्रचाराची साधने या सत्तेच्या छायेसाठीच ठुद्धिगत झाली. नधी शासनव्यवस्था, शिक्षण सत्या, मुद्रणाळ्ये, म्रथप्रमार, वृत्तपत्रे, खिस्ती धर्मोपदेशक आगि एतद्देशीय लोक यानी या अनु सधामाने केठेल्या सामुदायिक वा व्यक्तिगत हाल्चाली या छवोच्या निया प्रतित्रियावून या नव्या मूल्याचे येथे कमीज्ञास प्रमाणात सव्धन होत गेठे. जीबनाच्या राजकीय, धार्मिक, आर्थिक, सास्हतिक अगाकडे पाहण्याचा एक नवा दृष्टिकोण त्यामुळे येथील लोकाना प्रात झाला. तिंमहुना, राजवीय क्रातीव्ररोबर एक प्रचड मानसिक काती येथे घडून आठी. या सर्वांचा वाळाथनिर्मितीवर परिणाम होणे अपरिहार्य होते.

चाडययनिर्मितीचा योजनावद्ध प्रयत्न

जीबमातीळ निरनिएळ्या घडामोडाचा वाझायनिर्मितीवर परिणाम होतो. क्रिंवा नाही, हा प्रश्न विवाय असला तरी तो आत्मनि्ठ हल्ति वाडूमयाच्या सदर्भातच होय; ज्या कालखडाचा पस्तुत विचार करावयाचा आहे, त्या कालसडातील वाइ्मयनिर्मितीच्या प्रेरणा प्राधान्याने वस्तनिष्ठ, ललितेतर गद्य वाट्मयनिमितीच्या होत्या. येथौळ ननमनावर विशिष्ट प्रवारची सास्फृतिक मुद्रा उमटविण्यासाठी चाल्लेत्या प्रयत्नाचा ही वाड्मयनिर्मिती हा एक भविमाज्य घटक होता. त्यात सहेतुकता अमिप्रेत होती, प्रचाराचा बाणा होता, बोधवाद आवजून आणण्याचा प्रयत्न होता. वाड्मयनिर्मिती ही राक्य तितकी ऐहिक, उपयुक्त ब व्यावहारिक ठरावी, भला उद्देश शासनसस्या ब तत्कालीन विचारवत या उमयताच्याही मनात वावरत होता. त्यासाठी त्यानी वाही योजनाही आखल्या होत्या. या प्रयलात राज्यकते व ख्रिस्ती धर्मप्रचारक यानी फार मोठा भाग घेतलय. परवीय राज्यकते

स.रे

१5 मराठी वाढायाचा इतिद्दास

व परथरमीय टोक मिन मापा व वाळाय याच्या अमिजुद्धीडाठी सवटित प्रयत करीन असल्याचे प्रारंभभाळाठील हे द्य एका दृष्टीने अपूर्व आहे. येथील लोकानी यापासून प्रेरणा घेऊन जे मार्गकमण वेळे, त्यावर परप्रन्ययनेयतेची दाट छाया स्थामाविवपणेच पसरली आदे. एाद्या राजमटीने सत.च्या सोयीसाठी सरकारी पातळीउरून केलेल्या हाल्ययाठीचे जे फायदे-तोटे अउतात ते यातही आढळतात. तथापि मारमबाळातील प्रयत्नात मराठी बाटूमयाच्या निवासाच्या दृष्टीने तोट्यापेक्षा फायदेच अविक झालेले दिसतील, विज्ञानप्रयण, सपटनाडुखाल अळा या परवीय राज्यटीने मराठी गदाची पायाभरणी ज्या पदतीने केठी, त्या पद्धतीने ती वरण्यास सर्ययेव मागासठेली स्वडीय राजवट समथ नव्हती, आणि मजीकच्या काळात ती तशी समर्थ होईल अशी शक्‍यताही नव्हती.

-व त्याचे परिणाम

या राझ्यटीने जमे वाही लान शाळे, तसे वाही तोटेही झाले. यिकाखाच्या एक्दर क्षेनाला, इग्रज राज्यटीच्या विदिष्ट स्वरूपामुळे, पार मोठ्या मर्यादा पडल्या. येथील देशाचा सद्पाय ब्रिस्नार, धर्म-शती इत्यादी विविध प्रकारचे भेद ब सस्छृतीच्या मिन्नमिनन पातळ्या, यामुळे येथील ज्नमनावर झालेल्या सखारांचे स्थर्प फार संमिश्र व गुतागुनीचे झाले होते. येथीळ रूद सस्कृतींची पाळेमुळे येथील जमिनीत शतकानुशतके योळ रुम्लेडी अव- ल्यामुळे त्याचे पूर्ण निमूलन होणे अश्चक्य होते. त्यामुळे जे सस्वरण झाठे, ते. लुन्या चृश्षावर केलेल्या नव्या कलमाप्रमाणे झाळे. या व्रश्षाल मग ज्या शाखा कुटल्या त्या सरळ आणि वक अथ्या दोन्ही प्रकारच्या. त्याची परस्परात गुतायत तर झालीच, पण काही वेळी विरोध निर्माण होऊन त्याचा विकासही झसरुद्ध झाल व वृक्षाच्या एकदर वाढीसर त्याचा फार मोठया परिणाम झाल.

रैग्रजपूर्व समाजाल्याति

या कल्सडातीळ एकदर वाडूमयाच्या स्वरूपाचे साकटन होण्यास वरीठ परि- स्मितीचा थोडा तपशीलवार जिचार करणे आवड्यक माहे. तत्कालीन राजमीय, सामाजिक, घार्मिक, झार्थिक व सास्कृतिक त्थांति, राज्यकत्यांची उद्टि, एतंदेशीयावर या. उद्दिष्ठाचा झाटिला परिणाम व तदनुप्रगिक चळपळी, याचा यासाठी साकल्याने विचार करावयास हवा, तो करिताना पाश्वभूमीदासल मिटिश्यपूर्व कालातील जीवनाऱचाही थोडा मागोवा घेणे कम- प्रात्त आहे. निटिशपूर्व भारतीय जीयनात ठळफपणे य सातत्याने जाणवणारी गोष्ट म्हणजे सर्व क्षजातीळ स्थितिशील्ता. अनेक स्ववींय व परकीय राजवटी येथे आत्या ब गेल्या; पण जीयनबिपयक दृष्टिकोणात ग्हणण्यासारणया दळ घडन भाल नाही. धर्मकत्पना, अर्थजीवन, आमव्यवस्था ब सामाजिक व्यवद्वाराचे सवेत यात दीघंकालपर्यंत मध्ययुगीन सस्टतीचेच वर्यस्थ राहिळे. समाजपयुरीणाना या स्थितीची झपूनमधून अणीव होइ व पारमार्थिक क्षेनात यादी आदोळने निर्माण होत. पार्लीफिक क्षेतरापुरते व्यच्तिविमोचन घडण्यास या चळवळींचा थोडाफार उपयोगही होई; तथापि था 'वळवळीना भौतिक जीवनातील उजतीची ठाय न मिळाल्यामुळे येथीळ ऐडिक जीन विपन्ञच राहिले. पारमार्थिक वाट्चालीळा पोपक असे बाही प्रमावी वाटूमय यावून निर्माण आळे व भारतीय जीवनावीळ क्मंटपणा थ मिथ्या चार दूर करण्यास त्याचे काही अशी साह्य झाले हे सरे; पण ते पारपरिक, जोघपचुर, पुनर्वन च एकामी स्वर्पाचेच राहिले. या खाऱ्याव मातिकारक च वेगवान बदळ घटन

शजशझीय स्थित्यंतर व त्याचे वाड्ययीन परिणाम ११

येण्याची शउयता प्रथम निमाण झाली ती ब्रिटिश अमदानीतच. ब्रिटिश सस्कृती ही मुख्यतः दिश्शननिठ, नागर व उद्योगम्रवण रास्कृती हाती, तर त्या उल्ट आपली सस्कृती पारमार्थिक, कृषिप्रधान व ग्रामीण सस्कृती होती. छृपिप्रधान सस्कृती स्थितिद्यीठळ, देववादी व सुचित असते, तर औद्योगिक सस्कृती गतिशील, पयत्नवादी व व्यापर्क दृष्टीची असते. या

औद्योगिक सस्फृनीशी शपिप्रधान मारतीय सस्कृतीचा संघर्ष होताच जुनी भारतीय सस्फृती विकळ झाली,

नबी पाद्मात्य संस्काति

या म्या पाश्चात्य संस्कृतींचा जन्म युरोपमध्ये सोळाव्या शतकात झाला ब अटराव्या दतकातीळ औदोगिक क्रातीने तिला जोर 'वदला ही सस्कृती साहसी, व आशिया सडच्या मानाने वैशानिक ब इतर क्षेजञात पुढारलेली होती. या पुढारळेपणाच्या जोरावर, बिशेपत नौकानयनाच्या जोरावर, पाश्चात्य सस्टृतीच्या उपासकानी भारतीय समुद्रावर व्यापाराच्या उद्दिष्टाने फेरफटका मारण्यास पधरान्या शतकाच्या शेवरापासून प्रारम पेला. यातील पहिला मुद्याफिर जो वाखो द गामा, त्याचे भागमन कालिकत येथे २७ मे १४९८ रोजी झाले, व आरणिग्ण सडात एक नव्या मनूस प्रारम झाल्य, या काळातील भारतीयाची भ्रूसेना प्ररळ असली तरी समुद्रावरून येणाऱ्या या सकटास तोड देण्यास ती समर्थ नव्हती. थांचा परिणाम म्हणून, तीनही बाजूनी समुद्रवलयापित असल्यामुळे सुरक्षित मानळा ग्रटेल भारत आता उपडा पडला आणि पोतुगीज, डच, परेंच, इग्रज इत्यादी यूरोपीय लेकाच्या टोळ्या व्यापाराच्या निमिचाने इकडे येऊ लागल्या, येथीळ अतर्गत यादवीचा व येथीळ जनतेच्या भागासलेपणाचा फायदा घेऊन निरनिराळ्या ठिकाणी त्या आपला जम बसवू लागल्या, त्यानी हळूहळू येथील भूप्रदेशदी अत्ति करण्यास सुरुवात वेळी. या परकीय सत्तामध्ये पुढेपुढे चुरस निमोण झाली. तीत शेवटी यशस्वी झाळे ते इम

इप्रजींचे जाकरमण

मारतात इंग्रजांचे आगमन सोळाव्या गतकापासून सुरू झाळे होते, १७०० दृसवी पयत त्याचे धोरण मुख्यत व्यापारी होते, १७०० पासून ते राजकीय होऊ लागले, मुबई मदर ४. स, १६६७ पासून त्याच्या ताब्यात होते. इ. स. १७६७ साठी जगाल प्रात सपूर्णेपणे इग्रजाऱ्या, ताब्यात, आला. आणि हळूहळू सारा मारत. इस्तगत. करण्याची, मनीचा, ्यान्या मनात जाणत झाली. या त्याच्या अमिल्पेच्या भाड येऊ शकणारी एकच भारतीय सत्ता त्या काळी अस्तित्वात होती भाणि ती म्हणजे मराठ्याची. मराठ्यानीही क्राही काळ मारताच्या सार्वभोमत्वाची स्वप्ने पाहिली होती, पण पानिपतच्या युद्धानतर मराठी सतेल्य उतरती कळा लगली ती कायमचीच. थोरल्या माधवरावाने हा डोलारा सावरून धरण्याचा प्रमत्न वाही काळ केला, तथार्‍ि त्याच्या अकाली सत्यम, पेशव्याच्या घराण्यातील अतर्गत यादवीमुळे, मुत्याच्या व्यक्तिगत स्वार्थवुद्वीमुळे व एकदर समाजातील दूरदृष्टीच्या अभावामुळे इअरजाच्या सत्तुपुढे मराठ्याचा निमाव लागणे अशक्य होते. इ. स. १७८६ पासूनच इयग्राची बिलात पुणे येथे स्वापन झाली होती आणि इग्रजाना मराठ्याची ममंस्थाने पूर्णपणे कळठी होती. या परिस्थितीला खुद्द मराठेच ज्माबदार होते. कारण मराठयानी मआापण होऊनच इश्रजाना आपल्या अतगेत कारभारात हात घाळण्याची सधी म्रात्त रून दिळी होती. भारतातील एक महत्त्वाचे सत्ताधारी ही इग्रजाची भूमिका मान्य करूनच

१२ मराठी वाढ्ययाचा इातिद्दास

रापोऱा, नाना फडणवीस ब दुसरा बाजीराव या तिघानीही वारणपरत्वे त्याचे साह्य घेतले होते. दुसरा वाजीराव तर सर्वथेव इग्रजाच्या मदतीनेच गादावर भाला होता.

मराठ्यामधीळ अराजक

ज्या काळापासून प्रस्तुतच्या वाड्ययेतिहासाला प्रारम होतो, त्यावेळी दुसरा बाजीराव पेशवाईवर आर्ट होऊन तीनचार वर्षे झाली होती. इ. ठ. १७९६ मध्ये भनेक लटपटी खरपटी करून तो गादीवर माला, पण त्याचे आसन कधीच स्थिर नव्हते. त्या काळच्या मुख्य मुत्सद्यापैकी नामा फ्डणवीसाशी त्याचे सख्य नव्हते. बाजीरावाच्या मधिकाराला नानाने मान्यता दिली होती ती अगदी नाइलाजाने, गादीवर आाल्यानतर वर्षमरातच बाजीरावाने नानाला कैदेत ठेविळे. पुढे नानाची सुटका झाली, तरा था धक्क्यातून तो पुन्हा कधी वर आला नाही आणि या काल्यडाच्या प्रारमीच-इ. स. १८०० मध्ये नानाचा मृत्यूही घटन भाल. नामाच्या मृत्यूनतर त्याच्या तोलाचा मुत्सद्दी पेशवाईत उरटा नाही. पराक्रमाच्या बानतीत पेशन्याची सरी मदार दिदे, होळकर आणि गायकवाड यावर असे. पण त्याचे भापापसात सख्य नव्हते. शिवाय होळकराचे व बाजीरावाचे समध सरळ नव्हते. इ. ख. १८०१ मध्ये मिठोजी होळकराला बाजीरावाने पकडून शनिवारवाड्यात स्वत च्या डोळ्यासमोर हत्तीच्या पायासाली दिले. त्याचा बदल घेण्यासाठी विठोजीचा माऊ यक्चवतराब याने पुणे शहर छळले. महादजी शिदे १७९४ मध्येच मृत्यू पावल होता. त्याचा वारस म्हणून आलेला मुल्या दौलतराव हा 'वयदा वर्षांचा भोबळा पोर होता व त्याच्याही घरात तटे 'चाळू होते. पररामभाऊ पटवर्धन हा तत्काठीन पिढीतील कर्तयगार सेनानी, पण त्याचे व बाजीरावाचे समध ठीक नव्हते. शिवाय हाही १७९९ मध्ये पद्ृण कुडीच्या ल्ढाईत मारल गेला. १८०२ मध्ये म्हणजे पेशवाईचा भाघरत लोप होण्याच्या आधीच पधरा-झोळा वर्षे बडोद्याच्या गायकवाडानी पेदाव्याचा सुलाहिना न बाळगता इग्रजाशी स्वतम तह फेटा होता. खुद्द वाजीरावालाच होळकराच्या भीतीने इम्रशचे साह्य ध्यावे लगले होते. बाजीराव पुण्याहून पळून बसईस इग्रजच्या आश्रयास गला, तो जनरळ वेल्स्टीच्या साह्याने १८०२ मध्ये पुन्हा गादीवर स्यानापन शाला,

वाजीरावाचा कारभार

बस्तुत ही घरना घडटी, तेव्हापासनच एक प्रकारे पेशवाईचा लोप झाल असे म्हणावयास हरकत नाही. बाजीरावाचा इग्रजाशी झालेला वसईचा तह म्हणजे स्वातन्याची किंमत देऊन आाजीरावाने क्लेश स्वदेहाचा बचाव होता. इम्रजनी पेशवाई खाल्या करण्यासाठी १८१८ पर्यंत वार णहिली, ती कवळ स्वत च्या धोरणाच्या सोयीच्या दृष्टीने होय. बाचीरावाचे सारे चाल्पण नजरकैदेत गळे असल्याने राजकत्याला आव*यक असलेल्या शिक्षणाचा ढाम त्याला कधी झाला नव्हता सततच्या नजरमैदेमुळे व्यापक जीवनाचा अतुमय' घेण्याची सघीही त्याला कधी मिळाली नव्हती. रिक्रमपणचे छदफद माज त्याने सूप पैदा येठे होते. शिवाय तो जत्वाच सत्तामिलापी, मिमञा, कपटी व कमालीचा दोंगी होठा, भाणि त्याचे सारेच घोरण स्नेण, संधिसाधू व छाकटे होते. गादीवर झाल्यानतर दयासनसस्था शद्ध वरप्यारऐेवजी स्वत ची वेफार वेन चालविण्यासाठी त्याने छोकक्टरम धक्तासुक्त मार्गानी पैसा उकळण्यास प्रारम केला, जनतेवर डाईजड कर लादले, जमीनमहसुखचे मक्त देण्यास सुरुवात केडी, पैश्यासाठी अब्रूदार लोकाचा अनन्वित छळ देला मावऱ्वर व कर्तवगार व्यक्तीस ज्वळ

राजऊीय स्थित्यंतर च त्याचे वाड्मयीन परिणाम १३

करून त्याच्या सळ्याने वाटण्याऐवजी हुजरे, पाणके, खुद्यामते इत्यादी व्यक्तीना त्याने जबळ केले, महुतेक साऱ्या प्रमुस मराठे सरदाराशी त्याचा या ना त्या मवारचा बेबनाव होता, आणि ज्या इम्रज सरकारच्या मेहेरयानीने तो पेशवेपद उपभोगीत होता, त्याचाही तो मनातून द्वेप करीत होता. इग्रजाच्या विरुद्ध कारस्याने करण्यास त्याने म्रारम केल. याचा परिणाम म्हणजे इ. स॒ १८१८ मध्ये सवत च्या डोळयांनी पेशवाईचा नाश झाल्याचे पाहणे त्याच्या नशिवी भाळे व शेवरची अडीच-तीन तपे महाराष्ट्रापासन दूर अशा ब्रह्माबर्ता

सारख्या ठिवाणी काढावी डागली, मराठ्याच्या या राज्यलेपामददळ लिहिताना मराठ्याकडे कॅटपित दृष्टीने पाहणाऱ्या ग्रॅण्ट डफ्सारख्या इतिहासकारानेही केवळ मूरखपणाने साम्राज्य घाळविल्याचे यासारखे दुसरे उदाहरण आदळणार नाही. ( एन्रल ७ सा लता ७0 0015119 165६) असे उद्गार काढले आहेत.

समाजस्थितीदी जगावदार

शिबठयपतीने स्थापन केलेल्या व नागपूर, इदूर, ग्वाल्हेर, मडोदा, झाशी येपपर्यंत पतर टेल्या या मराठी सत्तेचा हा लोप केवळ पिरिष्ट राजवरीमुळे झाला असे नसून या नाशाची बीजे फार सोल्वर भारतीय जीवनात रुजली होती. चाजीरावच काय, पण त्या भाघी झालेल्या नाना, महादजी, सरारामत्रापू यासारख्या 'चतुर सुत्सद्यानाही या गोष्टीची नीटशी कहना आठी असेल असे वारत नाही. तसे पाहिल्यास मारतातील इग्रजपूर्व पोणत्याही सत्ताधाऱ्याला या एकदर मारतीय विना्याची पूरण कत्पना आली असे म्हणता येत नाही. पेशवाईचा छोप होण्यापूर्वीच्या काळामध्ये, पशवाईच्या एन भरमराटीतमुद्धा, सामाजिक जीवनाच्या ठराविक 'चौकटीत विशेष बदल होऊ शकल नव्हता.)

मध्ययुगीन समाजस्थिति

मध्ययुगीन काळात सरजामशाही व चावुर्वण्ये हीच तत्त्वे दीथंकाल्पर्यंत महत्त्वाची मानली जात होती. समाजात स्वधर्मनिष्ठा असली, तरी खमाजनिष्ठा निर्माण झाली नव्हती.

१ “ पेशव्याच्या भमदानीत स्वराज्याची साम्राज्यात परिणति झाली. मुलुसगिरीमुळे इतर प्रातातील संपत्तीचा भोघ हळूहळू महाराष्ट्राकडे वळला. समाजातील सर्वच थरात थोडे बुद प्येटन्य रळण्कू र'णरें. परळेशाहीच्या चाढत्या 'पसाऱ्यासुळे शामजीवसाची जुनी ठराविक 'वाकोरी सोडून स्वतनपरणे कर्तृत्व गाजविण्याची पुप्कळाना सधि लामली. काकणातील म्राह्मणानी रणागणात समशेर गाजवून हिंदुस्थानच्या राजकारणाची सत हाता. घेतलीं. मावळातील दोतर्करा शिलेदार बनले. अद्या तहेने काही थोड्या व्यक्तींच्या आयुष्यात जरा फार मोठ स्थित्यतर घटन आलें, तरी खेड्यापाड्यातील ल्क्नावचि लोकाच्या जीवनाची जञुनी चौक? अभग राहिली आणि हिंदु समाजरचनेंतील मूलतत्त्वाना यत्किचितहि धका बसळा नाही. ग्रामसस्या आणि आतिसस्था याच्या उभ्याआडव्या घाग्यानी आपला सामाजिक जीवनपर' विणल्य गला होता. वतनदाराचे हक्क आणि कर्तव्ये परपरेने टरठेलां असल्यामुळे राज्यकत्यीमध्ये बदळ झाल्य, तरी ग्रामजीवनात कधी उळ्यापालळथ होत नसे इग्रज येथे येईपर्यंत आर्थिक क्षेजात वानदारी व सामाजिक क्षेजात जातिमावना याचे वर्चस्व अबाधित राहिलें, 7

नल्नि पडित, महाराष्ट्रातील राष्ट्रवादाचा निकास, प ४

१३ भराठी वाड्ययाचा इतिहास

कुळाची प्रतिष्ठा, जातीची शुद्धता व बननाचा ( देहाचा नव्हे ) अभिमान याभोबतीच सारे जीयनचक फिरत होते. वैयक्तिक घरमंनिष्ठा ब स्वामिनिश्ठा हे गुण जोपासले गेले होते, पण त्याद्य सामूहिक अधिष्ठान नव्हते. धर्मनिष्ठेवही खऱ्या धार्मिकतेपेक्षा धर्ममोळेपणा, शास्त्रापेक्षा रूढीचे स्तोम, कर्मकाड, मंगतम, जारणमारण, शकुनापश्यन यावरच पिदरेप मर दिला जात होता. जातीपोटजाती यामुळे समाजाची अनेक दके झालेली होती. सास्कृतिक साधने मूटमर लोकाच्या हातात असून सामान्य जनता भज्ञानात लोळत होती. उत्पादम-साधने व दळणबळणाचे मार्ग पार मर्यादित होते. जोती, खैनिद्ी पेद्या, वेदिकी, ब मामुली गरजा मागविणारी कारागिरी यापडीकडे अर्थार्जनाचे मार्ग उपल्ध मव्हते. उत्तर-मारतात काही प्रमाणात हस्तव्यवसाय, कारागिरी वगैरेंना जे महत्त्व होते, तसे ते महाराष्रात आढळत नाही. मराठ्याचे वा पेशव्याचे एकदर आर्थिक घोरणच उथळ स्वस्पाचे होते. 'चोथाई, सरदेशमुखी, खंडणी, सारा इत्यार्दा बसूळ करणे व उत्तरेकडचा सयणनद दक्षिणेकडे वळविणे ही पेशव्याच्या ऐन मरभराटीतीठ महत्त्वाकाक्षा, साहुकार म्हणजे राज्याची शोमा ही परपरागत दृष्टी व क्जाग्याली कपाळ ठिनत 'चाढले ही सवात पराकमी ठरलेल्या पेशव्याची -पहिल्या व्राजीरावाची-तमार ल्छात घेतटी म्हणचे पे्ययाच्या एकदर दिवाळजोर आर्थिक धोरणाचे स्वरूप ल्क्कात येते. क्जमाजरीपणापासून पेद्यवे कवी वर भाळे नाहीत. येथे नवे अर्धोत्यादक व्यवसाय सुरू करण्याची वल्यना निर्माण होणे अशक्य होते. महाराट्र मुळातच खडकाळ, नापीक देय; यंगाल्पमाणे सुपीक नव्हे किवा गुनरातप्रमाणे व्यापारी वृत्तीचाही नव्दे. महारा्रीयानी व्यापाराकडे कधी ट्क्ष पुरविलेच नाही.* याचा परिणाम ग्हणजे परवीय व्यापाऱ्याचा महारा्रात झालेळा मुळमुठाट. उत्तरपेश्ववाडत साऱ्या बाजारपेठा परदेशी माढाने मरून गेल्या होत्या. उच प्रतीचे कारागीर योख्वाबयाचे झाळे तरी परके कारागीर बोलवावे लगत, देशरक्षयाचे कार्यही हळूहळू परकयाच्या हाती गेले होते. पेंढारी, यड्योर इत्यादींचा साऱ्या देशभर धुमाकूळ सुरू झाला. होता. परावलजन वाढले होते. परावलयनाचा हा दोप वास्लविक साऱ्याच मराठी राज्यकत्योत होता. स्वतची अद्ययावत शस्त्र तयार करण्याऐवजी ती विफत घेण्याची प्रथा शिवकाळापासूनच पडली होती. वसईच्या मोहिमेत पोतुंगीजाच्या भाधुनिक शस्त्रास्राविर्दध झगडताना चिमाडी अप्पाला केवढा चास १ * पुष्कळ दिवसापासून दाक्षिणात्याचा वैश्यवत्तीकडे बहुतेक भोढा नाही म्हटलें तरी चाटेल, गेल्या हजारपाचदें वषात विद्वान व्हावे, राज्यकारमार हाकावा, जमेदार नावे, स्थावर सपादारवे, ह्या ब ह्यासारख्या उद्योगाची दक्षिणंत अतोनात चहादारी झाडी आणि तागडीमाप हातीं धरावें व एकाचे दोन करावे असल्या बाणिज्याला छोक तुच्छ मान. लगले. ब्राह्मण्य झि क्षानधर्माठा काय तो मान मिळू छागळा आणि वेव्यवुत्ति मानहीन झाली. मति. ना. अत्रे, गावगाडा, नवी आवृत्ति, ४. १९२ २ “ पद्ेदार तोफा, मदुका, पाणीदार तरवारी व कटयारी, होकायर्ने, डुर्िणी चगेरे युद्धोपयोगी पदार्थ, तरच घड्याळे, हड्या, झमरें, नारसे, उत्तम रेद्यमी कपडा, तत््म मळमळ वगेरे ब्यवटारोपयोगी पदाये याकरिताहि त्याना इमज, चिनी, सपट्मान वगेरे लोकांच्या तोंद्यक्डे पाहावे दाग. परदेशी व्यापारी मराय्याच्या सौचयायर गर होऊन जात. मिझसी दिंवा उपयुक्त जिनसा वापरण्याची होख मराठ्यांना मुळातून मुठीच नव्हती असें नाही. पण या मिनसा स्वत उत्पन्न करण्याची इच्छा त्याना फारशी झाल्याचें आदळत नार्ही. ६: मराठे व इग्रज ?, समत्र केळकर वाडूमय, स. ७ वा, ४. ३०४

राजकीय स्थित्यंतर व त्याचे वाड्मयीन परिणाम १

झाल! पण था झनुमवाने पहिल्य माजीराव वा पुढे कोणी सावध झाल्याचे दिसत नाहीं. प्रच पलटणी पदरी वाळगून आधुनिक पद्धतीचे कयायती शिक्षण देण्याचा उपक्रम महादजी शिंदे याने काहीणा केल, सिवा उत्तर पेशवाईत पानसे याच्या नेतृत्वाग्याली पेशव्यानी आपला तोफ्साना थोडाफार सज्ज केल, पण नवयमनिर्मितीची कल्प मराठ्यानी व एसदेशीयांनी आत्मवात करण्याचा उत्साह दाखविला नाही. यनविद्या ब धर्मेळोप याची काटीतरी सागड दीथे वाल्ययंत ज्नमनात असावी. धर्मडापाच्या भीतीमुळे शास्त्रीय ज्ञान सपादण्याच्या माग लागावे असे तत्काठीन लोकाना वाटळे नसेळ. कलकत्ता, गोवा, पॅडिवरी येथे छापसाने असल्याचे मराठ्यांना विदित होते. पण तसे ते स्वराज्यात निमोण करण्याचा प्रयल इकडे फेल गेला नाही. थोरल्या माधवरावाच्या पद्ररी युरोपियन डॉक्टर होता, दुखऱ्या वाडीरावादा युसेपियन वैद्याकटून देवी टोचून घेतल्या होत्या, पुण या वैद्ययाचा पद्धतशीर अभ्यास करण्याची इच्छा येथीळ लेकाना झाली नाही. अश्वमेधाचे काटेकोर तज मुसरोद्गत असलेले वेदिक इकडे अनेक निर्माण झाले, पण अश्वसगोपनांचे ह्यास्य अवगत असलेली माणसे फारच थोडी निघाठी. आधुनिक बिज्ञानाचे सस्कएण दकडे ब्रिटिशपूर्व काळात झालेच नव्हते." याचाच परिणाम म्हणजे भारतीय स्वातन्याचा झालेल लोप,

कल्ाकडेदी दुर्येक्ष

विज्ञान व व्यापार याप्रमाणेच बिविभ कशकडेही मराठ्यानी दोघंकाल दुलेक्षच केले. शिवकालावच उत्तरेस ताजमहाल व दक्षिणेस गोलघुमट तयार झाला. होता. शिवाजीचा च इतर मराठ्याचा या स्थळाशी घनिष्ठ सरधदी आला. होता, पण या. कारागिरीसनधाचा

2५००/////८

१ “उत्तम, रेखीव व नेमके हत्यार बनविण्याची कल्य पैदा होण्यास शास्त्रीय जानाची जी पूर्वतयारी राष्ट्रांत व्हावी लागते ती त्या काळी महाराष्रात नव्हती. शहाजीच्या हयातीत युरोवात डकार्ट, बेकन इत्यादि विचारवत सप्र पदार्थ-सद्योधनवार्यीचे वाळी जारीने पचभूताचा शोध लवण्यास लोकाना मोत्साहित करीत होते. आणि आपल्या इकडे एकनाथ, तुकाराम, दासोपत इत्यादि सत पचभताना मारून अहसाक्षात्कारात राष्ट्राला नेऊन मुक्त' करण्याच्या सरपटींत होते. अशाना खू, टाचणी, मवूक ब तोफ याचा विचार बमनप्राय बाटल्याव त्यात नवळ कसचे १ थोडद्यात आगस्म कॉट याच्या मापत सांगावयाचे म्हणजे महाराष्ट्र त्यावेळी )॥८५०७॥) 5०41 अवस्येंत होते जाणि ?०५॥५४८ अवस्थेत येण्यास अद्याप पाचशे वर्षे अवपाड होता *

13

व अनेक छोधाच्या सहाय्यानें सिद्ध झाटेड जीं लाय पल्लघाची कारागीर हत्यारे, त्यात त्याचे ( युरोपियनाच ) सामर्थ्य होत. हीं हत्यारे ग्हणजे युरोपियन शास्त्रीय सस्कृतीचा केयळ निप्कपे होत. या हत्यागच्या जोरावर एक युरोपियन हजार हिंदुमुसल्मानाना मारी होता. हा अर्थ शहाजीखारख्या धोरणी, दूरदर्शा, मतलबी ब जागर्क सरदाराच्या लक्षात न॒ यावा, अशीच वत्वाठीन महाराष््र-वमानाची स्थिति होती. तेव्हा दापांचा वाटा शहाजीप्रमाणेंच त्कारेन उपताजावर पडतो हे उघड आहे. या घाजतांत शहाजीच्या पक्तीस अक्तपर, शहाजहान, मीर लुमल व औरगजेत्र असे सारेच बसतात. तेव्हा हा तत्वालीन मारतधर्पीय सस्कृतींतलाच सर्वसाधारण दोप होय हे कमूल करार्वे लागते ”

वि. का. राजवाडे, राघामाधवविलाडचपू , परतावना, र. १०७ १०९

१६ मराठी वाढ्ययाचा इतिद्दास

र्‍राबाईट उल्लेख उपल्न्ध कागदपनात औंदढळत नाही. मोगल रियाततीत ज्याप्रमाणे पाय मोगली गाण्याचे शिल्प, चिन व सगीत तयार झाळे, तसे तयार करण्याकडे स्वराज्यमालात बोणी आवर्जून लक्ष पुरविळे नाही. किल्ले, बाडे, धर्मगाळा, देवाल्ये, घार, अनदछये यासारखे वाही उपयुक्त व धार्मिक स्वल्पाचे माथकाम वेले गेळे, पण त्यातही कशत्मक दृष्टी कमी होती.) वैदिक सस्कृत कयी, पडित, झाहीर, मग्यखवार इत्यादीना थोडाफार माश्रय पेदयमे-काळात दिला गळा, पणं सास ललित काकडे लक्ष पुरविठे गेळे नाही. कदाचित एकदर धामधुमीमुळे तसे ते देणे तत्कालीन परिस्थितीत जमलेही नसेळ कारण, सत्रध स्वराज्यवाळात या ना त्या प्रकारची अस्थिरता सातत्याने जाणवते. शाहू छनपतीवर मालपणापासून मोगली वातावरणाचा सस्वार असल्याने मोगळाच्या विळासप्रियतेचे अनुकरण करण्याची वृत्ती मान त्याच्या कारदीदीपासून वाढीला लागलेली दिसते. गायन, नर्तन, जागमगीचे, रगरथचमीसारखे उण याना उत्तर पेशबाईत प्राधान्य आले ते यामुळेच,

मराठीला आश्रय नाही

उत्तखाठीन विलाठप्रियतेचा हा भाग सोडला, तर मराठी मापेल. दिववालात किवा पेशवाईत राजाश्रय अखा नव्हता. इतिहासाचार्य राजयाडे यानी “' राधामाघवविलास 'चपू!तच्या प्रस्तावनेत ग्रहाजीच्या पदरी असलेल्या कवींची जी यादी दिली आहे, तीत मराटी कवीची सख्या सस्कृत कवींच्या तुल्नेने फारच कमी भाढळते. शिवाजीने भूपणा सारख्या हिदी कमीला आश्रय दिल. राजव्यबहार कोश्यासारखा वो सस्कृत घतावर रचून घेतल अथवा गागामट्रासारख्या वैदिकाचा गौरव केला यात मराठीला तसे कुठे स्थान नाही, मोरोपताना वारामतीकराचा किवा विददळ-नागेश्याना काही सरदाराचा आश्रय होता. पण तो गौण सत्ताधाऱ्याचा, सुख्य सत्ताधाऱ्याकटन मराठीचा कधी गौरव झाला नाही, रामदास-तुमरामाचा श्रिवरालात गौरव झाल हे सरे, पण तो कवी म्हणून न हे, तर साधू म्हणून, याचाच मथ मराठीला वेगळे वाढ्य़यीन मूल्य प्रात झाले नव्हते भसा माहे. तिचा वेगळा घाळायीन विकास करण्याची आवल्यकता तत्वालीन विचारवताना वाटत नव्हती. वाड्मयदण्या प्रतिष्ठा होती ती सस्कृताची, पेशव्याचे राज्य तर बोतून-चादून ज्राझणी राज्य. या राज्यात वैदिकाची मूळची प्रतिष्ठा श्रावणदक्षिणेच्या रूपाने अधिक गौरंविली गठी. सस्छृत मापविरुदध मड करून मराठीचा गौरव करण्याची घ सामान्य जनतेत सकती पसरविण्याची सवपालीन कल्पना आता माग पट्टन उचरकाल्यत पुन्हा सस्कृतीकरणाकडे ओढा सुरू झाल्याचे दिसते. मोरोपताचे काव्य कया उत्तरकालीन वसर गद्य याचीच साक्ष देते. पश्ये-काळात सामान्य जनता व उच्चवर्णीय याच्यातील मुळात झसलेळे भतर अधिकच बाढळे चातुर्वर्ण्यांची चीक? आथिक मळकर झाली प्रमु समाजाला वैदिक ब्राहणाचे हक्‍क नाकारणे किया महार-समाजाला गज्यात मडऊ' वाघून फिरण्याख माग पारणे हे याचेच निदर्दाक. खामाजिक वैपन्याचा हा अश्नी भाघीपासूनच धुमसत होता. इग्रजी राजवटीत, त्याला अनुदुळ सी मिळताच तो मडकला.

१ : दोन अडीचशे वपाच्या मराय्याच्या अमदानींत एकहि देऊळ, किया एकहि मूर्ति, एकहि चिव भस दाखयिता यावया नाहीं की रे 'बाडक्यादींच्या देवाल्याशी दिया मर्तीशीं, विचा चित्रा्यां दूर्चीदि बरोस्री करील ?

वि. का. राळवाडे, राघामाधवविलासचपू , ए० १८२

राजकीय स्थित्यंतर व त्याचे घाझायीन परिणाम १७

पूयैकाळीन शिक्षण ग्याणि वाड्मय

शैक्षणिक माज ही सास परपरेनेच ब्राह्मणाकरे आरेली असल्याने तीत पेरावेसालात काही बदळ होण्याचे अथातच कारण नव्हते. व्यायहारिक, ल्प्करी व बांदिवी असे साधारण पणे तत्कालीन रिः्ठगाचे तीन क"पे मानल्यास, व्यावहारिक शिसगात कारकुनी व्यवसायाला लागणाऱ्या शिक्षणाचा ब घेदिकी रि्षणात धरमम्रथ, वेदवेताय याचा सतभीव होई. व्याबह्मरिक शिक्षणासाठी पतांजीऱ्या व वेदिकी शिक्षणासाटी झास्त्रीपडिताच्या पाठशाळा असत. देणग्या, गुर्दलिणा, थोरामोठ्याया आश्रय, वतने, नेमणुका इत्यादीवर या शाळाचा निर्वाह चाळे, शिक्षण ही पूर्णपणे ग्याजगी मार होती इग्रजी अमदानीपर्यंत तिल सरकारी यजणेचे स्वर्प नाळे नव्हेते या पाळच्या वार्परयावर जी छाप आहि ती. आशयदटया 'वामिकनेची व रचनादृष्ट्या पौरागिकतेची, व्यवहारोषयोगी बगयरटेगनावरद्दी याची छाया माहे, लेक्यारमय सोडल्यास वाट्मयाल ऐएडिक वळण नहते.) अथनिर्मितीची सधी व साधने जशी मर्यादित, तशीच त्याच्या प्रसाराची साधनेटि मर्यादितच होती. मुद्रण व्यवस्थेच्या मामी ग्रथ ही चीज फार दुर्मिळ व महाग होती.* त्यामुळे सस्यृतीचा प्रसार मुख्यत होड तो मुसदारेच, विद्यामपादनाचे प्रमुगा साधन म्हणजे श्रवण. श्रोता झज असल्याने पारहाळ व पुनरुक्ती या गोष्टी अर्थात आल्याच हरिदास, पुरागिक याच्यामाफ्त व रामायण, भारत ब भागबन याच्या हारा तत्कालीन समाजचे उद्‌गोधत व रजन होत असे. उच्च प्रभारच्या वैचारिक बा नैतिक वातावरणासाठी साघुसतानी लिहिलेले वाडूमय नकळून घेऊन बाचण्याची किवा वाचवून घेण्याची प्रथा होती. मराठी भाषेपुरता विचार केल्यास ज्ञानेशाची ओवी, तुक्याची अभगयाणी, वामनाचा रोक आणि मोरोपताची आर्या हे. तत्वालीनाचे मानदड होते. वेदिक पडित दे. सम्कृतचे चचाहाते असले तरी सस्कृत ग्रथ निर्मितीची परपरा माठ लोपली होठी. या रूढ उद्‌गोधनाच्या वा रजनाच्या प्रवारात दुखऱ्या

१. “ घर्मम्रथागाहेर स्वतन वाड्मय असा पदार्थच अस्‌ शकत नाही. अशी मराठेशाहीत कल्समना होती. मोरोपताची कयिता आज आपण वाडूमय या. सदरात घालतो पण पेदावाईच्या घाळच्या ग्रथसूचींत ती कदाचित धमम्रथांत पडली असती. मोरोपताच्या अथात मुख्यत भारत, भागवत, रामायण देच विपय असत्यासुळे व त्याची सुट वविताहि केबळ मक्तिप्रधान असत्यामुळे ते अथ धर्मग्रथाच्या सदरात घाल्णेंच प्रशस्त वारला असतें. मोरोपताच्या म्रथाच्या पोथ्या लिहून घेतल्या जात, पण अत्राह्मणांच्या हातीं मारापताची कवितादि ब्राह्मणाने सहसा पड दिठी नसती असं वारत वेद, वेदागे, पुराण हे. तर धर्म वाडूमयच होय, बारेळ ती वित्रा धर्मपर मानग्याची-धमाच्या सदरासाली काजण्याची - प्रवृत्ति पार जारी होती असे दिसत. धर्मविचाराची ही एककली दशा सोडून दिली तरी व्यावहारिक शिख्षणहि फारसे नव्हत असच साढळून येत. मलर, खाधे गगित, हिशेन ब थोडेस सस्कृतशान यातच उच्च प्रतीच्या र्हस्थाच्या शिक्षणाची परिस्माति तेव्हा होत असे. ”

मराठे व इग्रज-समग्र केळकर वाट्मय, सड ७, पृ. २०४ २. “ योगवातिप्रासाररया एका पोथीची नकल करून घेण्यास त्या काळी सुमारे

चारदा रुपये सर्च येई, ” वा र भावे, पेशवेकालीन महाराष्ट्र, ए १०५

शट मराठी वाड्य़याचा इतिद्दास

बाजीरावाच्या कारदीरदींत भर पटली ती विशिष्ट प्रकारच्या हिरा काव्याची व उत्तर- हिंदुस्थानी ख्य़ाळ, टप्पा, टमरी, गझठ, कयाली इन्याठी प्रकार्या गायबीची. बाजीरावाचा झाहिराना गास आश्रय असे. त्याच्या झनुकरणाने इतर सरदार वंगरेंनीही या प्रकारच्या कायाल उत्तेजन दिले. रामशेशी, प्रभाकर, होनाजी, परद्यराम, सगनमाऊ ही तारी प्रसिद्ध झाहीर मडळी याच काळातील. याचे वेगवेगळे फड असून त्यात विल्लण चुरस आटळून येई. कचित तिचे पर्यवसान होनाजीसारख्या शाहिराच्या खुनातही झालेले दिसते. बाजी रावाल किया ' गडीरावी ? वत्तीला णास करून आवडेल अदा प्रमारचे उत्तान माव्य लिहिणे हे या आहिराचे प्रमुसस उद्दिष्ठ, किमहना त्याचा व्यवसायच होता. एछा टराविक पिपयाळा फाटे फोटटन ते याह्य क्प्त्यानी नरविण्याकडे व चविष्ठ करण्याकडे शाहिरी वाट्मयाचा क दिसतो. अभिनय, नर्तन व गायन याची जोड या काब्याला होती. पेशवाईत मॅटेट्सारख्या दग्नरज्ञ रेसिडटाच्या सहवासामुळे युरोपियन चिनकला किबा घड्याळे, बाचसामान इत्यादीसारख्या वस्तूचा परिचय मराठ्यांना झाल होता, खुद्द नाना फडणविखाने लकडी ठोकज्याच्या साह्याने मीता मुद्रित करण्याचा प्रयत्न केला होता; किवा. दुमापेपणा- साठी इग्रजी भाषेचे अध्ययन काहीनी केळे होते; पण हे सारे अगदी जुज्वी स्वरूपाचे होते. महाराष्ट्रागाहेर तजञावर येथे निर्माण होत असलेठी नाटफे किवा क्ल्क्त्याजयळ श्रीरामपूर येथे मराठी ग्रथ निमोण करण्याचा ख्रिस्ती मिदानऱ्यानी चाल्यिछेल प्रयन याची दखल मध्य महाराष्ट्राठा मव्हती. साराश, डग्रजपूर्व राजवर्टातील खास्कृतिक-याड्मयीन परिस्थितीचा सिचार करतांना असे दिसते वी, एकदर वाळ धामउमीचा होता. शेक्षणिक साधने फार मर्यादित बघ तीही मूडमर लोकाच्या हाती होती. बहुजनख्माजर्शी त्याचा समव नव्हता. भोगप्रियतेल उत्तशन देणारे बाट्मय सोडले तर नव्या वाड्मयाठा प्ररणा देण्याडोंगे प्रयत्न त्ाटीन परिस्थितीत घड्त नाहते. जे नत्या प्रवारचे वाड्मय महाराद्रागहेर निर्माण होत होते, त्याची जाणीव इकडे नव्हती. सतयाडूमयाला मान असला, तरी त्या परपरेत *चतन्यपूर्ण नववाट्मय निमाण होत नव्हते. बाड्मयात भाषेचे मस्त्रतीकरण वाढत होते. खारे बाडूमय खाचेरद व एवारछेले असुन त्यावर पारमार्थिकतेची दाट सावळी पटली होती. यावही पारपरिकतेचा व पुनरुक्ती वाच भाग फार होता. पदाच्या मानाने गद्याची निर्मिती फार तोकडी होती. मरठी मापेल्य रागश्रय नव्हता, वेगळे मूल्य नव्हते. व्यावहारिक गयावर फारशीची छाया होती. या राज कीय, सामाजिक, धार्मिक ब सास्टृतिक वातावरणात ग्रशाची राजवर मुरू झाली, सर्व वाजूनी मोडकळीस आलेल्या या मध्ययुगीन सस्कृतीमव्ये इग्रजी अमल वसल्याऱरामर भत्पकाळातच अनेक स्थिव्यतरे झाली व मराठी वाडूमयाळा अगदी वेगळे वळण लागले.

नवान पाश्रत्य सस्टातं

पाश्चात्य सम्छतीच्या जीयनविपयक दष्टियोणाचा निचार करिता तो. भारतीय दृ्िवीणा पेक्षा अगदी वेगळा असलेल्य डिसतो. १७०० नतर झालेल्या लीवोगिक क्रातीमुळे युरोपमध्ये भीतिक सुघारणाना चाटना मिळाली. राजमीय क्षेत्रात लोक्याही, सामाजिक घेठात ख्मठा व धार्मिक क्षेजात अत करण-अरृत्ती महत्त्वाची मानण्यात येऊ लगली. सिजामाच्या सामर्थ्याच्या अऱ्ययामुळे व तरज्म्य नघ्या उन्साहामुळे एक नवी जीवनदी तेथील ळनतेव इदमूळ झाली. ऐैटिक खोख्य, आार्यिक विकास, उपयुक्तता व घुडिभामाप्य इत्यादी मूत्याना अनन्यछाधारण महत्त्व प्रात झाले. व्यापारस्वातच्र्यायीटी व्यनिस्थातच्याचा ब्न्म झाडा. मामवनेयदल्ची

राजकीय स्थित्यंतर ब त्याचे बाडययीन परिणाम १९

नवी जाणीय आली. उदारमतयादाचे व लोक्‍्ल्ाहीचे वारे वाहू लागळे, नव्या औद्योगिक बसाहती निर्माण झाल्या धर्माऱ्याइतरेच देआमिमानाशाही महत्त्व आळे, सामान्य उपेक्षित जनतेळा स्वत च्या ह्माची जाणीय झाली. लेकरा उण ही सरकारची जगामदारी ठरली, ऐहिक सुग्योपमोगाची ब दळणवळणाची झवने वाह लागली. अन्मापेतता कर्मावर योग्यता मानली गेली, श्रद्ञायुगाचा लोप होऊन घुदधियुगाचा जन्म झाल. सामाजिक न्यायउद्धी व निसर्गाकरे पाह्याची एक नयी इप्टी समाजाला आली. विज्ञाननिष्ठ शानातून एंक नवे नीतिशास्त्र धडत होते. विव दे एक सुदर व सुसज्ज यन आहे. निसर्गात योजनारद्धता आहे, जीगित बिकासशील आहे, निसगाचे अनुकरण म्हणजे पर्यायाने इंश्ररी नियमाचे पाल्न, मानजसेवेनेच ईश्वरसेवा मेल्याचे श्रेय मिळते, अज्नाप्रवारच्या तत्त्वजानाला इग्लडमध्ये मान्यता मिळाली होती. इग्रजाची सत्ता म्स्थापित झाटी, त्यावेळी इग्लड लोक्लाहीच्या बामतीत युरोपमध्ये अप्रगण्य टरले होते. मध्यमवगाय सुशिक्षिताचे राजकारणात महत्त्व वाटत होते. अमेरिकेच्या खात र्‍ययुद्धात ( ह. स. १७७६-१७८३ ) केवळ अमेरिफेच्याच स्वातन्याची नव्हे, तर एक प्रकारे साऱ्या मानयजतीच्या स्वात याची सनद तयार झाली होती. या नव्या वैचारिक आदोल्नाचा इग्रजी वाड्मयांवर परिणाम होणे लपरिहार्य होते, प्रीक

हॅंटिनणेवजी देशी माप्रांना महत्त्व आले होत. गद वाड्मयाचा पवीग्रीण विकास झाठेल. होता औदोगिक कातीनेच रोमॅंटिक वाडूमयम्रशरत्तीना जम दिल्य होता. वडूस्वर्थ व कोलरिञ याची ' लिरिकऴ मॅलट्स्‌ ) १७९८ मध्येच प्रसिद्ध झाली होती. शेली, कीटस, मायरन हे मप्सि्ध रोमॅंटिक कयी एकोणिसाव्या शतकाच्या पूवार्धातच कर्तेऱयारी गाजवून गेले होते.

आणि स्कॉट हा प्रसिद्ध कादबरीकार या शतकाच्या भारमी नुकताच उदयास येत होता,

इंग्रजांचे स्यागत

या साऱ्या आयुघानिशी सज झालेल्या इग्रजञ सत्कृतीला येथे स्थिर करण्यास एतंदेशीयातील अनेक थरानी खाह्यच कले. इग्रशाची राज्यर व्यावारी असल्यानें सगाल्मघील व्यापाऱ्यानी मगालमध्ये तिला स्थिरस्थावर होण्यास मदत केळी. महाराष्ट्रात असा व्यापारी वर्ग नवल, वरो ख्पेसाधारण माणूस ब्राजीरावाच्या भात ब अयवस्थित राजयरील कराळलेला होता. इतर प्रातानील इग्रजञाची सुयजित राजवर पाहून येथीळ अ्नतेल त्याच्या वद्दूळ एकप्रवारचे आदरमिश्रित बौतुक वाटत होते. इमजी सत्तेचे यामुळे येथे स्वागतच झाले. येथील रातेरजयाडे केव्हाच हतरल झाळे हाते. ऱ्या सन्याच्या शारावर परवकाचा मनिकार कपवयाचा त्या स्वदेशी सेन्याला स्ववीयाच्या वेशिल नोवरापेडा इग्रजाची मुयवत्थित

१ "क| पाल्य वाट दाल्यात्य त्वृष्यी, पाळा घाल वाद दातठफस्व ७१ धराया दाल्याठा पप ट्याविया पागोत्याडणाट पोतिड, तिठा वाया (१०३८ वट टि, किला खाच एपा$पा( 0 विब्रर्‍र्‍य€$5

अमेरिकन स्वातत्याचा जाहीरनामा

२, इग्रची अमलाच्य़ा आधी प्रजेची दुदला, मराठेशाहीत दाद नाही, व मक्‍तेदाराचा तुद््म, तच त्रे, रिपाई श्किडितिफडे फिरत, त्यातून पेदाऱ्याचा उपद्रव, लोक भझगदी मागून गेरू, त्यामुळे इम्ज 'दागल व इनसापी अस टावास वाटू लागठें ब त्याचे राज्यनिमिशीठ साह्य मिळाल. >

खेकहितवादी, ऐतिहासिक गोप्टी, माग १ टा, पृ. ८३

२० मराठी वाटब्रयाचा इतिद्दास

पद्धतीची नोकरीच मरी वाटत होती. स्पदेद्यामिमानाचा प्रजञ नव्हताच. सैनिकाचा धर्मामिमान दुसमिसा नाही साणि त्यास पोटास दिठे म्हणजे झाळे, * मग ते आपल्य माप भरला, तरी त्याच्यावर मटुक उचढण्यास मागे पाहणारे नाहीत. ( लोक्टितिवादी-एतिहासिक गोप्टी, भाग १ ल, ए० १५९ ) या वृत्तीचे, येथीळ सैनिक होते. त्यामुळे इग्रजानी मारत पादाकात कला, तो एतदेशीय सैन्याच्या ज'रावरच. ग्रा सरवारच्या सैन्यात शेक्टा वीसहून अधिक युरोपियन सैनिक केव्हाच नव्हते. परवीय, दूरस्थ, परघमींय, मूटमर व्यापारी मड्ळाठा स्थानिक सैनिकाच्या बळामरच येथे प्रचड साम्राज्याचे आधियलय प्रात व्हावे ही अद्‌भुत किमया घट्रन आली ती वरील सिरिष्ट परिस्थितीमुळेच. इग्रजच्या 'चाकरीवर येथीळ सैनिक्च सूप होते असे नहे, तर पुढीठ कालवीठ व्यक्तींनाही देशी सत्यानी मोकरीपेचा ३मजाची सेया शतमरीनी उरी वाटे, येथीळ बिचारवनाच्या निरनिरान्या थरानाही स्वदेशहितदृष्टवा इग्रजांचे राऱ्य़ येथे राहावे, असे प्रारमकालात तरी मन पूर्वक वारत होते. ' इंग्रज ळोक येवून जावेत, ही शहाण्याने अपेक्षा करून नये. ' हे लोकहितवादींचे उद्घार, १८५०७ च्या पडाल पनिकृळ मसळेली सर्वसाधारण मुशिक्षिताची वृत्ती, “ निमाणकर्त्याने इग्ल्हि लोकास » पगुदृद्रादि अतिथ्चुद्रादि धूर्त आर्य अद्याच्या दास्यत्यापासुऩ मुक्त करण्याकरिता या देशात मुद्दाम पाठविले आहे ? ही जोतीराव पुळे यानी केलेली घोषणा ( आजकाल्चा महाराष्ट्र-४ १०४) किया न्यायमूर्ती रानड्यासारख्या समतोल व्यक्तीची इग्रजी राज्यायामतची देवी याजनेची (121012 10153300540॥ ) भूमिका लक्षात घेता इग्रजी राण्य हे मिनमिन कारणांआाठी का होईना, पण अनेकाना कसे हवेसे वाटत होते दे स्पष्टच होते.

जरिडिञ राजमटीचे स्वरूप

येथील परिस्थितीचा मागासठेवणा, दृग्रज'कडे असलेली ऐदिक अमिवृडीची समृढ सामग्री व त्याच्या राजवरींना अनुवूऴ झठलेळी जनमने पाहता एकद्रीने येथे राजकीय, सामाजिक बा मझद्योगिक क्षेञात केउंदी तरा प्रगती होणे शक्‍य होते, पण त्या मानाने तशी ती झाली नाही. चारण या राजमटीचा मूळ पाया परमीय व स्वाथा तर होताच, शिवाय तिचे उपरे स्वरूप कधीच न7 झाले नाही. मारतातीळ यापूर्वीच्या परकीय राजवटी सत्तासपादनानवर येच स्थायिक झाल्या, तसा निटिश राज्सत्तेचा पे हाच उददेश नव्हता. ही उत्ता व्यापारा होती, त्यामुळे तीत घ्येयवादापेक्षा मवटय व सधिसाधूपणा याना प्राधान्य होते, येथून कच्च्या मालाची नियात करून त्या टिकाणी पका माल भायात करावा, सिस्तीधरम ब कचा माठ याची येथ एक वसाहत निर्माण करावी, या दृष्टीनेच राऱ्यफ्त्यॉक्ट्रन सारा व्यूह स्वण्यात येत होता. मूळ म्रिटिश सत्ता बरी लोकशाहीप्ररण असटी, तरी तिचा मारनातीळ लवतार साग्राऱ्यऱ्याहीस्वल्पाचा होता. खाप्राज्यद्याददीने उदारमतवाद चा. लोफ्झाही याचे कितीही अवसान भाणले, तरा त्यामुळे विचे आर्थिक पिळयणुडीचे धारण नए होत नाही. साम्नाज्यातर्गत वसाहतीचा विकास मूळ खाम्राऱ्यद्याहीला १. “ इम्रशफडीळ पसाभर वाजरा घऊन त्याची “चाकरी करावी, परतु याचे उुपये, मशाल-मंगरागिरा नका. सखानिकाच्या पदरी मसलेल्या उच्चपदस्थ देशी अधिकाऱ्याने दाढोगांग्यठ काढलेले उद्‌गार. दादोग पाडुरग, ए. १७३

राजक्रीय स्थित्यंतर व त्याचे घाडूमयीन परिणाम २१

पोषक होईल एवढ्याच मर्यादेत होणार हे उघड होते, स्वत च्या. टितसनथाना सोयीच्या व सुसावह होतीळ तेवढ्याच गोष्टी इग्रज राजबटीने त्यामुळे येथे उत्या. एयाददुसऱ्या स्यानिक अविकाऱ्याला उच्च मानवी भूमिकेबरून अविक काम करायेसे बारळे, ( असे वाही इग्रजी राजवटीच्या आरमकालात होते हे मान्य करावयास हवे ) तरी तसे करण्यास तो अधिकारी स्वतन नव्हता. येथील कपनीच्या शासनसस्थेची शडी इग्ळडमघील कयनीच्या नियामक मडळाऱ्या हाती होती व या मडळावर म्रिटिश पार्लमटाची देसरेस होती. कधीकधी येथील परिस्थिती व नियामक मडळाची उदिप्टे परस्पराना पोपक नसत, त्यांत विसगती व विरोधही आढळे. ( उदा० ए्सिस्तीघरमप्रचारयाना येथे मोकळीक देण्याचा मरक्ष अथवा शेक्षणिक माध्यमाचा प्रश्न ) त्यामुळे गासनसस्यची पावले कधी उळन, तर कधी सुल्न दिदोने पडत. म्हणून ब्रिटिश राज्यरीतीळ बदळ एका सरळ रेपेत होणे शक्‍य नव्हते. ब्रिटिश सत्तेने आपले प्रत्येक पाऊर आतिसामधपणे व जपून टाकर्‍याने व धारण म्हणून बऱ्याच वेळा येथील जुन्याच जीवनमूल्यार्‍चा पुरस्कार केल्यामुळे येथे आमृलाप्र माती घडणे अशक्य होते. त्रिटिशाच्या ताब्यात आठेला भारतीय प्रदेश मूळचाच जाती, धर्म, भाषा, सस्कार इत्यादींच्या वैचित्याने गजमजलटेला, त्यातून तो सटगपणे त्याच्या कक्षेत एकाच वेळी न आलिला, त्यामुळे जो प्रदेश हाती येई, त्या त्या प्रदेशातील स्थानिक परिस्थितीम्रभाणे तेबढ्या पुरते काही धोरण इग्रज राजवरीकडून ठरविले जाडे याचा परिणाम म्हणून ब्रिनिद्ा सत्तेचे सस्करण मिन्न मिन प्रवारचे झाळे, भाणि त्रिरिश सत्तेचे सार्वभाम सत्तेत रूपातर झाल्यांनतर देखील सस्थानाच्या रूपाने येथील वाही भूमाग मध्ययुगीन अवस्थेत राहिला, विशानाररोबर येणारे औद्योगीकरण व सर्व गीण भोतिक बिकास हा निटिझाच्या मतळ्याला पोपक नसल्या मुळे काही मदरे ब राजधान्याची ठिकाणे सोडली, तर येथे सर्वन जुन्याचेच अवरेप मोठ्या प्रमाणात शिलक राहिले, त्यामुळे येथीळ जुन्या जगाला तडे गेळे, पण त्या जागी नवे धैभवसपन जग निमोण झाले नाही. सास्कृतिक दृष्टया येथीळ वातावरणाला परस्परविरोधी हेल्काचे मिळाले. जाएती आली, पण ती अर्धवट; प्रकाश आला, पण तो अधुक आणि मर्यादित वक्षेत, त्यामुळे चाचरडण्याची असस्था सपली नाही, धडपड माज बादली. या धघडमडीची जी अग होती, ती अनेकविध, तीत कधी इग्रजी सस्दनीचे अनुकरण होते, तर कधी सपष होता; कधीकची समन्वयही झढळे. था सर्पाची, सनुकरणाची ब समन्ययाची भवस्था एकच वेळी चाळू असल्याचीही इब्ये दिसतात. ब्रिदिश राजजटीचे फायदे तोटे प्रिटिश राजवटीने येथील ज्नतेल एकडमी अमळ, दळणवळणाच्या सावनाची वृद्धी, कायदा व सुयवस्था याये राज्य, शातता, मुद्रणक्ग, आधिमीतिक सस्कृतीचा परिचय, सधरना, जीबनावडे पाहण्याची नवी दृष्टी, तिच्या आविप्वाराची नजी साधने, समाजातील साऱ्याच थरांना आत्मविमोचन करून घेण्याची तात्यिक सधी इत्यादी गोषी मरथमच उपल्ब्ध करून दिल्या. या दृष्टीने ही राजयट पुरोगामीच मानावयास हवी,* पण वर सागितत्यापरमाणे काही वात्तीत तिने मळेच मागासलेल्याही मूल्याचा पुरस्कार कल्याने १, लो० रिळकानी इग्रजी राजयटीचे फायदे सांगताना खालील गोरी नमूद केल्या आहेत ---“ झातता, कायवाची सवन व्यवस्था, अपराथ्याचा बदोपर्न, खावजनक भारोग्य, व्यापारखमाडि, शेतरीसुवारणा, सनिज व उद्‌मिज्ज सपत्तीची अमिरदि,

२२ मराठी वाटगयाचा इतिहास

येथे नव्याचुन्याची ओढाताण फार मोठ्या प्रमाणात सुरू झाली, त्याने सुशितित अशिक्षित, ब्राह्मण ब्राह्मणेतर, सनातनी मुधारक, स्थिम्ती ख्रिस्ततर, राज्यकर्ते प्रश इत्यादा अनेक इडाना दिला. निटिशादइतरीच येथीळ विशिष्ट परिस्थितीही ग्राला अर्थातच जग्रमदार होती. या दृद्वात प्रारभी उच्चवर्णीय भारतीय व इग्रज विरुद्ध सामान्य जनता अस! सामना होता तर कालतराने इग्रज व महुज्नसमाज पिरुद्ध उच्चवणाय असे स्यरूप त्याल प्रास झाले, उच्चयर्णीय भारतीय व महुजनसमाज मिरुद्ध इग्रज ही याची वालतराने निर्माण झालेली शेवटची अमस्था. तिच्याशी प्रस्तुत आपल्याला क्दय नाही, प्रस्तुत प्रारभावस्थेपुरनाच विचार कर'वयाचा आहे. मराठी भापेचे क्षेम-- माडर स्ट्युझेटं एल्फिन्लनने क्यनी सरकारचा मतिनिधी म्हणून ्या वेळी मुवई मानाचा कारभार हाती घेतला, त्या वेळी मराठी भाषेत व्यवद्दार करणारा फार मोठा भूभाग त्याच्या ताच्यात आल्ग. निजाम सरकारच्या ताव्यातीळ मराठवाडा सोडला, तरी मराठी सस्यानाच्या रूपाने नागपूर, इदूर, मदे, ग्वाल्देर, झाशी हा मध्यमागातीळ पर्य टापू व मुभई प्राताचा सारा माग ( यात मुमई कर्नाटक्चाही समावेश होतो, तेथीळ कोटकचेरीची भाषा त्यावेळी मराठी होती ) यात समाविष्ट होतो. मापेचा हा मौंगोल्फि व्याप भरा मोठा असला, तरी नब्या सास्कृतिक सपर्वाच्या दृष्टीने सुमर्ड पुणे व त्याचा परिसर एवढा भाग विचारात ध्यावा लागतो. कारण पेशवाई साटछ झाली परी तेथे सातारच्या ठयपतींचे राज्य धोरण म्हणून इंग्रजानी इ. म. १८४८ पर्यन्त कायम ठेविळे होते.

मुंबई आणि पुणे

मुमई व पुणे भागि त्याचा आाखपासचा माग या दृष्टीने विचारात घेतानाही मुपई व पुणे अल्गभलगपणेच खक्षात घ्यावी लागतात. मुमई ब॑ पुणे यातील भौगोलिक अतर जरी मल्य असले, तरा सास्कृतिक अतर फार मोठे होते. पेदाबाई जण्याभाधी समारे शमर दीडशे वर्षीपासून मुमईवर इग्रज्यचे वर्चस्व होते. पेशयाईत इग्रजाचा उल्ले पुप्कळदा ६ मुयईकर * असाच केल्य जात असे मुत्रई हे एक मदर असल्याने इम्रजाचे ते एक प्रमुगय व्यापारा कद्र होते. व्यापाराच्या निमित्ताने गुजराती, पारशी वगेरे ज्माती तेथे स्थायिक झाल्या होत्या. यामुळे हे राहेर औद्योगिक क्षेनञात पुदारटेळे होते. इंग्रजाच्या मदार्ध सहवासाने च मिशनरी चळयळींमुळे येथ आधुनिक सुवारणाचा अमानाही पेशवाई जाण्याच्या पुष्कळच आधी सुरू झालेला होता. इग्रजी मापा व वाटीरीती, शि उणसस्था, मिरानरा हाल्चाली, व्यापारी उलाढाठी, वृत्तमने इत्यादीमुळे इग्रजी सस्क्रतीचेही या भागातीळ ते प्रमुख्र कद्र वमले होते. याउत्ळ पुणे हे पेथर्‍याची राजवानी अलल्याने या शहराबर जो पगडा होता, तो साऱ्या जुया कल्पनांचा. रिमटुना पेशव्याच्या राजवटीमुळे पुणे दे जुन्या सस्हततीचे मारतातीळ एक सरमुसब ठिवाण यनळे होते. श्रावणदस्िणेच्या निमित्ताने वैदिक विव्रेत पारगत असलेली भारतातीळ सारा मरळी पुण्यास वर्षातून एकदा विद्यादानाच्या अनुपम सोयी, स्वराज्य पारमार्‍्याची प्रति, टेग्सनस्वातत्य, याद सामग्रीचा

परिचय आणि स्वातत्र्याची मिरची. १7 लो. टिळवाचे कसरीतील लेस, सड १ ल, प ७३

राजकीय स्थित्यंतर व त्याचे वाड्मय्रीन परिणाम ऱ्रे

तरी भेट देत. राण्यक्तं ब्राह्मण असल्यामुळे पुणे हा वैदिक सस्व्तीचा माननिंदू ठरला होता. पुणे व मुअई या दोन्ही शहरांची भापा मराठी असली, तरी पुणे-मुमई याच्य़ा सास्टृतिक घातावरणात वरीळ कारणामुळे महदतर होते. पुण्याचा ब्राह्मण मनुष्य कारणपरत्वे वाही काळ सुमईख राहून पुण्यास परत आल्यानतर पुणेकरानी त्याल्य धाटगा ठरयुन वहिप्क्व देल्याचेदी उदाहरण आढळते.* दोन शहरातील या सास्ट्रतिक मिजतेचा असा परिणाम झाल वी, अव्वल इअजीतीळ आधुनिक 'चळवळींचे घुढारीपण मुम्ईकडे गळे. नव्या मराठी गद्याची घडण सुमईखच झाली व नये ग्रमार निमाण झाले ते प्रथम मुमर्रतच व भाषेवर प्रभाव पडला तो मुमडच्या आसपासच्या भागातील कोकणी मोलीचा.

पेशवाइंच्या अस्ताचा पुण्यावरीळ आघात

पेशवाईच्या नागामुळे मुमईवर वाही परिणाम होण्याचे कारण मव्हते; पण पुण्यावर त्याचा फार मोठा भाघात झाला. पेशवाईच्या लोपासुळे तीवर आघधारळेठी अर्थव्यवस्था कोल्पट्रन पडल, जुने व्ययसाय नए याठे, सनिरी पत्नाला उतरती कळा लागल्याने शेतीवर अधिक ताण पडला, वेकारी वाढली, व्यापार मदायला व पढारा, मिछठ वगरेच्या उपद्रवाचे प्रमाण वाढले. या सर्वात पेशवाईच्या विनागाचा फार मोठा माघात जर कोणांबर झाला असेल तर तो पुण्याच्या ब्राह्मणवर्गावर, था बगाचा आश्रयच नष्ट झाल्याने त्याची स्थिती पार केविलवाणी बनली इंग्रज राजयटीमद्देळ एक प्रकारचा दप त्याच्या मनात थामुळे निर्माण झाला, या ब्राह्मणवर्गाचे तत्वालीन समाजवर भाथिक दृष्ट्या फार मोठे वजन होते. एल्फिन्लनला या साऱ्या परिस्थितीची चागली जाणीव होती. त्याला येथे शातता ब सुव्यबस्था निर्माण करून आपले राज्य सुस्थिर तर कराबयाचे होतेच, शिवाय पेशवाईच्या नाशाने दुसावल्या गळेत्या निरनिराळ्या वर्गाच्या मनोमावनेवर पुकर घाळून त्याच्या अत करणात नव्या राजयटीभदळ अनुफृळ ग्रहद्दी निर्माण फरावयाचा होता, आणि दे करीत असताना स्वत चा मतल्म साधण्यासाठी नव्या सस्टतीचे भारोपणही त्याल अभिप्रेत होते. हे भाम फार जिकिरीचे ब गुतागुतीचे होते, पण एटूफिन्लनने ते फार भोशत्याने पार पाटंठे, अव्वळ इग्रजीतील सास्छृतिक घडामोडींबर एलफिलनची फार मोठी छाप माहे. कारण, या कालतीळ सास्कृतिक घडामोडींची सारो सूत्रे राज्यकन्याच्या हातात होती व एटूफिन्स्म हा मुव्ई प्रावाचा इ. स. १८१९ १८२७ पर्यत प्रमुग्य शासक होता.

एलफिन्स्टन ट्

इग्रजाच्या सुदैवाने इम्रज राजयर येथ स्थिर करण्यास हेसिग्ज, वेळी, बरिक, मॅरेट, मन्रो, मेडूमाफ यासारख्या मुल्की व ल्प्करा या दोन्ही क्षेनातील निपुण व्यक्ती शासनसस्थेची घुरा बाहण्यात मिळाल्या. या साऱ्या व्यत्त्त सुमस्फृत, पुरोगामी तिचाराच्या, उदारमतवादी धोरणाबर श्र असलेल्या हा या. निटिण राज्यटीच्या प्रारमाबल्येतील या अब्बल दर्जाच्या कर्तबगार व धोरणी मुव्खवात एटफिन्लनची प्रामुख्याने गणना होते. हा प्रथम मारतात आल तो ईस इडिया क्पनीच्या फ्चेरीतील खामान्य कारकून म्हणून, पण पुढे स्वत च्या फर्तम्गाराने तो वर 'चढला, रारवीय दृष्टया महत्त्वाच्या मानलेल्या मारतातीळ साऱ्या प्रमुण स्थळांना त्याने भेटी दिल्या होत्या. निरनिराळ्या ल्प्क्री माहिमात तो सामीळ

». ग त्र्य, माडणोल्यर, पिप्णु कृप्ण चिपद्धूणकर-काळ आणि कतृत्व, 9. ४६,

टॅ मराठी वाढायाचा इतिहास

झाला होता. येथील लेगस्थ्तीचे, परथराचे ब उतिहासाचे त्याने सट्म निरीथण येळे होते. तो स्वन मोठा ब्यासगी, रसिक वृत्तीचा, व कल. आणि बाझाय याचा मोंक्ता होता. येथीळ सनदी नोऱ्याना शिक्षण देण्याची कपनी सरवारची जी योजना होती, तीन तो मारंमी पिदयार्था ग्टणूनही दाग्वड झारेच्य हाव. मराठ्याच्या राज्यकारमाराशी त्याचा १८०२--३ पावूनच समध माला होना व मराठ्याच्या शुगदोपांचा त्याने यारवाईने अम्यास येला होता. येथे त्याने जे धारण आखले, ते मिवेवी, धूर्व, चिमे व दूरदृद्टीचे होते.

जाणि त्याचं शासनाचं धारण

जगण परकीय, परवमाय; आपल्याला जे राण्य करावयाचे आहे, ते मुख्यतः स्थानिक सेन्याच्या नळावर, हे सैन्य पोराथा असले, तरी त्याचा धर्माभिमान कडवा नाहे; येथीळ जनतेच परंग्ययाठन फार कठळ्पणे करण्यात येते; या. वाबनीत प्रत्यक्षपणे वाही ढयळादवळ केल्यास यापल्या सत्तथच धोवा आहे, दे या नया राज्यकत्यांनी भोळपळे होते, म्हणून नव्या राजवटीचे परफीयत्व येथीळ ज्नतेला जाणवू नये यासाठी शक्‍य तितये' क्सोशीचे प्रमान या नव्या राज्बटीने पेळे. एळुपिन्लन, मन्रो यासारवे सधियारी इंग्लड मथोळ उदारमनवाटी नव्या मामवतेने प्रमावित शाळे होते, येथील मागासलेल्या जनतेसाठी वाही करावे भशी त्याची उकट टच्छा होती. म्हणून येथीळ जनतेत मुधारणा तर व्हावी, पण त्याचमरोनर त्याना नव्या राज्यटीचे परकीयत्वरी गाणवृ नये अते सहिष्णू धोरण त्यानी नास,

मराठ्यांचे स्वराज्य ुकनेच गेरेले असल्याने त्याच्या आठवणी त्याच्या मनात क्षगदी ताज्या होत्या, मराठा हा इतर मारतीयाम्रमाणे स्वघमामिमानी तर आहेच, शिवाय तो खमापामिमानीही माहे, हेही इग्रजनी भोळप होते. म्हणून यथीळ जनतेला रकय तितके कमी दुसविणारे, त्याच्या जीमन यवत्येत कमीत कमी टवळाढयळ वरणारे ब॑ त्याना न्याय्य वाटणारे घोरण ऐत्क्न्स्टनने अवळविले. पुण्यात सत्कृत बॉटिज काढणे, त्राहण- दक्षिणेची पद्धती चाळू ठेयगे, पेद्रवेपूव वतमदाराचे हक आक्य तर अमाचित ठेवगे, इत्यादा एवत्फिन्लनच्या धारणामागची भूमिका हीच आहे. महसृळ वसद करणाऱ्या मपल्या सघिकाऱ्याना त्याने जे आदेश दिला तो परयरेने चाल मसलेली व्यवस्थाच शोफ्य तितकी वाळू ठेरण्याचा.२ ज्मांवदीच्या क्षेमात दे जे धोरण त्याने पर््कारले, तेच इतर क्षेन्रावही, इवरानी आपल्या भावनाविपर्यी लात्मीयता दासयावी ससे वारत असेल, तर क्षापण इतरांच्या भावनांची कदर कळी पाहिजे, केयळ मुऱ्यवस्था द कायदा करून हे

1“ सादी शल्यप्ाला 13305 ०1४०७७ ए९ला ल्पिचि पा2०० लीट्ट्या१ ८ ७१५० लब्ण्यापा डे 0८ लावावलाटा लीळा ]६०७० कचे ७८ ० ७८5प्यट पात १ या ००्चघट ०७10० लीटटा ळा ०1 यादट 7९०८ (१81/:17 त

गा ७० पट ० 1824, पपा व ता२०0ट र्जी छापा ताळ, 1१७७३७४ कै[७ाप, 030 284

४ [वळता ल घव ९८ ह$, टण शीट ए९४टणट म्ल्ल्भापापट (० शकलात ल्याट्यात ०, र्‍ाऊट ताट 9९55201 1, 1प])050 10 ॥69४ ६३८५, ययात ते वषव बण ग्रांट, पाट ०४५1०पकडीऱ घा ०, ०१८ यी बत. टक तात0 यद,

रिघाटाड जे प्रत्ताकला पाडा १७० 136

राजकीय स्थित्यंतर घ त्याचे वाडजयीन परिणाम २५

होगार नाही, असे यायावतचे एक शज त्याने ढागितळे आहे. स्वतःची राजवट स्थिर करण्याच्या धोरणाचे दहे जसे एक अंग हाते, तसेच त्याचे दुसरे अंग नवसस्क्रतीशी ज्नतेचा परिचय करून देणे हे होते. बोणत्याही नव्या सस्वाराचे बीजारोपण करण्याचे सर्वमान्य सांधन शिक्षण हेच असल्याने राज्यकन्यांना नवशिक्षणाची फास धरणे भाग होते. झाडमुठ्या माणसाशी व्यवहार करण्यापेक्षा सुजाणाशी व्यवहार करणे कमी धोक्याचे, असेहि एक सूत एव्फिन्टनने प्रतिपादिळे आाहे.$ या सूनानुसार वर दिलेल्या धोरणाच्या दोन्ही बाजू, टक्षात घेऊन लाने येथे नव्या शिक्षणाचा पाया घातला आणि या पायावरच आधुनिक काळातीळ मराठी वाड्याची इमारत उभारटी गेली.

शिक्षणविषयक कार्यवाही

बाजीरावाच्या कारकीर्दीत समाजव शिरेल कमाठीचा व्यसनीपणा व येथील समाज- हीळ भजानजन्य समजुती नष्ट व्हाव्यात हाही एक उद्देश नवशिक्षणामागे होता, समाजातील दुरण नष्ट होण्यास एल्फिन्स्टनच्या मते शिक्षण हाच एक उपाय होता. एका घाजूने हे करीत असता पेदावाईच्या ठोपामुळे असतुष्ट झालेल्या म्राह्मणवर्गाला खूप करण्यासाठी त्याने पुण्यास एक पाठशाळावजा सास सस्कृत कोलिजही १८२१ मध्ये स्थापन वेले. यात अम्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना बिद्यावेतन देण्याचीही सोय होती, एवढेच नव्हे तर त्याच्या औषधपाण्यासाठी, साण्यापिण्यासाठी ब त्याच्या धार्मिक सण-उत्सव वगैरेसाठी वेगवेगळ्या सर्चाचीही वखूद त्याने केली होती. तत्कालीन चालीरीती, सोबळेझोवळे इत्यादी गोष्टी तेथे पाळण्याची मुमा बिद्यार्थ्यास होती. या कॉठिजच्या स्थापनेसाठी एब्फिन्स्टनने दसऱ्याचा मुहूतही शोधून काढला होता. असेच एक कॉलेज नाशिक येथे काढण्याचा त्याचा उदेश होता, पण तो सफळ झाल नाही, येथील असतुष्ट उच्चवर्णीयांचा अनुनय करून त्यांना भनुकृल करण्याच्या प्रयत्नावैकी एक, असेच या सस्येचे स्वरूप होते, या सस्थेच्या स्थापनेमागे पोरस्य मिद्याच्या जोडीला शक्‍य तर पाश्चात्य विय्याचा अभ्यास (तशी येथील ढोकाची इच्छा असल्यास ) व्हावा असे एक उदिष्ट असले, तरी

1. " उळपाठा पठाळदतेहुढ 5 9 $वाला एता (०वेच्या ती य ७७0 ्णण ८6.

2. ] तळ पल ७९7००७८ "शाळा फट टका त० (०070५०८ ८ 110010150 पाट ७५% ९९०० ७9 उ०णणाह पाला दवपटव 1०. "*

इलल्ल्ायाड ठप ७८ २८८०५ ०. तड ७00६. ली पेलत ( एवणढ्या०ठा) ७०0८-1, 1810-1852. घकाल्य ७/ १. ४. वाप, 1०-91

3, 6 ादण्पाविटुल्यासच म्याच र्‍प्ाफळण्टणाया| ०0 घाट घडली (३ 0 पिह्याव०० [ल्यापाप्ट याते काठ ० ठवेघल्ट चड वि १ 1058912 एट पाट्या ली हण्णगठणा त्येला ७० शाट गध (तता) इपण]ुट्टाड झाली जिखालारळ णी टिपा णु ळल 1त्पेएुल कड एल पाव 0९ गाट काचे एता (०पटट्टा ९,

गपळ्वेणटाएठा ० ८ $लट्लाळाड तीण फिट शिट्ट्लातेड ० धी&८ ०0६ ० नक (एतणल्शधळा )-एका६1 1819-1852, 7०४८-5५ ५9२४

७१. ७४, १

1)

२६ मराठी बाढायाचा इतिहास

या सल्थेच्या प्रारभमाळात जे शिक्षण देण्यात आळे त्यात वेदवेदागे, ज्योतिप, तर्क, न्याय, वैद्यक, अल्वार इत्यादी संस्कृत विद्राच्या द्यायोपद्यासाच प्रमु्य होत्या.

सरकारी शिक्षणसंस्था

जुन्याचा हा पुरसार, घोरण म्हणून एल्फिन्टनने मेल, तरी मुख्यतः नव्या शिक्षणाचा मस्कार येथील प्रजेवर व्हावा अशी त्याची डकट इच्छा होती. नव्या राजमटीला नवसत्कारानी युक्त अश्या लोकाची शाठनसस्था चात्येण्याच्या दृष्टीने गरन होतीच. शिवाय नऱ्या शिक्षणाने उनमनात काती होऊन इग्रज सत्तेला अनुकूल असा एक वर्ग तयार होईल, व नव्या शासनमस्थेच्या नया प्रमारच्या गरज मागविण्यास तो उपयुक्त होईल, आणि नव्या शिक्षित वर्गाच्या द्वारा व देशी मापाच्या आश्रयाने हे नवसरळ्रण समाच्या निरनिराळ्या थरात कालातराने नेता येरेल, इग्रजी नियरेच्या सस्करणाने इग्रज छोकाचा व्यापार वाठेल च खिस्ती धर्माच्या प्रचारास पर्यायाने खाह्य होईल अखाही विश्वास राज्यकर्त्योना वाटत होता. पुणे ब मुरड यातील वातावरण मित्न असल्याने जुन्या सरकाराच्या पुरस्वाराखाठी एल्फि न्टनने पुणे नियडले, तर इग्रजी रिळणास उत्तेज्म देण्याचा उपकम सुम येथे तुरू केला. इग्रजी शिक्षणाचा प्रचार करणाऱ्या सत्या मुमईख अंग्ले-इंडियन व युरोपियन याच्या पोत्साहनाने आधीपासून निपाल्या होत्याच. त्यातील प्रमुस सत्या, म्हणजे द. स, १८१५ मध्ये स्थापन झालेली “ योवे एज्युकेशन सोखायटी, ' ही सस्था खाजगी होती. तिलाच एट्फिन्टटनने हाताशी धरून तिच्या द्वारा देशी मापातून अथनिर्मिती करण्यासाठी १८२० मध्ये ' दी नेटिव्ह खर अँड स्वुळ चुक कमिटी ? स्थापन केली, हिलाच पुढे इ. स. १८२२ मध्ये ' दी बोवि नेटिव्ह एज्युमेदान ऑड स्थूल घुक सोसायटी ? हे नाव मिळाले, हिलच १८२७ मध्ये “ दी नेटिव्ह एज्युफेशन सोखायटी ? हे नाव प्रात्त झाले. इ. स, १८३७ मध्ये याच सस्यचे ' दो एल्फिन्स्टन नेटिव्ह एब्युमेदान सोखायटी ) असे नामकरण केळे गेले; व हिचेच इ, स, १८४० मध्ये बोड ऑफ एज्युमेद्यनमध्ये रूपातर झाले, इ. स. १८२० ते १८८० पर्यन्त मराठी वाळ्ययात ज्या मव्या घटामोडी झाल्या, त्या मुख्यत या सस्थेमापतच. या धडमोडीना सरकारा व देशी अश्या उमयपक्षीय विचारववाचे साह्य होते. मराटी व गुन्राती वाढ्ययात “ मापातर-युगा "चे मवर्तन करणारी ही प्रमुग्य सस्था, या दृष्टीने या सम्थेचे पिशेप महत्त्व आहे. या सस्वेची घोरणे वीस वर्पोच्या कीत परयिल्यितीग्रमाणे, सदळ्त गोली, या संस्थेचे य्दळते नामकरण हे. याचेच प्रतीक होय. नवा शिक्षणकम सुरू करणे, त्याला उपयोर्गा अशी अंथर्नामिनी देशी मापात करणे, आणि नवा अभ्यासक्रम शि्यिणारा शिळण्वर्ग तयार वरणे दे या सस्पेचे १८४० पर्यंतचे, म्हणजे उरभारचे शिक्षणविषयक धोरण वबदरेपर्यनचे, कार्य होय. सुई मातातीळ एकूण शिछगयिपयक घोरणाचा मारतातीळ फरनी--सरवारच्या घोरणाशी फार निकटचा उघ आहे; म्हणून मध्ययती कपनी सरयारचे शिक्षणविपषरयळ घोरण पाहिल्याशिवाय मुमर्ई प्रातातीळ दोकागिक हाट्यालॉचे स्वरूप पूर्णपप्णे चाकलित होत नाही.

इ. इं. कंपनीच्या घारणांनील घदुल--

ईस्ट इंडिया कंपनीच्या दारमाराचे धोरण कंपनीच्या नियामप मंट्ळाच्या भादेशा- नुसार कपनीसय मवी सनद देताना ठरविते त्या असे. ही सनद दर वीस वर्गानी नयाने दिठी गई, फ्पनी-सरकारच्या नियामक मटळाने येथील प्रोच्या शिस्णापडे ज्ञ देण्यास

राजकीय स्थित्यंतर घ त्याचे चाडूमयीन परिषाम २७

प्रारम रेला तो १८१३ मध्ये ईस टडिया क्‍्पनीला सनद देतेवेळी, १८१३-१८३३ व १८३३-१८५ ३ पर्यंतच्या दीसीस वर्पीच्या मध्यरता वाटग्यडात करनी-सरपारचे दक्षणिक धोरण बदलत गठे, या क्यनी-खरयारच्य़ा रोक्षणिक धारणाचा इंग्रज राजयटीतील नव्या सराराच्या घटणीत फार मोठा हात आहे. त्याचे परिणाम साऱ्या आधुनिक भारतावर झाठेले भाहेत

कयनी-सरकारने कपनीच्या नोवराना येथीळ इनिहात, भाषा, चालीरोती वगेरे समजून देण्यासाठी इ. स. १८०० मध्ये * पोर घुइल्यम बोलेन ! ची स्थापना केठी होती, पण तिचा उदेश मयादित होता, क्पनी-सरकारचा जसज्सा राज्यविस्तार होत गल्य, तसतसा येथीळ लोकाचा शि पणाचा प्रश्न कमनी-परबारासमार उभा राहिल, राय्यक्ते या दृष्टीने न्यायदान करतेवेळी त्याना येथील प्रभेच्या 'चाटीरीती खमसूतन घेणे भाग पट्ट लागे फोजदारा स्व्याचे वायदे जरी सर्वम साररो ठेवळे होते, वरी मुल्यी स्वरूपाचे निवाडे त्या त्या भाताच्या पूर्वापार रूटीप्रमाणे परण्याचे धोरणच कपनी सरकारने झयलयिले होते, लोवाच्या समाजजीयनात शक्यतो दवठादवळ न वरण्याच्या भूमिकशी सुसंगत असेच हे धोरण होते. पण यामुळे निवाडे देताना हिंदू वा मुस्लीम दोन्ही ज्मातींतील कायदेकान्‌ ब अथ समतूत घेणे कयनीच्या न्यायाधिकाऱ्याना आवर्यक होऊ लगले. शिवाय ज्या खमाजवर राज्य करावयाचे त्या समाजचे स्वरूप, भापा, वर्नमयद्धती खागोपाग समजून घेण्यासाठी' पौरल्य ग्रथाच्या अभ्यासाची गरन राज्यकर््योंना वाहू लागली. या गरजेमरोजर जिज्ञासेमुद्ेही काही पाश्चात्य मिद्रानाशी सस्कृत, परियन बंगेरे मापाचा भभ्यास सुरू वेला होता. युरोपमधील विद्रेच्या पुनरूग्जीवनाची ( 12९॥१1554106 ) परपरा घेऊन हे इम्रज लेक इकडे आले होते त्याची हानलाल्याही जमररस्त होती. एरवी १७८० मध्येच इग्रजी भाषातरित झालेल्या मगमदु्गीतेखारख्या म्रवाळा वॉरन देल्िग्वठारख्या राजकारणी माणसाने प्रसावना लिटिण्याचे कारण नव्हते. व्यावहारिक गरत व शानढालसा या. दोनदी गोष्टीमुळे मारतीय भापलीळ प्राचीन ग्रथाच्या अन्ययनाठा उत्तेजन देण्याची आव्यकता राज्यकर्त्यांना वाटू लागली.२ त्याच्या जोडीला येथीळ कच्च्या मालाचे उल्लादन वाढविण्यासाठी व माल्यची वाहतूक अद करण्यासाठी येथील वाताबरणावर यामियीकरणाचेही थाडे सग्परण करणे जरूर होते. यासाठी येथीठ अमतेत विशनाच्या, प्राथमिक स्वरूपाच्या का हाईना, कट्यना प्रसृत करणे आणि उपयुक्त कशची व कारा गिरीची माहिती उपल्द्य करून देणे याही गोष्टींची निकर जाणवू लागली. यामुळेच

1 6 पु० टाझ्या पाट ल्ल ली ८ प१ष४७$ द्यात ७ शात (00८ एएनुपता००$ ० ए८ 1141४७ २. कापनीच्या बोड ऑफ डायरेक्रसने गव्हर्गर जनरळ इन कोन्विटशा इ. स. १८१४ मध्ये जे पन ठिहिे आहे, त्यात युरोपियनायेकी सस्कृत भाषा शिकण्यास उत्सुक असटेल्याना उत्तेजन द्यावे व नवे यूरोपीय निजञान शिकविताना सस्कृत मापेतील वैद्यक, ज्योतिष, गणित इत्यादी क्षेज्रातीळ उपलब्ध परिमापा बापरावी, असाही आदेश दिठेळा दिसतो. नव्या शानाचा जुन्याला धागा जोडण्याचा हा यत्न दिसतो. गव्हनरजनरळ इन्‌ वौन्सिल्ला कोरे भाफ डायरेक्स्संचे ३ जूत १८१४ रोजीचे पन.

पाडाण जी काट्या प तरिवाच घावे घाल रिता गी 385६ पतात दग्णएबऱ, ७9 े 10) 3350 0६८ 7

१-1 मराठी चाळायाचा दतिद्दास

य. की ३ साठी क्मनील नमी सनर देवाना पौरस्य ब पाश्चात्य या दोनदी प्ठतींचे शिक्षण एतदेशीयाना देण्यासाठी एक टाख रुपये क्पनीने खर्च फले पाटिजेन अशी अट क्पगीच्या नियाभकमडळांने फ्पनीवर लादटी,*

आरंमीचे पोरस्त्य-पाश्वात्य मिश्रशिक्षण

इंग्रज सरकारच्या या प्रथमावतोतील ( १८१३-१८३२) शेक्षणिक घोरणात पीरस्य घ पाश्चात्य विद्या याची जी सरमिसळ माढळते ती वरोळ कारणानी. एका बाजूने उन्याला खुप करण्याचा, तर दुखऱ्या माऱूने नायाचा परिचय करून देण्याचा इरादा तीव दियतो, माज हे फार मर्यादित झमाणात करण्याचे भोरणडी सट माहे. पीरल्त्यावर पाश्चात्य विद्याचे सत्वरण फार मोठ्या प्रमाणात होऊ नो, अशी या राय्यकरयाच्यापेवदी एका गटाची भूमिया होती, इंग्रजाच्या तडाण्य्यांतून अमेरिका देश नुउताच सख्वतन झाल होवा. मारत ज्र कायमचा, निदान दीर्घकाल, इग्रशच्या तान्यात राहावयास हवा असेळ वर भारतीय व इंग्रज याच्याभघील सात्टतिक अतर फायम राखणे सायद्यक माहे, पीरल्य लेक पाश्चात्य मिद्या ब कल यात पारगत झाल्यात हे अनर नष होईल य पर्यायाने स्वन.चे येथील राज्य धोक्यात येईळ मशी भीती राऱ्यपर्त्या वर्गातीळ एका गराला वाट्त होती. हा धोका पत्करूनही नवे रिठण द्यावे असे ग्हणणारी एन्फिन्लनठारखी काही उदारमतवादी मळी होती, पण त्याची सख्या ल्य होती. पाश्चात्य शिक्षणाचा आवरून पुरखार करणाऱ्या छोऱानीही साऱ्या नव्या शानविज्ञानात भारतीयाना पारगत करण्याची भूमिका फ्थी घेतली नव्हती नाणि पुढेही केव्टा राज्यकत्योनी त्या दृष्टीने येथील जनतेला स्वयपूर्ण होण्यास उत्तेजन दिलेले नाही. त्यामुळे नवविद्रा सयादन करणाऱ्या व्यक्तींचा नव्या क्षनातीळ बाळाय ([॥(ल!पा०), समाज्यालज (8०० 82८02०5) वा तत्वचान (कॉटग्फा/- ७8) याच्याशी जेबदा परिचय झाडा, तेवढा मोतिक शाखाद्ी ( 31१(लाचा $टया००5) झाला नाही. या क्षेत्रातीठ एतंदेशीयाचे एतदूविपयक शान, इच्छा भयूनही सामान्य पातळी भोशडून पुढे जाऊ शकळे नाही. या पिजानपरिचयाचा भारतीय जीवनात प्रमाव पडल तो सामाजिक, धार्मिक क्षेत्रात बुद्धिनिष्ठ दृश्टिकोन निर्माण होऊन भ्रद्धायुगांचा ल्प होण्यापुरताच पौरस्त्य व पाश्चात्य दोन्टी प्रकारच्या रिक्षणाला उत्तज्न देण्याच्या ब पाश्चात्य विद्याचे शान देशी भागातून म्रसत करण्याच्या इन्ट हॉडिया कपनीच्या धोरणाला मनुसरून एल्फिन्लनने सुमई प्रानातील सेसणिक योजना भाखली होती. स्थानिक परिस्थिती प्रमाणे या दोन प्रमरच्यां रिक्षणाचे विभाजन करून पोरस्य र्‍िद्याचे अघ्ययन पुण्यास व पाश्चात्य शिक्षण मुमईस सुरू करण्याची त्याची योज्ना मागे निर्देशिली आहेच एल्फिन्लनची

1 & णय ल 00०1 1855 पाळा 1,00,000 १५ आठ्पात ७८ छटा टशद् शक चि्पटणशश तापते पळशटाणलया ०० फ्याप्वा जिटाबचाट याचे मिफाट चाटण्णाण्ट्च्पाला ० तड [टवापटचे 1०५७5 ० वाळ, वचे रवि ्ल्यप0स्चेपट्याण्य बघ छा०ण०00त 0 दत०्पॉच्त्टटर्णा घाट 8लद०० प्ाण्षष्ट पाद छेलपडी प्दतय-

एग ९ ण पात्रात -र्‍ प्राजळ ग फरचपळपळा उ उम्पाड पापेटा फिट ऐपाट यी उकडा

ताता (िण्या[क्या - 0४ 3 0 5580, 88९८ 6-7 १८१३ मध्ये ईस इडिया क्पनीला देण्यात आलेल्या सनदेच्या ४३ घ्या कलमाचा माग,

राजकीय स्थित्यंतर घ त्याचे वाड्मयीन परिणाम २९

यागमची भूमिका स्पष्ट होण्याच्या दृष्टीने इ. य. १८१३ मध्ये ईस्ट ४डिया कपनीला पाठपिठेल्या सलियाफडे वठळे पाहिजे. या सळ््यात तो म्हणतो; --

(१) देशी झाळानून सध्या जी शिकविण्याची पडत आहे, ती पुधारावी आणि शाळाची सख्या वाढवावी.

(२) त्याना शालोपयोगी पुललकाचा पुरवठा करावा. री

(३ ) याप्रमाणे शिक्षणाच्या र्‍्या सोयी करून देण्यात येतील, त्याचा फायदा बेण्याची इच्छा सालच्या दर्जाच्या लोकाना व्हावी म्हणून त्याना काहीतरी उत्तेजन देण्यात यावे.

(४) पाश्चात्य विशान शिकविण्यासाठी शाळा काढार्‍यात आणि शिक्षणाच्या उच्च झाखान मुधारणा करावी,

(५) देशी भापावून पदार्थविशान आंगि नीतिशास्त्र यावर पुम्तके तयार करवून ती प्रकाशित करण्याची व्यवस्था करण्यात यावी,

(६) पाश्चात्य सशोधनाचे ज्ञान सपादन करण्याचे साधन, आणि एक अभिजात मापा, म्हणून ज्याची इग्रजीचा अम्यास करण्याकडे प्रवृत्ती असेल, त्याच्यासाठी इग्रजी शिक्षण देणाऱ्या शाळा काढाव्यात.

(७) या र्‍या ज्ञानाच्या आखा शेवटी खागितत्या, त्यांचा व्यासग करण्याच्या कामी देशी लेकाना प्रोत्ठाहन द्यावे.

शिक्षणबिपयक उदिपामधीळ अडचणी---

ही वर नमूद केळेठी दोक्षणिक क्षेत्रातील एकदर उद्दिष्टे लक्षात घेता, ती सिद्धीला जाण्याच्या मार्गीत येये अनत अडचणी होत्या. तिटिशपूर्व राज्बटीत या प्रकारच्या शिक्षणाला अनुकूल भशी पाश्वंभूमी केव्हाच निमीण झाली नव्हती. येथे नव्या पद्धतीच्या शैक्षणिक गरजा भागविण्यास योग्य असे अथ उपल्न्य नव्हते. सर्वसामान्य माणसात वाचनाची अमिरुची भव्हती, शिकण्याची हास नव्हती. * नये ग्रथ देशी भापातून तयार करण्यास असलेले प्रथकार नव्ह्ते; ते छायण्यासाठी मुद्रणाल्ये नाहती. देशी ग्रथ छापण्यास लागणारे खिळे ( 0'५७७ ) इग्छडहून मागवावे लागत. तसे परण्यात लागणारी दळणवळणाची खाननेही तेवढी त्या काळीं उपलब्ध नव्हती. छापीळ ग्रथ हातात धरणे म्हणजे भ्रशकार, अशी जाणत्या लोकचीही समजत होती. नवे शिक्षण म्हणते धर्मातराची पाहेली पायरा, मशीही सकारण वा अकारण भीती ल्येकाच्या मनात वावरत होती. नवे पाश्चात्य ज्ञान देशी भापातून अनुवादित कराययाचे तर त्याला योग्य अश्शी परिभापा तयार नव्हती. गवाड्मय निर्मितीच्या दृष्टीने पिचार करिता मराठी भापेच्या व्याकरणाचे नीट व्यवस्थापनही या भआधी कधी झारिळे नव्हते, आणि मराटी मापा म्हणचे एक खाघी वोलमापा (फाटल 8 कुगत्ला पब) अशी एंदफिस्न, केनेडी, मोल्युवर्थ वगैरे या क्षेत्रातीळ कार्यकरन्यांची

वि १, हरि केशयतीकडन सात हजार रुपये खवून सवोत्कृष्ट पुस्तक खोसायटीने तयार करून घेते, पण त्याची एकहि प्रत सयळी नाही.

$लल्दपिखाड पीण्या चट ्ाची रेट्ट्यातड एका हा, ?०९० 158, एवा पीटाव्या वयात तिळाळयया

नि मराठी घाडययाचा इतिहास

समभूत झालेली होती, यामुळे मराटी नवगयाची निर्मिती करताना गदी पायापासून राज्य कत्योना तयारा करावी लगली कोद्य, व्याकरणे इत्यादाच्या निर्मितीयमर पिजेप मर द्यावा शछागळा, 3 ेणनंकेली मुशेच ठेयण्यावद्ठठ सचना दयावी सगळी, परिभाषा घडवावी लगली, छोकात वाचनामिद्ची निर्माण करण्यासाठी अथ छापून पुकर वाटाये लगठे. नव्या मिरचीचा वाचकवर्ग तयार करावा लागला, त्याच्या मनानील मया उपकमारदळचा पूर्वग्रह दूर करण्यासाठी सिदुरनीति, इस्ापर्नाते, पंचोपाख्यान, विंहासनमत्तिवी यासारखी सापी, रजक 'व भारतीय वातायएण असलेली पुन्नकेच प्रथम छाणयी लागली, भापातरित व स्वतमन सद्या नवग्रथनिमितीसाठी शभर ते चारशे दपयायावत प्रसंगा पाच हजर रुपयांपर्यंतच्या बजतिसाचे भामिप दार्ययावे खागटे, पररीय ग्रथाची मापावरे ग्रताना त्यातील वातावरणाचा परकेपणा घालविण्यासार्टा ती मापातरे नऱ्दरा न करता टकडील यातावरणाशी लुठती-मिळती करून ध्यावी लागली, तुओोवयणा आणण्याचा लावून पयत्म कराबा लगला, मापेची डचण प्यात कमीन कमी येईल मरीच गणित विप्रयासारणयी शास्त्रीय पुन्नर प्रथसन

मापातरास घ्यावी लगली, शाली जुन्या पद्धवाची-गुरुणिप्यसवादामक, कचित पजामर्य- ठेवावी लागली, पदयाचाषी झाश्रय अधूनमधून घ्यावा टागटा आणि तानिक परिमापेच्या अभावी मोळमापेचा वापर करावा लगला,

शिक्षणाची पायाभरणी

या कार्यासाठी (अथाचे लेग्सन, प्रकाशन, म्रोत्वाहन, पुरखार इत्यादी ) ह ठ. १८१५-१८३२ पर्यत दि येम्थि नेटिव्ह एज्युमेशन स्कृळ घुक सोडायटीने दोन शागाहून अधिक रकम सर्च केली देशी भाषेच्या इतिहाठात राऱ्यकर्ते ब पिचारवते यानी एकन येऊन एवढा संघटित प्रयन करण्याचा हा पहिशाच प्रसग होता. बर नमूद केलेल्या एकदर अडचणी ळात घेता झल्याववीतच जी पायाभरणी झाडी ती सघरनाऊश, धोरणी, विजञानसपन्न राज्बटीशिवाय होऊ शकली नसती हे, ती राजयर परीय अमली तरा, छतनतेने मान्य करावयास हवे. एक्मिन्स्म, मोल्यूजथ, वेडी, अर्वित इत्यादानी या क्षेत्रात कलेले कार्य फार मोलाचे मानाबयास पाटिजे,

भ्रारंभीची ग्रंथनि्माति

आझयदृष्ट्या या ग्रथाचा मिचार फल्यास लोकांच्या धार्मिक भावना दुग्यावल्या खणार नाहीत आद्या वेवाने नतिक मोधाचा पुरस्वार करणाऱ्या, मनोरज्म करणाऱ्या व विज्ञानाचा प्राथमिक स्वरूपाचा परिचय करून देणाऱ्या ग्रथायर मर देण्याचे धोरण राज्य

१ १८१० डॉ. बॅराचा काग, १८०४ फमनेडीचा कारा, १८२९ पडिताचा कोश, १८३१ मात्सूवथरचचा काय भाणि १८३६ पयन्त याळयास्डी ज्मभेकर, गगाधरशास्त्री फ्टफे व दादोया याची तयार झालेली ब्याकरणे ही या संदमात टक्कात घ्यावीत.

रे या नग्रा पुलकाना कचित ' पाथी ) अस साधण्याची मथा हाती. बाझण प्रयक्षराचा उल्ट्य सर्रास * शास्त्री) ससा कटा याई. ही “ आनी ' सयांधण्याची पररा चेर विण्युशप्त्री चिशळूणकराययेत येऊन मिर्टेठी नाहि.

राजझीय स्थित्यंतर च त्याचे वाडायीन परिणाम ३१

वत्यीनी भबलविलेले दिसते. मुमापिते, नीतिकथा, पद्रुपश्च्याच्या कथा ल्हून घेण्याच्या भूमिफेतूनच पतन, याळमिम, टितोपदेश, पचोपार्यान, विदुरनीति, वेताळपचविशी,

विंहासनत्तिश्री इत्यादी ग्रथ निर्माण झाळे. वाचवाल व्यवहारनीती फळामी, भाषेचे शान व्हावे हे उद्देश या ग्रवलेसनाच्या मागे होते. या प्रकारच्या लेखनात अग्रगण्य टरटेले अव्यल पिदीतीळ रेग्यक ग्टणजे बापू छत्रे व हरि कडावजी दे होत. दोवेही मुरकर व सरकारा नोकरीत झखलेले. चिल्डून्व फड ( लायाताःटा ७ १160 ) या पुस्तवाचे 'बाळमिन? या नावाने भापातर करणारे उदारिव काशिनाथ ऊर्फ वापू छे, या पुस्तकाचा उद्देश्य स्पष्ट करताना, “या पुम्तवाच्या वाचनाने मुल्!स ल्हानपणापासून बोलावयाचा अभ्यास होईल. त्याचा छद्समग्रह वाटेल, व्यवहार, रीतिनीति क्टेठ ” असे प्रसावनेत नमूद करतात.* या. ' बाळमिन * पुस्तकाचा त्या वाळी पुष्कळ योळ्याला झाल. होता. यावरून तत्वाटीन लट्ति वाझायाचे प्रयोजन स्पष्ट हाईळ सरवारचे शेक्षणिक धोरण सामाळून मराठीत इग्रजी प्रवाचा सुओव अनुवाद करणारा लेखक हा त्या काळचा सादरी शेलीकार होता. आणि हा मान बापू छत्रे ( १७८८-१८३४ ) याच्याकडेच जातो. १ यांना या कारणासाठी अवायीन मराठीचे जनक मानण्यात येते. सरकारच्या भापातरविषयक धोरणास त्यानी मोठे साह्य केळे, शिवाय भाऊ महाजन व माळशासत्री जाभेक्र या पुढील पिढीतील दोन प्रमुस लेखकाना त्यानी उत्तेजन दिळे. हरि केशयजी ( १८०४-१८५८ ) याचे प्रथलेसन मुरज्यत शास्त्रीय विपग्राचे आहे. ईसापनीती ब पचोपाख्यान याची भापातरे त्यांनी केली सरो, पण मुख्यत विजाभविपयक ग्रथाच्या भाषावराला यांचे फार मोठे खाद्य झाले क्ॅटन अर्विस हा नवी पाठ्यपुस्तमे तयार करणाऱ्या वर निर्दिष्ट केलेल्या सस्येचा ह. स. १८२२-१८३० पर्यन्त चिटणीस होता. मराठी पुस्तके छापण्यासाठी एक

1 ( भं ) ळण वा) टटालाटट (० उ्लाडाठपड ताज दा$, जाण्यात एवात (01ण१]71002 णा 01915, दपाशाषट्ट पाट पावदाडाव्यातता वगाचे 7०१10८ पाड हलालची कयात ॥टपि| घ्यारफाटतहट *'

बेवि एज्युमेशन सोसायटीचा ६ वा बार्पिक वृत्तान्त

$टब्ला 5 त्या उतपटकायाच २ट००त - ऐे०्या089

कत्या ता - ९१४८ 198, एवापदावयाा & उच्य

पाडा ० घितपट्यपाखा जा उग्वाळ पाता ताट रिपीट ली 5६ पतात ठळ्याएन १५ ७४ 8 1) 855प-या ग्रथावरून.

२. *“ हा ग्रथ मुलास पढवित्याने त्यास ल्हानपणापासन अनायाताने बोलावयाचा अभ्यास होईल, त्याचा शब्दसम्रह वाढेल त्यास अनेक व्यवहार, अनेक रीति नीति समजतील, वुद्धि सदसडह्विकारसम होदल. त्याच हृदय कोमळ होईल, मातापितराच्या रायीं त्याचे प्रम वाटेल, बह्दीणमावडाच्या ठाया त्याची प्रीति वाढेल, !7

“ म्रथकर्त्यांने दोन गोष्टी मनात भाणून ग्रथ केला आहे, एक तर मुलाचे रजन, दुसरे, त्यास सद्‌गुण सहज लाभावे.

मराठी साहित्यातील उपेक्षिन मानकरी, प्रठ ३

३, “ मरारात तर्क्युद्ध रानीन फफीक्त लिहिणारे हेच पहिले.

दादोगा पाट्रग-झामचरिन, ए० ६०.

३२ मराठी वाड्ययाचा इशतहास

छापखाना सोसायटीने काढल्य होता. त्याची व्यवस्थाही अर्विसकडेच होती. त्याने पिञान विपयळ ग्रथनिमितीख फार मोठे साह्य केले, बरड प्रातातीळ वेजञनिक शियणाचा पाया यानेच घातत्य असे म्हणावयास हरकन नाही. स्थापत्यश्ास्र शिकयि'यासाठी त्याने १८२५ मध्ये एक शाळा काढती. गणित, य्योतिप, पदार्थयिज्ञानशात्त, रसायनशास्त्र, भूगोळ यातील प्राथनिक तत्त्वाचा परिचय करून देणारी अनेक पुलफे याने तयार करवून घेती. हरि केशयजी दे याच्या हातासालीच दनिनिअरिंग शाळेत नोकराल्व असल्यामुळे साहजिकच पिनानविपयक ग्रथनिर्मभीशी त्याचा अधिक समघ आला. तत्कालीन परिभापेची अडचण सखनानाही हारे केशव यानी केलेले या क्षेत्रातील बार्य महत्त्वाचे आहे. वाड्यय (उजवनाघाट), कत (801), निशान ($यदा०) असे जे शब्द या काळात बापरठे जातात, त्याचा स्थ, वाट्यय म्हणते नातिमरेधपर कथा, कळा म्हणचे प्राथमिक स्वरूपाची कारागिरी, व विज्ञान म्हणजे निसगनिपयक जशानाचा त्वूल परिचय, असा सर्वसाधारणपणे मानावयास हरकत नाही.

ज्ञानसंपादनावर असणारा भर

पाश्चात्य विज्ञानकल्पनाचा देशी मापातून प्रचार वरण्याच्या दृष्टियोणाळाच तःवाळीन रिउगपदवतीत प्राधान्य होहे. या तिशनकव्यनाच्या प्रखारामरोसरच शातताग्रिय इग्रजी राजमटीशी एकनि४ राहणारे, निर्व्येतनी, साधेपणा, नियमितपणा व शिस्त र्यांची आवड असलेले एक नचे नागरिकत्व धरविणे हेही या शिक्षणाचे उद्दिष्ट होते, आणि या उद्दि्ला पूरक होईल असेच साऱ्या ग्रथनिर्मितीमागचे धोरण होते. या प्रथमावस्थेत वाळायाला शल्य, सामान्य, मापातरित, प्राथमिक स्वरूपाचे, प्रसयद्चन्य, वाल्योध, परपत्ययनेय, हुकमेहदूम (3150८0 ०0०7 ) पढतीने तयार झालेले, रसरूपगध नसलेके, इत्यादी बिशप बहाळ केली जातात. पण या वाडयनिर्मितीच्या पूर्वीची मराठी ग्य बास्ययांची अभावात्मक स्थिती ल्क्यान घेतटी व तत्कालीन पॉरस्थितीतील टुळध्य भडचणी टक्षात घेतल्या तरच या वाड्ययाचे 'एनिहासिक मूल्य व सुद्रणसस्थसारख्या सत्याच्या परिचयाची महती पटू पेल. श्रद्धाथुगातून वितामसुगात प्रमेश होतांना नया शनक पनांनी मारागून जाऊन ते शक्य तितके जळान करण्याची उन्कर तळभळ तत्कालीन पिढीतीळ डणत्याना कदी टागठेली होती दे तन्फाटीन वृत्तमनाची नावे पाहिटी तरी ल्लात येते. : ः्न हाय पराक्रम' असे उदगार लोक दिवयादींच्या दनयजात आदळतात, ( दतयन, पनक्रमाक ८० ), या नव्या शनाच्या प्रचड शक्तीचा व महतीचा साडान्वार ध त्याच्या प्रचारासाठी अविरतयणे वाटलेला प्रयन बाळशास्त्री जभेक्राच्या जीवनान आदळता. ज्द्विसेने व तळमळीने सवच्या चीतीस वर्षाच्या आयुमेयोदेत त्यानी या दिशेने वेलेले वार्य तिन्मयचमित करणारे आहे. उन्या द्याना मान्यता देऊनही जन म्हणते डागणणे आद्यी तानाची व्यापक व्याग्यया त्यानी फटी सांगि प्रयक्ष प्रमाथाच्या इृ्ीने नवे विश्ान कमे महत्त्वाचे आहे. देहे पटरून देण्याचा मवल वेल. ( रिस्दडीन, भे १८४० ) ' विळायती मद्याचा अम्यास वाढावा, तेथीळ शान मसिद्ध

राजकीय स्थित्यंतर च त्याचे वाझययीन परिणाम ३३

वारणाचा उल्गडा करणारे शान आत्मसात करण्याची फार मोठी धडपड जामिकराच्या ठेसनात प्रतित्रिवित झालेली आह. पुढे आगरकरानी आत्मोनतीखाठी बुद्धीवर भर देण्याची जश्ली शिकवणूक दिली, स्याच तळमळीने या प्रारमकाटात शानपात्तीची दिकयणूक जामेक्रानी उ्नतेल्य दिली त्याचे व्यक्तिगत जीवन म्हणजे तत्वालीन ज्ञानलल्सेचा एक आदहीच होय.

नऱ्या शिक्षणाचे परिणाम

या नया रिक्षणाच्या प्रथमामस्थेचा वाडायीन दृष्ट्या विचार करता भसे दिसते वी, या नया शिक्षगाने इम्रजीसाएए्या समृद्ध भापेशी आपली मोळज करून दिली. आशय व अभिव्यक्ती याचे काही प्रवार नव्यानेच आपल्यासमोर भाणले, अनेक शानशासाशी परिबय करून दिला,. मापेची उभारणा एका स्थिर पायावर केली, तिला एक नवे सास्कृतिक मूल्य प्राप्त मरून दिळे, साऱ्याच गोष्टाकडे घुद्धिनि चिकित्सेने ' एहिक चम्या ' तून पाहण्याची मवी दृष्टी भाणठी, स्वमायेच्या महतीमरोऱर तिच्यातील वैगुण्याचीही नाणीव करून दिली, ही वैगुण्ये दूर करण्यासाठी पद्धतशीरपणे व सप्रटित रोत्या कसे प्रयत्न करिता येतील याची दिशाही दासविठी, जातिनिरपेक्ष एहिक भूमिकेवरूम विचार करणारा एक नवा वाचकवर्ग व शानप्रसाराची नवी साधने उपल्ब्ध करून दिली, शानाचे वितरण करणारे नवें ग्रथवार पुढे आणले,

ज्ञानाच्या विविध क्षेञात प्रवेश

अव्वल इंग्रजीतील पहिल्या पाचपन्नास बपीचा काळ टक्षात घेतला तर असे दिसते की, या शानलालसेमुळे व तत्माटीन गरजेप्रमाणे एमेक अथकार मूलत 'च एकमेकापासून मिभ् असलेल्या शानक्षेत्रात तेवल्याच उमेदीने प्रवेश करी. हरि केडावजीच्या किवा. त्यानतर आलेल्या जाभेकर, दादोया वगेरेच्या चरिसातच हे दिसते असे नाही, तर त्याहीपुढीळ पिढीतील महादेव मोरेश्वर कुटे, छृप्णशास्त्री चिपळूणकर इत्यादीच्या 'चरित्रावल्नही हेच स्पष्ट होते कुटे यानी इग्रजी, मराठी कविता लिहिली, पेन्सिठी तयार करण्याचा कारखाना काढल व भार्यसस्कृतीचे स्वल्प स्पष्ट करणारा गभीर स्वल्पाचा अथी लिहिला, कृष्णशास्त्री त्वियकूणक( याच्याही टेणयात अशीच विचिवव जाढळते. जरवी 'मापेतील गोष्टी हे. मित प्ररतीचे कथासाहित्य, भयोक्तिक्शप व मेघदूत यासारख्या सरत बाब्याची मापातरे, च्यावरणह्यास्त्रावरील त्याचे ठेस व *“ अनेकविद्यामूलतत्त्वसग्रह ! सारया ग्रथ हे पाहिले, तर याची सहज कव्शना येते. चिपळूणकरानी “ अनेकविद्यामूल्तत्त्वसग्रह ? हा ग्रथ सरकारी प्रेरणेने लिहिळा असटा, तेरा त्याच्या नावावरून सरकारला, तत्वाठीन जनतेल सर्व प्रकारचे शन देण्याची कशी निकर वार्त होती याची कत्पना येते. ' अनेकविद्यामूल्तत्त्वसग्रह हे नाय एका प्रथाचे असरे तरो अव्वळ इग्रजीपासून घुढीठ काही वर्षीतीळ शानक्षेनातीळ एकदर प्रत्रत्तीचेहि ते निदशक मानण्यास हरकत नाही. पुढीळ काळातील एका मासिकाचे ५ विविध शानविस्तार ? हे नावहि असेच बोले आहे.

नवीन शिक्षणाबद्दल्ची आस्था

बापू छत्रे, हरि केशवजी, बाळशास्त्री जाभेकर, दादोगा पाडुरग इत्यादी मग्ळी मुमईची, तर कुष्णणा ' विण 07 ७" 0 दुजे ररे साते पा गी. च

३ मराठी बाढ्मयाचा इतिहास

झालिल्या नवसिउणाच्या उपन्माचे लोण हळूहळू पुष्यासही साले, एत्फिन्लनने सुरू केलेळे, सलत विद्याना म्रामुख्य अमलेरे, पुणे कोलेज 'चाळू होतेच, पण १८३० मध्ये वुधवारबाड्यात स्वतन उदग्ररी जाळा माली व १८३७ पागून पुणे कोटेज्लच हे इमर्जीचे वर्ग जेटऱ्यात जाले, इग्रजी लेकाऱदळूची पुण्यातील नाहयाची पहिली प्रतिकृळ प्रतिक्रिया आता कमी झाली होती. एबटेच नरे, तर इमनच्या न्यायमुडीमह्दल सिश्वास निर्माण झाल. होता, * इंमज राजवटीने भाता महाराष्ट्रात एक तय पूण केळे होते. खर्वेखामान्य जनतेत, उमाजी नाईक (१८३२) किंबा टग लेक यांच्यासारवे वाही मयाद खोटल्यास, इग्रजी राज्यटील निदान प्रकट पिरोघ राहिला नहता. यामुळे इग्रज राज्ययींची पाऊलेही अधिक निश्चितयणे पट शाग्ठी होती. सामाजिक ब धार्मिक इप्र्‍्या येथील ज्मतेल महत्वाची वारणारो सती जाण्याची पद्धती इग्रडानी ( १८२९ पावून ) मद केली ही याचीच ” निशाणी, इग्रजी रिवरेचे महत्त्वही जणऱ्याना हळूहळू पद्ट डांगळे होते. शिवाय इग्रजी शिक्षणामुळे सरगरी नोळ्गे मिळणे सुर्म होई व सधिकार, अर्थप्राती व सामाजिक प्रतिष्ठा याची द्वारे झरकने खुळी होत. महाराष्ट्रातीळ सुशिक्षित ब्राह्मयाची शेळगिक पाथरभूमी लक्षात घेता त्यानी मये शिक्षग घेण्याचा मागे अहमहमिमेने व्वोसाळाया, या नव्या शिक्षयाविपषयी इतराहून झथिक झगय दागयावे,१ प्रसगी इतरानी या राखीव क्षेत्रात प्रवेश करू मये ञखा प्रयत्न ब्रावा हे स्वामाविक हाते. १ जुन्या सस्कृत पठडीचे अध्ययन केठेली प्रौढ मडळीही न्या उन्छाहाने इभजीची घुळालरे गिरवून या नया विद्येत पारगत होऊ ढागळी होती. कृष्णद्याख्ती चिपळृणकर हे याचे प्रातिनिधिक उदाहरण, जुन्या पद्धतीने सस्छत विदेचे अध्ययन पूर्ण झाल्यानतर वयाच्या पचविखाव्या वर्षी त्यानी इंग्रजीच्या भच्ययनाला सुरवात करून त्यात पारगतता मिळविली, ( चिपळूणकर : काळ ब करूच, ग. त्र्य. माडग्योळकर, ए. ९७) एवटेच नव्हे, तर मराठीचे विशिष्ट सुमई* बळण सोटून तिळा खास पुणेरा वळग दिळे, सरकारी नोफ्री करून तीत मानमान्यतता मिळविली. मराठी वाढ्ययात मर घाटन पदरीचे भराठी दोळीकार म्हणून प्रसिद्धी निळविली., मरठी मापचे रिबाजी पिण्णुद्याडी चिरळूणमराययेतच्या वाळायलेखकप्चे घरिन पाहिल्यास बट्तेक सारे टेसक सरकारी नोकरीत व योदिक व्यरसायावच मग्न असल्याचे दिसते. इग्रजी राजयटीत पाशा, गुरराथी, मंगार्ली वगेरे समागतीळ व्यक्तींनी व्यापाराच्या कलेत पटापण कले, तमे महाराष्रीयानी केले नाही. व्यापारक्षेगातीळ वा थोययोगिक क्षेजातीळ १. १८२०७ माये करवीर भटांचे चऊराचार्य पुण्यास आले असता त्यानी पाद्यपूचेची मारा पट्टी छेकावर सनीने ठादावमास सुद्यात केली. त्यावेळी पुण्यातील गाही प्रमुख ब्राह्मणांनी क्लेक्‍्टरळ्डे लेने करून लोफ खेच्ेने ची दलिगा देतीळ ती दकराचार्यानी स्वीकारावी सा हुकूम पुव्याच्या फ्टेक्टरकक्‍टून मिळविला ग. त्य, माड्योटक्र ( चियळूणमर कोळ व कतृ, ९. ९६)

२ शुजरायमच्ये दमता शाळा काढावी आखा गुजराथमध्ये राहणाऱ्या महा- राद्रीय घाझथाचा सर्ज होवा; तद त्यानिक बटसव्याकची मायणी नाही म्हणून तो फटाळला गेल.

3 &लडत ० कण्या ७००० १"ठापेड--एप१ 1, 0, 18 चिकी 1811121

शाजझीय स्थित्येतर व त्याचे वाड्ययीन परिणाम शष

परपराप्रात उपेक्ा महारा्रीयात न्नाळूच राहिली. नव्या राजयटीत मध्यमवर्गाय महाराष्ट्री यानी जो पेशा पत्वरला तो शिक्षण व नोकरीचाच. सरकारी नोक्रामुळे या सुशिक्षित महाराष्ट्रीयाच्या क्‍्मुवाला काही मर्यादा पडल्या, पण बौद्धिक, इृत्तपतीय, दैसषणिक व सास्कृतिक क्षनात त्याचे सारे सळ व निठ्ठा एकसल्ल्याने त्याला जतमाळनाचेही स्वरूप झाले. मुड विद्यापीठाच्या स्थापनेनतर जे पटिळेवदिळे पदवीधर तयार झाळे ते सारे एकजात महाराष्ट्रीय ब्राह्मण भाहेत. एवटेच नव्हे तर पुढेही दीधंकाठ मुबई प्रातापुरता विचार फेल्यास पदवी- घराच्या एकूण सख्येन महाराष्ट्रीयाचे प्रमाण अधिक आढळते. या युद्धिजीयी मध्यमवर्गीय सुशिक्षिताच्या आचारबिचाराची छाप महाराष्ट्राच्या सस्कृतीबर व वाड्यावर राहावी व त्यात महाराष्ट्रातल्या या पिरिश थराच्या सस्यृतीचे प्रतिजिम पडावे हे स्वाभायिकच होते. अव्वळ इम्रजीतीळ पहिल्या पिढीतील वटुतेक ठेखक मुमईचे ब चोलअणगरासारख्या कोकणच्या विशिष्ट मागातून आलेले; यामुळे गद मापेवर जी छाप होती, ती या साध्या कोकणी बोल्मापेची, ती नाहीशी करून रृष्णशासत्री चिपळूणकर व त्याचे समवालीन पुणेरी लेखक यानी तिला सस्मृतप्रचुर, प्रौढ भसे ग्राथिक बळण दिळे. याल्यच पुणेरी बळण भसे म्हणतात. मराठी वाड्याचा केंद्रमिदू जो अव्यळ इग्रजीत मुड हा होता, तो आता पुणेरी चनला व पुढे तो न्या. रानडे, विष्णुशास्री चिपळूणकर, लो. टिळक, झागरकर, हरिभाऊ आपटे वगैरेच्या पुण्यानील वास्तव्याने व कतृत्वाने तेथेच त्थिर झाल,

भाषेचे पुणेरे वळण आणि मेजर कॅडी

हे पुणेरी वळण लावण्यास ज्या दृप्णश्याश्री चिपळूणकर, उृप्णशास्री राजवाडे, महादेवशास्त्री कोल्हटकर, इृप्णद्यात्री पडित इत्यादींचे साह्य झाले, ती सारी शास्त्री- मंडळीं एल्फिन्लनने सुरू केलेल्या पुण्याच्या सस्कृत पाठय़ाळेत शिकून तयार झालेली' होती, सस्टत भाषेत यानी नैपुण्य सपादिळे होतेच. शिवाय या पाठशाळेला जोडून सुरू केलेल्या इग्रजी शिक्षणाचा लाभही या मडळींना झाला होत]. इग्रजीच्या अध्ययमाने आलेल्या नव्या दृष्टीचा अन्या सस्हताशी मेळ घालण्याची कामगिरी मुख्यत या मडळींनी केली. विदग्ध सस्ठत साहित्याची-काव्यनाटकाची-भापातरे या रसिक व विद्वान मडळींनी' मराठीत केली ब जुने लल्ति बाळाय सर्वसाधारण माणसाला प्रथमच उपलब्ध कल्न दिले. या मडळीचे बाडूमयीन भार्य प्राधान्याने भापातरात्मक भसळे, तरी लल्ति वाडूमयाच्या सदर्मात त्याना महत्त्वाचे स्थान भाहे. पुणे पाठदयाोळेल्य इग्रजीचा वर्ग जोडल्यानतर इयरभी भापेतील ज्ञान देशी भापावून रूपातरित करण्याचेही एक उद्दिष्ट राजनर्त्यीसमोर होते. या मापातर-रूपातराच्या कामासाठी सस्मृताचे साह्य शक्‍य तितके घेण्याचे धोरण अगीकारिल्यानेही मराठी मापेला सस्कृतप्रचुर वळण लागले असावे.) हृ वळण लावण्यात पुणे पाठझाळेचा प्रमुख मेजर कॅडी याचा पार मोठा हात आहे. मेज्र कँडी हा पुणे पाटझाळेचा प्रमुस १८३७ पासून होता. त्याने सुमारे तीसरत्तीस वर्षे मराठीची सेवा केली. मराठी भापेच्या

1, 0 दगण्णीबते्ट प्पणड 0० वाळ तीण्या तट ग्री चिट्टाडा 1वयडापव्ट, पाद श्‍ब्यावटपादाड प ताट ल ०ट्ते 85 तद उाटवाळ ली ट्ग्पाघापणा280प8

गाते छळ्याडेताय तापी 0९ वच पटत ४७ उणजा०णएड पढ एल्यावट्याचाड द्याचे गावी नद एिटाय 50०] 3 पाट ०३६

आधुनिक मराठी गद्याची उत्ताति, कृ. मि कुल्क्णा, ए. २२

मराठी वाढ्ययाचा झतहास

ह्रीधुनिक ग्रांथिक लीवर याच्याइतका, विदेशीच काय, पण इतर वोणत्याही देशी पडिताची चा ग्रंथमाराची छाप नाही. यि, का, ओकासारख्या तन्वालीन प्रमुख देशी ग्रथकाराने, आपणास मेजर केडीने लिहावयास शिकसिल्याची प्राबळ क्युटी दिटी माहे, परशराम पत तात्या गोड्योटे यानी केलेल्या नवनीत ? या प्राचीन मराठी कवितेच्या महत्त्वपूर्ण सपादनाल मे. कॅडीचे प्रोत्साहन होते. झाळाणात्याशी ब दलिंगा प्रादस कमिटी सारख्या सस्थाशी मे. बॅडीचा अधिकारी या नात्याने समथ साल. होता. अथपरीक्षण, मुद्रणाळय व भापातर या सात्याचाही तो प्रमुय होता. काऱरचना ब व्याकरण तयार करण्याच्या कामात त्याचा हात होता. पाव्वपुस्तके तयार करून घेणे, अथाच्या नवीन आदृत्त्या तयार करणे इत्यादी कामेही सरकारने त्याच्याक्टेच सोपवित्य होती, वाड्ययाचा आहय व त्याची अमिव्यक्‍्ती या वायतीत निर्णायक मत देणारा म्रमुस सरकारी अधिकारा कँडीच होता, मे. दँडीचे निर्णय काही वेळा एक्कल्लीपणाचे निदर्शक वाटले, तरी वाक्यरचना, प्रयोग, शब्दाची रूपे यामर त्याचे बारीक टक्ष असे. प्रथकाराना ग्रथमुधारणेच्या भामतीत अनेक तपशील्वार सूचना तो देई. मराठी वाकयरवनेतीळ शेथिल्य ब॒ अनियमितपणा काहून टाकून भाषेला धदिरलपणा आणल्य तो मेज्य कॅडीनेच मराठी भापेच्या लेखनात विरामचिन्हे वापरण्याची पद्धतीही त्यानेच मुरू कटी. सत्ताधाऱ्यांच्या पाठिऱ्यामुळे य स्वत च्या कत्पनेप्रमाणे त्याने मापेला वळण दिले भागि मिद्याखात्याशी ममघ असल्यामुळे ते लेकाच्या गळी उतरविले. मनारज्नात्मक प्रथापेला मोघप्रचुर वाझायनिर्मितीकडे त्याचा अधिक कळ होता, वाट्मयीन सौंदर्यापेक्षा सुगरोथ व्यावहारिक माहितीपर धडे वाचनपाठमालेत घाळण्याकडे त्याची प्रवृत्ती होती तोच कित्ता दीर्थकाल्पयंत झाळाखात्यात 'वाढृ होता.

चार घेगयेगळी वळणे--

मेजर कॅडीने मराठी भाषेच्या गद्य शेशीकडे खख पुरबिण्यापूवा मराठी मापेत सामान्यत चार प्रकारची वळणे रूढ झाली होती.

९ १ ) ग्हर्स्या वळण या नावाने प्रसिद्धी पायठेळे तुने पेशयाई वळण,

( २ ) शास्त्रीवळण किंवा सस्कृती वळण,

(३ ) इंग्रजी किवा नवे मापातरी वळण.

(४ ) समिश्र वळण.१

या चार वळणापैकी ग्रथात कोणतेही वळण वेळप्रसगी येत असे. दादोया पाडुरग आण्यात 'चप्दोप्प्ययापुर्यी स्वी जसतापमा' य!हित्याफ -तपप्ये नोहमप्के जाख्योपा जळपा ओळ मुदाम मढ सस्कृनपउुर भाषेचा भाश्रय त्यानी सस्कत पडिताना स्वत ची भ्रूमिका-' यद्योदा पाडुरगी'ची -परमिण्याखाटी कलेला दिसती. त्याच्या आत्मचरिमाची देही याहून भगदाच वेगळी वाटते माझ्याप्रमाणे ब व्यक्तीप्रमाणे दाली यदल्ते हे सवसाघारणपणे खरे असले, तरी हा नियम प्रस्तुतच्या कालाळा तेवत लागू पट्त नाही. कारण, व्यक्तित्वानुसारी लेसन पद्धतीपक्षा ठराविक झित्त्यामरडुकूम टेग्यन करण्याचा ठो काळ होता, आणि साझ्याचे

१. द वा. पोतदार, मराठी गाचा इग्रभी अवतार -उपोदुधात, (मा्शत्त २ रा), ए० २५

२. दादाचा पाडुरग जात्मचरिन-सपा. झ. का. प्रियोळकर, ४. ३०

राजरझीय स्थित्यंतर व त्याचे वाडण्यीन परिणाम २७

स्वरूपही शक्‍य तितके वस्तूनिष्ठ व ठरायिक प्रकारचे असे. वर जी वेगवेगळी वळणे सागि तली आहेत ती वेगवेगळ्या शेलीची निदर्शक असून मराठी लेखनाच्या अनियमितपणाचीही निदर्शक आहेत त्या काळच्या मराठीत पर्डियन झब्दाचे पमाणही अलीकडच्या मानाने अधिक होते. कारण, सस्छत भापा ब जुने मराठी काव्य याच्या जोडीला पटियन भापेच्या अध्ययनाची पद्धतीही त्या वाळी प्रचल्ति होती. या परित््यितीत मेजर कॅडीचा एकदर ओढा सस्कृतीकरणाकडे होता, हे बापू छेने याच्या ' याळमित्र? या पुस्तकाची नबी आवृत्ती काढताना त्याने या पुस्तवाच्या भाषेत केलेत्या बदेलावरून स्पप्ट दिसते. ( मराठी गद्याची उत्क्राति-कृ. मि. ऊउल्वणा-प, १५७-१५८ ). परग्रथातील गभीर आशयाचे मराठी भागातर करताना संस्कृतचा आश्रय करणे हे तत्काठीन विठ्ठानाना अपरिहार्य वाटत होते, हे ' भनेकविदयामूल्तत्त्वमग्रह' या पुस्तकाच्या सदर्भात कृष्णझ्यास्मी चिपळूणकर यानी काढलेल्या उद्गारावरून स्पष्ट होते. रेच सस्कृतप्राचुय * मुक्‍्तामाला ', ' मजुत्रोपा'सारख्या बादबर्‍यातही शिरलेले दिसते. “ गगावणन २ या काव्याच्या प्रस्तावनेत या काव्याचे ठेखक ब्रापूसाहेज कुरुदवाडकर तर सस्कृत मापेला इग्रजीपेक्षा श्रेष्ठ ठरवितात. सस्टृत भापा, संस्कृत साहित्य, भारतीय इतिहासपरपरा इत्यादींना एक वेगळे महत्त्व या कालात आले. सस्कृत साहित्याच्या मराठी अनुबादाबरोगरच जुन्या मराठी काव्याकडेहि लोकाचे व सरकारचे लक्ष गठेठे आढळते.

नवीन शिक्षणाचे परिणाम

कपनी सरकारची १८१३ नतरची शैक्षणिक भूमिका लक्षात घेतली म्हणजे इग्रजी राजवटीच्या पहिल्या अवस्थेत पोरस्त्य विद्या, कला व देशी ग्रथ याच्या अभ्यासाला उत्तेजन का मिळाले हे समजू शकते. राज्यकर्त्योना यामुळे समृद्ध भारतीय वारक्याची कल्पना तर आलीच, पण त्याहीपेक्षा जुन्या ठेव्याकडे घुद्धिनिठ, चिकित्सक, ऐतिहासिक अद्या नव्या दृष्टीने पाहण्याची म्ररणा एतद्देश्ीयाना मिळाठी. त्यातील वाडायीन ब वैचारिक सीदर्यामुळे पाश्चात्य लोकही भारावून गेलेले पाहून प्राचीन सस्कृतीविपयीचा आपला आभिमान जागा झाला व यातून पुढे भारतीय सस्कृतीची गोरवगाथा तयार झाली आपल्या राष्ट्रीयतेची

१ . या “ अथात शास्रीय निपयाचें निरूपण करिताना सस्कृत दाब्द आले आहेत, परतु तपल्या बिपथावर लिहितांना सस्सत शब्द घातल्याबाचून उपाय चाल्त नाही, ह प्राय खर्व सुत्त मराठी अथ लिहिणाऱ्याचे अनुमवास आळूच असेल, ह्यास बिदूवज्जन निरुपाय गोपीपिपयी प्रात म्रथकारास नाव फारसे ठेवणार नाहीत अशी खातरी आहे. !?

अनेकमिद्यामूट्तत्वसम्रह- प्रस्तावना,

य ४. कालिदासाच्या अमिशानशाकुतलाचे इ. स, १७८९ मध्ये घुडल्यम्‌ जोन्सने हिल इमरजी भापातर च साऱ्या युरोपसदात त्याचा झालेला ोलबाळा, उपनिपदाची राण राममोहन यानी १८१६-१८१९ च्या दरम्यान केलेल मापातरे व ऱ्या जोरावर मिद्वनरी लोेवाचे त्यानी परतपून लावलेले हहे, १८४९ च्या पुढे मॅक्‍्समुलर याने या ग्रथाच्या चाढय़यीन च भापिक पाचीनतेचा दिलेला निर्वाळा, १८०४ मध्ये स्थापन झालेली बॉवे शिटररी खोणायटी, पौरख्य अथाची युरोपमधीछ वाढनी भागणी इत्यादी गोण या मदर्मोत टक्षात घेण्यासारण्या माहेत.

शट मराठी वाढ्ययाच! इतिद्वास

ख्वाळ्य मदीतत होण्यास या गौरवमावनेने पुष्कळ काळ इंधन पुरबिळे, पाश्चात्य संस्कृतीने मारागून जऊन तिच्या आंबळ्या अनुफरणायावन येथीळ समाजल्य परावृत्त करण्यास हेच संस्कृतिवन इंग्रजी अमलाच्या पूर्वार्थांन उपयोगी पडले, ब्राह्मो समाज, प्रार्थना-समाज, आर्य- समाज इत्यादी ब्रिटिश राऊवटीतीळ नव्या धार्मिक-सामाजिफ संस्थामागचे अधिष्ठान या प्राचीन संस्क्तीच्या थोरवीवरब माघारठेठे आहे. इंग्रजी राजवटीच्या उत्तरार्धात राषट्रामिमानाचे स्फुळियि यातूनच निर्माण झाले. राष्ट्रामिमानाची प्रयोज्फ कारणे आणखीही काही आहित; पण त्याच्या आविप्वाराचे प्ररुग्य साधन प्राचीन संम्झृती व प्राचीन इतिहास हेच राहिळे, ऐतिहासिक कथा, वाऱ्य, ' नाऱ्य यांना यामुळेच पुटे वहर आला. पाश्चात्य संस्कृतीतील नवविचार ग्रहण बरतानासुदधा तिची बैठक जुन्या हिंदू धर्माच्या तत्त्वावर आघार- ण्याचा प्रेयत्न थेट राग राममोहन रायपासन दयानद, न्या. रानडे, विवेवानद, लो. टिळक म. गांधी, रवींद्रनाथ टागोर, मह्पा झरविंद, आचार्य विनात्रा येथपर्यन्त झालेल दिसून येईल केवळ वाढ्ययदृष्टया विचार केल्यास इग्रजी राजवट येथे दीर्बकाल राहूनद्दी आपल्या बाड्यय- प्रफारांचे चा आश्य-आविप्फार-पद्धतींचे युरोगइतके आधुनिक्रीक्रण न होण्याचे हे एक कारण भाहे, प्रार्थनासमाजच्या प्रचारासाठी न्या. रानडे यांनी जुन्या सतक्वींचा भाश्रम घेतला किवा डॉ. मांडारकरांनी कीर्ननसंस्येचा वापर केला यात नवळ नाही; पण मिदनऱ्यांन सारख्या परघर्माय ठोवांनी स्वघर्मप्रचारासाठी मारतीय कौर्ननपद्धतीचा उपयोग केल्याचे उदाहरण अमेरिकन मराटी-मिळनच्या इतिहाठात भाढळते. पौरल्य भाषांच्या द्वारा पाश्चात्य शानाचे वितरण करण्याचा हा प्रयोग फार काळ व्याल राहिला नाही, इ. स. १८३३ पासून वारे उल्ट दिशेने बाहू लागळे. याचा परिणाम जरी सुंबई प्रांतात थोड्या उशिरा दिसून आला, तरी मुख्यतः देशी मापांना उत्तजन देण्याचे मध्यवर्नी कंगनी-सरकारचे धोरण १८३५ पासून बदलल्याने १८४० नतर मुंबई प्रांतातील शिक्षणपद्धतीला नव्या धोरणाचे वेध लागले, १८४७-४८ पासन शिक्षणाच्या माध्यमाचा प्रक्ष मुंबई मंतात धसास टागळा. यामुळे मुंबई प्रातापुरता निचार केल्यास देशी भापांना अधिठ्ठत रीत्या व पूर्णतया उत्तेजन देण्याच्या सरकारी धोरणाचा काळ सुमारे पाव शतकाचा ठरतो, एकादा मापेच्या प्रारभापासूनच्या सर्वागीण विकासाठा (विशेषतः परकीय अमलाखाली) मिळालेला हा अवमर अन्यत्पच मानावयास हवा. मराठी वाड्मयाच्या अब्वळ इंग्रजीतील निर्मितीचा विचार करिनाना या गोष्टीकडे दुलळेठ करून चालणार नाही. बदलटेल्या शैक्षणिक घोरणाने देशी मापाना प्रत्यक्षपणे उत्तेजन देण्याचे सरकारी धोरण ( दक्विणा म्राइश कमिटी- सारखे अपवाद वगळल्यास ) संपुष्टात आल्याने यापुढीळ मराठी बाड्ययाची बाटचाट पाहताना नव्या धोरणाचे झाखेळे अप्रन्यक परिणामच विचारात घ्यावे लागनात. मत्यक्षपणे याचे परिणाम झाळे ते येथील लोकांच्या सामाजिक, धार्मिक, राजरीय इदिकोणावर, माज या दृश्िकोगाने पुढीळ टालित अढलित मराठी साहित्याला पुष्कळच खाद्य पुरविले,

इंग्रजी माध्यम आणि देशी भाषांच्या शिक्षणाची पिठेहाट

१८१३ खाटी मुरू झालेल्या शेक्षगिक घोरणात ही जी १८३३ पायून म्राती झाली, तीत देशी मापा बा पौरस्य मापा यांना उत्तेजन देण्याचे व त्यांना रोळगिक माध्यम वन्‌ विण्याचे धोर जाऊन दंजी शिक्षण व इग्रजी माच्यम यांच्यावरील मर्‌ वाड शगला. देशी मापाच्या कैवाऱ्यांचा पक्ष माये पट्रन इभजीच्या अमिमान्यांचे पारडे सड झाले. मुंगई त्रांदाव देवी माघेवर ऱ्या पद्धवीने सर्च केळा जाई, त्यावदटची नापसती व्यक्त करणारे पन,

राजकीय ल्यित्यंतर व त्याचे बाडायीन परिणाम ३९

ममई-यरकारास कपनी-सरवारच्या नियामक-मडळाक्ट्रून १८३२ मध्येच आठे. मुबई उरयारचे देशी भापाना उत्तेजन देण्याचे प्रयत्न पुढे काही काळ चाल्ले, प्रसगी मध्यवती

एनी-सरकारच्य़ा या बदलत्या धोरणाशी देशी भाषेचा केवार घेणाऱ्या मुबई प्रातातीळ सरकारी भधिकाऱ्यानी टकरही दिली. बगाळ प्रातापेक्षा मुमड प्राताची पांरेस्थिती या याब्रतीत वेगळी होती. बगाल्मव्ये शैक्षणिक माध्यमाऱाऱत जो झगडा होता, तो यगालीविरुद्ध इग्रजी असा नयन सरकत-अरेबिकविरुद्ध इग्रजी अता होता, ठपलाप्याडा व ठट्लवलाच्याडा यामधीळ होता बगालीचा केमार तेथीळ स्थानिक मगाठी लोकांनीही घेतला नाही, उल्ट राजा राममोहन रायसारख्या तत्वाटीन अग्रगण्य पुढाऱ्यानी उपनियदाचे महत्व ओळगुनही पुरोगामी यिचाराची बीजे मारतात रुजण्याच्या, दृष्टीने १८२३ पासूनच इमजीच्या बाजूने कोळ दिला होता. एवढेच नव्हे, तर इग्रजीचे शिक्षण देणाऱ्या सस्था त्यानी स्वतनपणे काढल्या होत्या मुमड प्रातात इग्रजीच्या शि उणाल्य विरोध होता असे नव्हे, पण त्याबरोबरच मराठी गुजरातीसारख्या देशी मापाची उपेक्षा होऊ नये अशी वाजवी अपेक्ष येथीळ ज्गन्नाथ दाफरशेटसारख्या सस्कत भागाभिमान्याची होती. देशी भाषेच्या मान्यमाझाठी या अव्वल काळात मुत्र प्राताइतका अन्य कोणत्याही प्राताने झगडा केलेला नाही. पण वगालमधील मुख्य सरकारी कचेरीचा व खुद्‌ मिलायतमधीळ नियामक-मडळाचा कोळ सपूर्ण इग्रजी करणाच्या बाजूने पडल्याने मुमई सरकारलाही आपे धोरण हळूहळू बदळणे प्राप्त झाले. परिणामत देशी मापाच्या सास्टृतिक विकासाला पुनः जमर धक्का बसला. पुढे १८५७ साठी मुमई विद्यापीठाची स्थापना होऊन व न्या. रानडे, तेळग वगैरेसारख्या व्यक्तींनी प्रयत्न करूनही मुबई विद्यापीठात झलीकडच्या काळापर्यन्त मराठीला मानाचे स्थान मिळाे नव्हते. विद्यापीठाच्या स्थायनेमतर १८६२ पर्यन्त बी. ए. ला एक गौण बिपय म्हणून मराठीला स्थान होते, पण त्यानतर मराठीत बी ए. ला शिकविण्याजोगे योग्य ग्रथ नाहीत, विद्यापीठाच्या एकृण गरजा ट्क्षात घेता जुने मराठी काब्य शिकविण्याची गरज नाही, भशा सत्रबीवर त्या घेळच्या मुर प्राताच्या विद्याधिकाऱ्याने मुअ्ई विद्यापीठातून मराठीचे उच्चाटन केले,* अर्थात्‌ विद्यापीठाचे हे इत्य १८३३ च्या व त्यानवर १८५३ खाली असलेल्या कयनी-सरकारच्या धोरणाला अनुसरूनच होते. १८३३ च्या रिक्षणक्षेमातील इग्रजी करणाच्या मूलभूत भूमिजेत १८१२ मध्ये क्पनीला नवी सनद देताना काही फरक केला गेला नाही. शिक्षणसात्याची वारभारदृष्ट्या पुनर्रचना करणे व सिद्रापीठाची स्थापना करणे एवढेच नवे कार्य या १८७ ३ च्या धोरणाने केले गेले,

घोरण बद्लण्यामागील हेतू

१८१३ पासून सुरू झाळेटे दिव्लणविपयरक घोरण १८३३ पासून चदल्ण्यास कपनी सरकारच्या बाजूने अनेक कारणे होती, त्याची राजमर येथे एव्हाना "चागली स्थिर झाल्याने एतंद्देशीयाचा अनुनय करण्याची त्यांना पुढे गरज उरली मव्हती. प्रत्येक प्रावाची मापा वेगवेगळी असल्याने सर्व कारभारात एक्यूज्ीपणा ठेव'याच्या दृष्टीने ग्रातानिहाय वेगवेगळ्या मापेला उत्तेज्न देणे त्याना गेरयोयीचे बारू लागले होते. इग्रजीचे वितरण येथील ज्नतेची

१, द. वा. पोतदार, मराठी गद्याचा इग्रजी अवतार (नवी आावुत्ति), शह. ३१ 2. पाजून लपवला पा पितात परब &. पिया] 7? 292

४० मराठी चाड्ययाचा इतिहास

इग्रजविरोधी मावना नप्ट करते, राजमीय मातील विरोधी वातावरण निर्माण करते,इग्रजी सस्ती, ् धर्म व चालीराती याचे अनुकरण करण्याची इत्ती प्र वरते, एव्टेचय नव्हे,ठर व्यापारखर रिरएली धमंप्रचारास व रार्‍्याल मळफटी साणण्यास उह्ायभूत होते असा राज्यकर्त्यांचा आता पर्यंतचा सनुमय होता.उल्ळ प्राचीन विवाच्या अध्ययनाने एवदेशीयाची अस्मिना जर्त होण्याची दाफ्यना दिसन होती. स्वत च्या मतल्यासाठी शराराने हिंदी, पण मनाने इग्रजी मता एव एतदेशीयाचा वर्ग राऱ्यस्न्यांना येथ निर्माण करावयाचा होता. * असे झाल्यास या आग्छ शिक्षित वगाढवारे त्थियतर घडयून झाणता येइल असा त्याना विश्वास वाटत होता, अव्बळ दजाचे पाश्चात्य शिउण देऊन त्यातून वरच्या दर्जाचे सेनापती, मुत्सद्दी वा कायदेपडित एवदेशीयातून तयार करावेत हे इम्रज सरकारच्या रिश्षणाचे कष्धीच प्रयोजन नव्हते. खेनिशी पेश्याच्या लोकाच्या वरच्या दर्जाचे रिख्षण देणे, झयगिक क्षेञात अति उदार दृष्टी स्वीकारणाऱ्या सर चाट्स एड्वड टव्हेल्यिनठारग्यया व्यक्तीलाही अमान्य होते. सैनिकांना शिक्षण द्यावयाचेच झाळे, तर ते त्रिटिशाशी ठतज्ञ राहतीळ इतपत द्यावे से तो म्हणतो. सर वारस एडूयर टेब्हेल्यिनने मगाल्च्य़ा सुल्की खात्याचा सदस्य म्हणून भारतात मारा वर्पे काढली होती. येथीळ देसषणिक सात्याशीही ( लवादाचा ए०पणप1॥(८८ 0 ७७॥८ फझाण्यद105_) समासद या नात्याने त्याचा घनिठ्ठ समघ आल्य होता. इ. स. १८३८ मध्ये त्याने भारतातील शैक्षणिक परिस्थितीवर व पद्धतीवर प्रकाद्य टाकणारा एक ग्रथ लिहिला माहे, त्यात तो ग्हणतो. ' भारतीय छोकाना ज्ञानवान करण्याचे झापले धोरण नाही. वल्लुन तसे असाबयास पाटिजे, आपण त्याना शानवान करण्याने जे सामथ्य त्याच्या ठिकाणी निमाण करू, ते कालतराने आपल्यावरच उल्टण्याचा सभय असल्याने स्वत च्या पायावर एक प्रकारे कुऱ्हाड पाडुन घेतटयासारखे हॉईल हे सरे, पण हा झाला दूरचा विचार. सद्य स्पितीत येथीळ लोकाना हान देण्याने इग्रशनाही वाही महत्त्वाचे लाभ होणार भाहेत. या नवशिक्षणामुळे येथे सुधारणा होइल, पग ती होण्याची भीती टळेळ, एवद्देशीयाच्या मनात आपल्यामद्दळ भादरयुढी निर्माण हाईळ, येथील उत्पादनतन व लाकरिथती सुधारल्याने येथीळ भुपीक जमिनीवून उत्कृष्ट पिके निमाण होऊन इग्लड्यी कच्च्या मालाच्या पुरवल्य़ाची निकडीची गरज भागल

मध्यम वगोपुरते शिक्षण त्या वेळच्या ल्यकत्थितीचे ब मनोवृत्तीचे जे वणेन सर चाट्य एड्वटे रेव्हेल्यिनने फेठे आहे, त्यावल्न भसे दिसते की, वरच्या वर्गाला स्वराज्य पात व्हावे असे वारत

1 (४९ यापर्डा च्या ७2 (0 जिया लोळञड फ० पा39 0६ पणाटााटा(5 एदाणट्या पश्च्यात शद पाड ल्या १४८६०४९, १ टोळ ीफूटाडलयाड ताच्या

म्य ७०० खाचे घणेण्णफ एप तिग्याडा अत ६8३९, घा ठु००्यड, एठातेड त्याते या प्याल्ला *' १1[००७०1१%

पवाल्ळया पा जिताळ फणा | छळ3ा- 1) 3०5, 855692 26 १४८ त पण करा हलाटावाीड, झळटणाला तात 1टहाञनाठाड ७८ कश्या आातेपड0पड मिपकयाच्ाटा ११ ४ ४-० ३-) 7014 18, 1१४० 07

3 त्ताच्यपया रज ४ेट एट्लाद ली फित्ताठ

राजीय स्थित्यंतर घ त्याचे वाड्मयीन परिणाम १

होते, सालच्या वर्गाचे जुने उद्योगधदे नव्या राजवटीत नप्ट झाल्याने ते इग्रज राजवटीयदळ मनातून नाराज झाळे होते; माज मव्यममर्गीय समाज तेवढा भता होता की, त्याह्य इग्रजी राज्वटीमुळे निमीण झालेल्या वक्‍तृत्वठभा, चाचनाल्ये, '्नचामडळे, छापणाने, वृत्तपत्रे इत्यादीचे आक्पण निर्माण झालेले असन या वगाला नव्या शिक्षणाची गरज व महती पटलेडी होती, आणिं ते शान भात्मसात करण्याची उत्कठाही लगली होती. यासाठीच कपनी सरकारने या मध्यमवर्गीय व्यक्तीना हाताशी धरून एक नवे पुढारीपण येथे निर्माण चेले ब परपरागत चालत आलेले इनामदार, जहागीरदार, बतनदार इत्यादींचे वर्चस्थ नए वेले. पुनश्च या जुन्या वगाचे पुढारीपण निमाण होणे अशक्य होते. कारण, इग्रजी शिणात काया नसली तरी वाचा वब मन पाल्रण्याची किमया आहे, याची सरकारला जाणीव होती, सरकारचे घहुजनसभाजला शिक्षित परण्याचे घोरम नव्हत्तेच.' नव शिक्षणाचे आव्यक तेंबढे सखार खालच्या थरात प्रविष्ट होण्यास हा. आग्डशिक्षित मध्यमवर्ग उपयोगी पडेल व त्याच्या हारा हे. नवसस्करण देशी भापाच्या माध्यमातून खालच्या थरात झिरपत राहील (1711171101 0116019) अशीही इग्रजाच्या दारे पाश्चात्य विवैचा पुरसार करणाऱ्याची भूमिका होती,

इकडील चाढण्य व शास्त्रे यानिपयीचा प्रतिकूळ ग्रह

लड मेकेलि हा इग्रजी माघ्यमाचा प्रमुस पुरस्कता असला तरी देशी भाषा नव्या उच्च रिक्षणाच्या दृष्टीने निरपयोगी आहेत, असे सर्वच पक्षाचे मत असल्याचे तो नमूद करतो. व्यक्तिश तर त्याचा प्राचीन भारतीय वाळ्ययावद्दल विल्ह्षण प्रतिकूळ गह होता. ज्या वागदावर हे अथ छापळे जातात, त्या कागदाच्या झिमतीचेहि ते नसतात, हे त्याचे उद्‌गार प्रसिद्धच आहेत. त्याच्या मते या अथात जे आढळते, ते सारे त्याज्य, टाकाऊ ब हास्यास्पद होते. मेकेठि हा त्या वेळी क्पनी-परवारच्या नोकरीत महत्त्वाच्या हुद्यावर (.कघ शल्या७८£) होता त्या वेळचा गव्हर-जनर्ल चर्टिक हा इग्रजी शिणाल अनुफूलच होता. बिलायतमधील नियामक मंडळाचा १८३३ साली कपनीला नवी सनद देताना इमजी शिलण देण्याचा आदेश मिळाठेला होता, देशी भापाच्या द्वारा यिक्षण देण्याचा आतापर्यन्तचा प्रयत्न राज्यकत्यीना असमाधानकारक वाटत होता, व देशी भापा इग्रजीच्या तुलनेने आधुनिक क्षेनात फारच मागासलेल्या होत्या. या सवीचा साकल्याने

1 इषारा शया र्‍ययाटित पाढकाड ब. तद (वाळ०$१ 00 (उळ्ण्दयापादा गि टवेषटळप141 ]3पण]305८७, 11 15 1प]905510)60 10 एपतला(०16 जाणा ३ छोटया 6 इणट्याड घड लट हवेल ० ८ 85565 य2ातेय3.

कुणा र्ण घा ० जा पिकपणल्कणळा 1847-1848, 79४6 3

2 कयी. कुळणाटड 5दट्या (0 9६ क्डाल्व्ते खा खाढ णय, घा 0८ त गल्टड ट्य्यापाठा]ए छु०धा घणालाष्ट ८७10८५ 0 धड फक ० [तता ट०तपकात उहाषिला पएटाव्/ पणा इ्यलतीट पिणावपठा, क्षा चाट प्राणाटटणटा 80 णल चते पपतेद एवा छा पाल वाढ लापलयाचते कळ्या 80पढ ठपाहा वृप्ा(टा,, 1९०] गण 0९ ९०३४ (० एएश्‍रीकट प एदॉप्ाट पला 1000 फाटत

3“ चाच पराडळिफ, वो0डचात ग्ा21511195705, बॉ0पाते ७७४० घ्यात 8- हपात पाट्यार्छण 37 हवे त्याचे द्न्द

म .. द

2२ मराठी वाटययाचा इतिहास

शल्शि परिगान ग्ह्गजे जरिद्ने मारतात इग्ररी चिसगाचा पुरस्कार करण्यायाया माढटेटे ७ मार्च (८३५ रोजीचे फर्मान.*

इंग्रजी शिक्षणाचे उद्दिष्ट

शमजी दिळगाचे दे १८३५ पायून मुरू शातिटे पर्व पुढे १८५३-५४ साठी पुन क्‍्यणील्य सनद देतेवेळी याडूच राटिटे,* शयास्मीय 'ानाचा येथ अविक परशार कराया अशी मतीपा १८७४ खर्या लिजगविपयम सलित्यात प्रक पेरली माटे, पण हे शास्त्रीय शन पार वरच्या पातळीवरचे लय नये, व्यवदारोपयोगी संखवे, अवाटी इशारा त्यात आहे.$ या खलित्यात शिक्षपाची यी उदिटे ग्रांथ फेली नाहेत. त्या! निरनिशऱ्या पाश्चात्य पित्याचा परिचय, मारतीयाचे नतिक व मीतिक उग्नयन व त्याच्यांतीळ परपराग्म भशनरन्य कलपना थ सटी इत्यादींचे निर्मल्ग यांना प्राधान्य दिछे माहे, ९ पाये पमिमतम य पार पाडण्याची स्गदारी इग्लटय साहे आजि या ब्रार्याध अनुरऱूळ भूमिका ब खौये फ्त न्या मवारये थिउगच देऊ दरयेल अगेही या. खलित्यात महटले आहे. मझी, मद्राउ, फ्टकत्ता इत्यादा ठिफाणी १८०७ खाटी विद्यापीठाची त्यापना बेली गरटी, ती बर नमूद ठेलेल्या धोरणाऱ्या अनुपगानेच ब्रियापीटातील गिक्षणभरमात कायदा व स्थापत्पणख ( 1.५४ खावे 0:४1 डिछपाल्यामाठ ) याना प्राधान्य द्यावे अशी पूचना असून कनविमागाच्या ( 2115 1००१/ ) पदवीच्या सम्याखकमात भापा, इतिहास, गणित, तत्वता, भौविक व मतिक शास्त्रे इयादीना महत्त्व मवावे अते. ग्हर्टे माहि. मर्वयामान्य

1 "गाढ हाण] जि शिट छप्याजी ळण ०णडी! (०७९ पाट फणपाणागा ण घेपणृष्मा 1लकपाट तार्ठं दाहाल न्याल पाड 180४०5 तता, खाचे घाग दह पाट पिक चकवा एटच 100 घोट 9॥त7०$० 1 $:0001::171111 शाण्पाठे ७८ ७७ दप109९१ ० जटा टतप९व0ा बठयाट

उिवेणल्यघ0 घा एातेयव प्याठेया 2 1. (0009700 ए 1) उकड, हट 64

2 उप्राणना ग घा०णल्पे ७, $वयाट९, एपाळणणत गाची दाज पपा

ठप ००, गाण, ० पाणुटवण एगण्फीट्वंडच एवणळप०ा 10९4० ० 1854

5 खवट पठ्ठा गापदा एपा र जब्पला १ टोयवटॉला 88 39 ०८ ]050-

पच्या पर्षपा १० धा ९०1६० मिवाळ य. वगीदायया ह ९९5 012 उळणटबाठा 1009302 01 185३

द ४७ खाट गण्या पडा उण्सादते वेष 6, १०७८ ताट 10९वयाड १5 300०5 उ ७३ 1९३ ठी द्जाटिपपाट फणा धाद ग311065 ० मता ४०५६ ९०७ पाले बत छापा) ९च्याह भ्योधतय पिलर पिक धमप इक्णकी तेवा फरटरपि ११०प्गेडवष्टुट, गप 'रोघयो) ठो 39, प्पातटा फाण्णयऐल 06, तेद ७8 | 11):/831) टण्पणाडट009 घाणा जाट्टोब्यात हळ, वाशाठ्पष्ठा उपप उतीपद्याणट ०5 वोग्त्यपेए घा पाध्या उटफ्कीयीणीट ५151271005, कघ्य्प फावले मउ डा०३ लावा व्पात 5१८८९७5 १७ पठण तैदापण्ाळपषट्ट 4०1९३, वप हणा खाय्या€3 र्ण ३ चैब्यूला तु एच, पापणी वि ०९८ व ल४नर्पच्त कपट पीढी एट णाणताड, पाट हण्ण्य उसड्पाड ली धाळद लीजिंड पापड, म्य खापेटा ४०२८ र्‍लाताययाटा (, 0०55655 ४ िचाटा ४००0० ० हाद शप र्‍ 1५ धो 0१०८ एापचे "णाला एट वतणवाण्द ली ट्छणण्वळा व्ाजाट टवप बटटपपट

राजकीय स्थित्यंतर च त्याचे वाहाय़रीन परिणाम 2३

माणसाला सरान बनविण्यासाठी जिऱहावार शाळा काढण्याची ब त्यानिक मदत व सरकारी मदत ( जप्ग्याः प: कात) यावर या झाळा चालविण्याची भूमिका या पलित्यात भाढळते.

देशी मापाची जावाळ

या १८५४ च्या साल्त्यापुरताच शिवार केल्यात भारतीय मभापाना पूर्णपगे डावलण्याची भूमिका त्यात नाही. तसे त्या सटित्यात नमूददी बेळे आहे.* बटुज्न समाजाला ज्ञान देण्याच्या सदर्मात देशी मापाची उपयुक्तता या खल्त्यात मान्य उठी ससून इंमजी मापा व देशी मापा याचा योग्य त्या प्रमारचा मेळ धाल्याची पेक्षाही त्यात व्यक्त वेटी आहे. पण प्रत्यक्षात मान ही अपेक्षा व॑ हे धोरण कधीच अमलात आली नाहीत. सस्कृतसारख्या प्राचीन भ्यपाना माटी एक स्थान विद्यापीठात मिळारे, पण देशी मापांना माज पी महत्त्व भिऱाळे नाही, येथीठ सिवारवताउटून प्रयन होऊनही मराठीसार्ण्या देशी भापाची विद्यापीठातून फशी गळयेपी झाली याचा निर्देश मागे कला माहे,

इंग्रजी शिक्षण आणि माध्यम याचे परिणाम

पाश्चात्य निद्याचे शिक्षण इग्रजीसाररूया समृद्ध माध्यमाच्या द्वारा देण्याच्या धोरणाचे भाही फायदे भारतीयाच्या दृष्टीनेही झाठे, आतरप्रातीय थेचारिक देवाण-घेवाण यामुदे मुलम झाली. समान पायदा, एकडनी राऱ्युर इत्यादीच्या जोडीला विचारविनिमयाचे एक नवे दालन येथे निर्माण झाळे. उज्च पाश्रात्य जानविस्तानाचे सोल मप्ययन करण्याची सधी येथील जनतेला मिळाली, या सर्व गोष्टी झाल्या सऱ्या, तथापि या धोरणामुळे एकदर भारतीय जनता सास्कृतिक दृष्टया मागासलटेठीच राहिली.

पाश्चात्य विद्या ब कशा याचा जो अल्पस्वत्प प्रसार येथे झाल्य तो मूठमर मध्यम वर्गायातच, याला सरकारचे शेक्तगिक 'घोरण ज्से कारणीभूत होते, तसे भाव्यमविपयक धोरणही होते. कारण कोणतीही परदीय मापा कितीही श्रेठ झाटी, तरी सर्वसामान्य माणसाच्या सैक्षणिक विकासाचा विचार करता ती मातृमापेचे स्यान घेऊ शकत नाही. त्यामुळे महुजनसमाज नव्या उच्च शिक्षणाभासून बचित तर राहिलाच, पण देशी मापाचाही मागासलेपणा कमी होऊ शकला नाही. तिचा स्वतम विकास होण्याची इग्रज राजवटीच्या प्नारमकालातील शक्यत्ता टत होऊन तिचे परावलवित्व कायम झाछे पूर्वी ती सस्कृतच्या ओंजळीने पाणी पिई, आता ती इंग्रजीच्या ओंजळीने पाणी एिऊ लगली विण्णुद्याखरी चिपळूणकरानी इग्रजी विदेश वाघिणीच्या दुधाची उपमा देऊन तिच्या माशनाने होणार्‍या बव्खुद्धीची ख्ाही दिली आहे. या दुधाच्या वेगळेपणाने मारतीयाना काही बल्प्रास्ती झाळी हे सरे, पण हे दूध प्रणपणे मारतीयाच्या कधीच पचनी पडे नाही तसे ते पचनी पडणे शक्यही नव्हते. या शिठणाच्या प्रारभकाटी तरी, विष्णुणास्ती चिपळूणकराच्याप्ष भाषेत योलबयाचे झाल्यास, पाश्चात्य विद्यावारुणीने धुद झालेल आणि स्वमापेकडे उपेक्षेने पाहणारा वर्ग मात निर्माण झाळा इग्रज्नपूर्व काळातील जुने वावुर्वण्ये लोपून त्या जागी

1 उ 85 गटाला ठा बया वासा चेल्याट (० ड्याड्य[पद ८ झष्टाडा ा्ठुपवएड जि तट एट्यावटपाबा तार्बाल्टाड ली वाट टण्पाापिक

०० 12655० 01854

४९ मराठी घाढनयाचा इतिहास

आता हे आम्ल्भापादोबिदाचे नये चायुरव्ष्ये निर्माण झाळे, विशेष: परक्या भाषेच्या व परसंस्थृतीच्या अनुपगाने दे. निर्माण झाल्याने सामान्य ्नतेच्या इप्टीने पूमाच्या चाठुरबेण्यी- पेक्षांट ते पाही घाग्रतीत अधिक योचक टरठे. या मन्या झाग्शविदयासिभूपिन माणसाने देशी भागाचा उद्धार करावा ही जी नव्या रिक्षणाच्या पुरम्वत्यांची अपेक्षा होती, ती. दसराच राटून सुशिक्षितात इमजी भाचार, इग्रजी विचार, ४ग्रती उच्चार याचेच स्तोम मानले, राज्यकर्त्यांना याचे काटी सोयरसुतक असप्याचे कारण नव्हते. पण पिद्रान माणसाचे सारे थाचन, लेखन व व्यवहार इग्रजीवूनच होऊ लागल्याने ते मराठीमडे मह्या दुपनरी पाहीनासे झाले, मराठीच्या वाट्याला मग जो वाचक्यर्ग उरला, तो सामान्य भमिर्चीचा, असल्वत अला. त्याच्या गरजा भागविण्यासाठी जे ललिति-भलटिव णटित्य निमाण होऊ लागले, ते खामान्य दर्जचे इग्रजीवून एखादा वाळायप्रकार पोणी हीसेने आणण्याचा प्रयल केलाच, तर तो देशी मापाच्या मागासटेपणामुळे व सामान्याच्या सालवलेल्या अमिरुचीमुळे उपरा ठरू लागल.* इग्रजी वाढ्ययात जे नवे वाडययप्रवार निर्माण झाले. ते त्या समाजाच्या व भायेच्या मारिफ गरजेतून झाले. येथे त्यांना फेयळ एक १टम' एवढेच स्वरूप प्राप्त झाले. एतदेशीय मिरान अव्वल दर्शाचे लेसन करीत ते राज्यकर्ते व इतरप्रातीय विद्वान यांना कळण्याच्या हृष्टीने रमजीत्य, त्यामुळे त्याच्या विचारसपदेचा आणि चिंतनाचा ह्यम देशी मापाना तेवदासा मिळू शकला नाही, देशी मापेत प्रय शिहितिनाही त्याच्या परत्तावना बऱ्याच वेळा इमजीव ल्हिल्या गेल्या. वृत्तप्येही दीघफाळ द्वैमापिक राहिली, पार फाय, मराठी भापेयद्दल्ची उपेक्षा व अवहेलना दूर करण्यासाठी पुढे १८७४ मध्ये भवतरलेल्या विष्णुद्यारन्याचे, भापण मराटी भाषेचे शिवाजी असल्या

बद्दळ्ये, तेजस्वी उद्‌गारदी मुळात छद्रर्जी[ूनच मफट झाले. या नव्या सि्ठणाने भराठी मापेवर फ्से घेडयुजरी सस्वरण केळे याचे चिन माऊ महाजन यानी लागल्या “* प्रमावर ?

वृत्तपनावून १८४२ मध्येच रेगयाटळे भाहे.* यापुढच्या काळात ही भकिया कितीतरी प्रमाणात वाढल्याने चिपळूणवराना आपल्या निउघमाठे ? तून “ मापाझुद्धी * "चा

स्वतनपणे आणि सविर विचार करावा शगल्य. या सर्व अनर्याल, विरिष्ट प्रकारे देण्यात

येणारे हे विलायती शिक्षणच जग़ाजदार असल्याचा न्या, रानडे याचाही अमिप्राय आहे.

1. पठ पालट जिलष्टाण हाकत्याहञ ८१० टश्टा पिपयएट तपचे पीट०्पाशी, घान

155 पिह ध्याता बय: ० ए०याला शद हाय याट 85 10 0८ अपवरतंद तझ एच्यमा- (९8 द्याते द्यात 13 700१७ (टल) 10 38 ७४ घाती छुट्य०प $0्या

फैवडल्याळाट०पड ४४४1 टड 0] 100 १81400, 0०४८ 26

२. “ येथीठ लोकाची भाषा व स्थितिराति हीं विल्खण होत चाळली आहेत, तती

अशीं वी, ते मोळू ढागळे असता पंचवीस शब्दामध्ये वीस शद इग्रजी येऊन मध्ये विभक्ति,

अव्यये, चर्वनामें आणि प्रसिद्ध क्रियापदे इतकीं मान वद्ठुधा स्वमापेचीं उपयोगात भाणतात,

तसेच नमखार झरणें अथवा आगतस्वागत विचारणें झाल्याख इग्रजी शब्दानीं करितात.

3. पुणा छिणा ते०्ळ पर्ण द घण पाद याता एय्वेप9]8 50 सग्प्ी, ३ फय

पाड डुऱडादाण पपातद्या फोघला घाल का फाणणष्टाप ण उप दतेण००१०॥ 15 50 &६-

नोण्बाएटार जिदष्टण पढ 211 1281159 2 (0 पत वार्त पठ बघत ळे पडग्किठा

त्चण्याडी 11एटव पिट 38 ति फाट घा०$ एग, लाटी पाच्या खाचे शच्या बिला

उष्वा फाड आातपीलालयास्ट बपचे गच्टील्ला हाट एक्ट फलाट पएण्प०प्पाटच्ठे उवाच्याचयटम्यड िरत्यहड वतप2०० 1९०७4पेळ २२७० 44

नजकीय स्थित्यंतर व त्याचे वाऊायीन परिणाम छ५

पब्या शिक्षणाचे धार्मिफ घ सामाजिक परिणाम

नव्या राजयदामुळे घ नव्या शिक्षणामुळे घट्टन आलेत्या या बदलावे परिणास या रेन धेजापुरतेच्र मर्यादित राहणे शक्य नव्हते. या बदल्लेत्या सखाराचे लेण कळत कळत डीमनाच्या सामाजिक, धार्मिक इत्यादी अगातही मग प्रविष्ट झाळे, राजकीय व ार्थिक स्थित्यतरामद्दल्च्या पाही नव्या कल्पना वदटलेल्या परिस्थितीमुळे जीवनात वावरू लागल्या होत्या; भाणि त्या प्रकारचा कचित उच्चारही केला गरा भसल तरी तया आचार माज तन्वालीन परिस्थितीत घडणे शक्‍य नव्हते. राजपीय क्षेनात लोक्याहीचे व भार्थिक क्षेजात आंयोगीकरणाचे वा स्वावलमनाचे मूल्य टोकहितयादीसारख्यानी भझवळ इंग्रजीतच पुरम्फृत केळे, विलायतेतील पार्ठमटकडे अज करून आपल्यालाही त्या प्रवास्चे पालमट मागता येईेल असे ते. ' शतपजा 'तून म्हणतातही*. इंग्रज राज्यकर्ते योग्य वेळ आली म्हणजे आपल्याला पार्टमट देतील यारद्दल्ही त्याना 'उवा नव्हती. ही निटिश लोबद्याहीवरची व॒ त्याच्या न्यायउदधीवरची एखदेशीय सुशिक्षिताची श्रद्धा पुढे दीपकाळपर्यन्त अपिचल्ति राहिली होती. न्या. रानडे याच्या बार्येकालात म्हणजे विसाव्या शतवाच्या आरभापयन्त श्रद्धा व आशा (वणा ळात पळू) हेच परवलीचे शब्द होते. पण येथोल अवेरानरी परिस्थिती नष्ट झाल्यासेरोज लोकशाहीच्या मागणीत अर्थ नाही हे ऊःवळ इअजीतीळ विचारवतानी ओळपुन त्या प्रकरची *याबहारिक मागणी न परता त्याचा फक्त घ्येयखरूपी पुरार केल,* ओद्योगिक क्षेञात महाराष्ट्राची स्थिती फारच मागासलेली असल्याने आर्थिक तुधारणःचा विचार तत्वददीमापुढे फारसा गला नाही. पण धार्मिक व सामाजिक ही क्षेत्रे मान अशी होती की, घ्यावर इंग्रजी राजमरीचा जोरदार भाधात झाला होता, या क्षनातील मूल्याचा अतसुस होऊन तातडीने पुनोर्वचार करण्याची निवड अव्वळ राजमटीतच निर्माण झाली होती. आपल्या खाऱ्या हुरवस्थेची बीजे या दोन शेजाती मागासलेपणात आहेत, असे अग्वळ इग्रजी पाळातील झिचारवताचे मत जनळे होते. सामाजिक कषेजात घदळ फरावयाचा म्हणजे 'वर्भविषयक कल्पनातही बदळ करणे अमप्रात्त होते. कारण, * दृष्ट घर्मृण योज्येत्‌ * या. नियमाने त्यात दोर्घफाढापासून परस्परावलवित्य निर्माण झाळे होते. शिवाय तप़्मालीन समाज धर्मे ब ख्ढी यात फरक न मानणारा होता, या धार्मिक सामाजिक विचारमथनाश सस्ती निहरत्माच्या "यऊबळीणळे पार पोख हसा टण, सरीपुएपठयता, आतिभेदाचे निमूर्न, अस्गृ्योद्धार, त्रीशिक्षण, भूतदया इत्यादी प्रकाराचा जो पुरस्कार येथीळ लल्ति-भळलित वा्ययातून झाला, त्याला राजयरीतीळ ब्रदळलेल्या परिस्थितीइतरीच मिशनरी चळवळही च्यायदार हे. ब्रिरिश राळ्वरीच्या आधीपासून काही शते येथे सिस्ती मिद्दनऱ्याची हाल्याल चाळू होती. तथापि तिला विशेष जोर चढला तो खिलघमीय पिरिश राजवटीतच राज्यक्वे व मिशनरी याचे धोरण परत्यराना नेहमीच मान्य होणारे होते असे नाही, काही महत्त्वाच्या बामतींत उमयताच्या धोरणात तीग्र िरोधद्दी होता, पण भारतीयाच्या

१, शतपत्रे, कमाव ५४ २. राष्ट्रीय समे ( तठाळा ३3 0८७) सारख्या सस्थेची राजकीय

तनी मागणी १९२९ पर्यन्त वसाहतीच्या स्वराज्यापलीकडे सेली नव्हती रे येथे टक्षात येत.

४६ मराठी वाढमय़ांचा इतिद्दास

सरमांत सिलीचमंप्रचार हे दोघाचेही एक समान टदिष्ट असल्याने दापाच्याही हाल्वाटी दोषटी परल्राना पूरक ठरणाऱ्या होत्या. इंग्रजी चिद्षणाने पाश्चात्य जीवनमूल्यांना पोषक असे वातावरण येथे निमाण दरण्याचे राज्यकन्याचे जे उदिष्ट होते, त्यात्य निशमऱ्याच्या अमी पूरकच होत्या. पियिटना राय्यकर्यींना धोरण म्हणून या वासतीत ऱ्या गोषी करणे अवपड वाटत होते, त्या करून मिद्ठनर्‍्यानी राजरक्योच्पामुढे या कषेजान आामाडी मारठेटी दिठने. मिदानरी हाळा टोसुळे येथी नाती ब सुवारक या दोपानाही सामाज्यि व धार्मिक मूल्याचा सिचार करणे भाग पटले.

रमेप्रचाराविपयरीचे शासकीय धोरण

व्र म्स््ली घर्मध्रचाराच्या मार्यात येथे पथम पुढाकार थैतल्य ती पोर्नुगीजनी. ख्रिस्ती धर्म येथीळ जनतेवर लदण्यासाठी त्यानी टूर मार्गाचा झवळय फेल, यामुळे येथीळ ठोकाच्या

सहानुभूतीला ते पारसे शदे क्षाधि त्याच्या व्यापारावर त्याचा प्रतिकूल परिणाम झाश. निठिश राज्यकर्ल्यानी पोनुंगीजच्या या. उदाहरणावरून घडा घेतला ब ये्थीळ जनतेच्या धर्मात माह्यवः तरी ढवळाढवर न फरण्याचे धोरण प्रारंभापायनच पत्करठे, मिशनरी चर- चळींना आपण आश्रय दिल्यास येथीड सैनिकात असनोप माजऱ्याची मीतीही इंमज राज्यू- कत्योना बारत होती. शिवाय, इंग्रजी शिक्षयाच्या असारामरोगर येथीठ जनता सिरिस्तीपर्म स्मखुपीने पकराठ असा राज्यमऱ्यांना विश्वाव वाटत होता.) यामुळे प्रारंमकाळात मिगन- ऱ्याना आश्रय न देण्याचे नरिटिश कपनी सरकारचे धोरण होते, प्रमगोयात्त डॉ. कॅरीसारख्या मिशनरीचा फोर्ड वुटल्यम येथील कलिशत दिक म्हणून रार्यर्त्यानी उपयोग करून घेतला असला, तरी डॉ. वॅरीला आपल्या* घमंम्रसाराच्या 'चळवळीचा पसारा म्रिटि्य हद्दीगाहेर डॅनिश हद्दी रामपूर येथे माडावा लागढा. अमेरिकन मिद्ठनळा यामुळेच प्रारंमी मुरत स्थान मिठ आसले नाही. निठिद राज्यटीच्या प्रारेमवाळात मिदानरी मंडळींना पार चिकाटीने ब अनेक हाल्अपेश्ववून आपटा मार्ग पाढावा लगला. १८१३ मध्ये करनी नवी छनद देताना मिद्यनऱ्याना धर्मप्रकाराचे स्वातन्य देण्याची अट पार्टमेंटने थाली, व तेव्हायासून मिशनरी घळवळींना वयनी सरकारच्या हद्दीग प्रचाराची मुमा मिळाठी.

मिझनऱ्यांचे मापाविपयक कार्ये

नव्या धर्माचा कोणाही अशारक स्थानिफ मपेचीच काख धालो, या. नियमाला

धरूनच मिशनर्‍्यानी निरनिराळ्या मारतीय भाषावून ग्रथनिर्मितीठ प्रारम केल. पेशवाई

जप्याच्या आधी वरीच वये (इ. उ. १८००) डॉ. केरी या मिद्नऱ्याच्या नेठृव्यागाटी मराटी

मापेतून म्रथनिर्मिती होण्यास सुर्वात झाली होती. इ स. १८०० मध्ये. श्रीरामपूर येये

करीने एक छापसाना वाढला. इग्रजी भापेत मराठीचे व्याकरण ल्हिन ते १८०५ मध्ये

1. पाऊ तिफितलार्श छडा, ता फ़वयाडर्ल ८0०1701 ३४८ गिल -

लव फे घाट त जण ७९० ञगष्टाद म्पेमगादा वप्पभाड पोच ३८४७6०8 जिंद ९115465 मा टाय (तात(र्‍ ऱट्याड पिदघटट,

डॉ मेकोलेने आपल्या वडिलास १८३६ मध्ये लिहिहेळे पन

गण 1.८ वच .दाड ० वि.खावे कैवविट्वणाय 50 ठल्नप्ठट 0 'व्ल्ण्सभ्य, ?१४६ 329

राजझीय स्थित्यंतर च त्याचे वाइ्मयीन परिणाम ४७

प्रसिद्ध वेळे, १८१० मध्ये मराठी कोद्य मोडी लिपीत छापला. खिहाखनउत्तिशी (१८१४), पचतन (१८१५), हितोपदेश ( १८१५ ), राजा प्तापादित्याचे चरित ( १८१६ ), रघूजी भोसल्याची वशाबळी (१८१६) इत्यादी पुस्तके पडिव वैजनाथशास्री या ग्रहुस्थाच्या मदतीने लिहून प्रसिद्द केली.) इंगजी राजयटीच्या प्रथमावस्येत मराठी मापेच्या पाया भरणीचे जे वार्य केळे गले, त्याची सुरुवात डॉ केरेसारख्या मिरानऱ्यानी सरधारच्या जाधी कितीतरी ब केटी होती हे यावरून स्पष्ट शेते. मराठीतील पहिले पुस्तक छापण्याचा मान मिशनऱ्याच्यावडे जातो, पहिळे मराठी व्याकरण, पहिल फोश, पहिळे मुद्रणाल्य, पहिली श्तरियाची शाळा, इत्यादी वऱ्याच नव्या खास्त्रतिक घडामोडीच्या प्रमर्तनाचे पहिले- चढहिठे श्रेयही मिरानरी मडळीकडेच जाते.

मिशनरी मराठी

या कार्यात विशेप्रत्वाने पुढाकार घेण्णरा महाराष्ट्रातील मिठरानरीसस्था म्हणजे * अमेरिकन मराठी मिशन >. या मिरानच्या पार्या १८१९ पासन सुमर्दस प्रारम शाल. १८१५मव्ये त्यानी इमरजी शाळा काढली, देशी भापाचे शिक्षण देणाऱ्याही काही शाळा काढल्या, १८१५ मधये मु-ट्रेस त्यानी एक छापसाना काढला, १८२५ मध्ये कलकत्त्याहून मराठी खिळे (५5८ ) मागवून अनेक पुस्तकेही छापून काढडी पेशवाईंच्चा छोप झाल्य त्या वर्षी ( १८१८) अमेरिकन-मराठी-मिशनच्या अकरा हाळा होत्या ब त्यात एकूण सहाशे विद्याथा गिकत होते भारतीय जनतेला * अडाणी धमातून 'चागत्या धर्मात नेण्यासाठी * त्यानी अनेक पुस्तमे प्रसिद्ध केली. चाड्भयीन दृष्टया निचार करिता मिरानरी छेखनाचा दर्जा पार वरचा होता असे नाही, सामान्य अनतेत ए्सिस्ती धमाचा प्रचार व्हावा या उद्देशानेचय मुरयत त्यानी ठेखन केठेले आहे.* मिशनऱ्यांनी प्रकाशित केलेली पुस्तमे प्राधान्याने भापातरात्मक़ आहेत. मिडनऱ्यानी या पुस्तकाची भाषा ' फार उच्च नसावी मथवा फार सामान्य नसावी ' असे धारण आसले होते ती शक्य तर साधी ( 5091० )) मराठी धारणीशी जुळणारी (एतळ्णळपच्या ) व न्यवहार्य ( एविलाण्या 3) ठेवण्याकडे त्याचा

१. अर्बाचीन मराठी गद्याची पूवपीठिका, ( दिंतीय आवृत्ति ) ग. बा सरदार, पु. ६-७ 2 'पपाटाद्याष्ण्टुट ० एड तद्यायणा 25 ९ एटा एड शद एटळाद शाढापा- 5९1४९5, पा. 0९ लाडपळणाडटते १८४७ मध्ये डॉ. अंल्नने वाढलेले उद्‌गार, पाद विसावा ऐमारर्ण पे कपा लाट्या ँर्िळा वया (1813 1881) झेला पल्यार्‍ छाप००, ?3४८ 13 मोल्स्‌वर्थने सहा वर्षे परिश्रम करून जो मराठी-इग्डिश कांह १८३१ मध्ये तयार चेर होता, त्याचा उदेश स्पष्ट करताना तो म्हणतो

गघ एव पााठेद्याचोल्ा प पिण्या च पाज कील ळ्यण्या ला दायाद

एप तीठप0 & हणापाफीद तेट्झा८ ० एळ्पा०चप्रष्ट पाट छज3हवपजा रज धाड छाोखा0७5 उण्गू०]

युरांपियनाचा मराठीचा अभ्यास व सेवा-श्री म. पिंग; ए. १७०

छट मराठी वाटय़याचा इतिहास

कळ होता.* या ग्रथठेखनाय त्यानी एवदेशीय पडिताचे साह्य घेतळे होते. एकदेक्ीय रिर्स्यानी मराठीतून बरिनात्मक, इतिहासविषयक, नियथात्मक वा. संवादामक सेसनबार्य मरावे, म्हणून काही मजिसेही अमेरिकन-मराटी मिदानने जहीर रेली होती व त्याच्या परी'उणासाठी कृष्णशास्त्री चिवळूणकरासारख्या मडळींचे साह्य घेतले होते. मिरानरी-मराटी मापेत कालप्रमाणे कसा यदळ होव गल्य, त्याची कत्पना यायउळाच्या एक! वाक्यांच्या निर- निराळ्या काल्यडात केल्या गटेल्या साटील मापातरावरून येते;--

(१) ज्स स्वर्गी तस एथीवींत्‌ ठमची इष्ट ब्रीया केली जवो १ श्रीरामपूर आवृत्ति, १८०७ (२) जने स्वर्गात तसे प्रथ्वींत तुझ इच्छेप्रमाणे केलें जवो ॥ अमेरिकन मिशन वृत्ति, १८२६ (३) जसे आकाद्यात तसे एय्मीवरहि तुझ्या इच्छेप्रमाणे होवो. चायवळ सोसायटी सावृत्ति, १८७८

समारे सत्तर वपोच्या काळ'त बाय़यलाच्या भाषातरातीळ मराठी मापेची बदलती मोडणी एकदर भाषेच्या वरलाची ग्रवीक मानावयास हरकत नाही. उत्तर कलेतील विरामचिन्हाचा वापरही येथे लात येतो.

ख्रिस्ती मिशनऱ्यानी थाळा, वृत्तपन्े, छापसांने, अनायालळ्ये, रुग्णण्हे इत्यादींच्या स्थापनेत तर पुढाकार घेतराच पण विशिष्ट धार्मिक उद्दिष्टाने का होईना, पण मराठी मापेच्या व वाळायाच्या अभिवद्धीचा आपल्याकडून क्‍्सासीने प्रयन केला. वामा पदमनजी सारख्या ख्रिस्ती झालेल्या रहस्याने मराठी मापेत वियुळ लेखन केलेच, शिवाय मर्हीच्या मते मराठी झादमरीच्या ज्नकवार्‍चा मानही त्याच्याडेच जातो. ' घाटयोधमेवा ! सारसे बाळवाड्ययाला प्राधान्य देणारे मासिकही मिदनरी शोकानीच चालविले होते ( १८७३) रिरस्ती धर्माच्या स्वीकाराने त्यानी भारतीय भूमीला तुच्छ लेखिछे नाही. स्वथमेय्रचारा खाटी मारतीय साघनाचाच मिशनऱ्यानी अगीकार केला, चर्चमध्ये म्राथना करतेवेळी पाश्चात्य सगीताऐविनी भारतीय रागसगीताचा स्वीमार केला, स्वतन पद्धतीची स्वोने रचली. कृष्णाजी रतनाजी सागळे याच्यासारख्याचे या क्षेम्ञातील कार्य एका दृष्टीने महत्त्वाचे माहे.

ख्रिस्ती घाडमयाचा धार्मिक घ सामाजिक परिणाम

पण हे सारे मान्य करूनही स्सिस्ती लोकानी निमाण केलेल्या वाड्ययाचा फार मोठा टस मराठी वाळायावर उमटला नाही. कारण या ख्रिस्ती वात्र्‍याचे उदिष्ट व स्वरूप फर सुचित हाते. व्यापक भूमिफेबरून टेखपाच्या मावभाबनाना आवाहन करण्याचे खामर्य्ये त्यानून निमाण होणे अशक्य हाते वाढ्ययनिर्मितीच्या प्रत्यक्ष कार्याला जरी मिझनरा

1. उपल टचा ल्य ्जा कपा ययाट्या वर्गवशळतीय तडा ८०. प्रलाप” 000८, ९०४०८7 २. माझ्या स्वदेशी लोकानी नसे समत नये वी, मी आपदा धम पालटला, ग्देणून त्याज्वरील प्रीति पाल्टठी मी इग्रज झालो नार्ही हिवा माझ्या भयान

म्वदेशामिमान ग्रला नाही. माझ्या मनात स्वदेद्यप्रीति वादव आईल. र बाचा पदमनंती, सरणोदम, ए २०९

राजकीय स्थित्यंतर व त्याचे चाळायीन परिणाम ४९

चळयळीचे साह्य नवले तरी येथील धार्गिक व सामाजिक आदोल्नाना त्यानी प्रत्यक्षपणे फार मोठी 'वाल्ना दिली. रूढिप्रधान हिंदू घर्मातील व खमाजव्यवस्थेतील वैगुण्ये मिशनरी चळवळीमुळे उघडी पडली दिंडुधर्माय विचारवताना स्वघर्माचा विचार करण्यास या व्यळपळीने मवृत्त केले नन्या संस्कृतीचे लोण महुजनसमाजात व खेड्यापाड्यात मिशनर्‍यानीच पोहोचविळे इग्रजी वियेच्या भच्ययनाने येथील सुशिक्षिताना एक नवा बुदढिवांदी, ऐहिक, गतिशील दृष्टिकोण प्रास झाला होताच, त्यात मिशनरी 'बळवळीमुळे भूतदया, ठमता, मानवसेवा, ठाघेपणा, कमेठपणाचा तिटकारा इत्यादी प्रयृत्तींची भर पडली. सेस्था स्थापून तिच्या हारा स्वाथत्यागपूर्वक व सघटितपणे समाज्यार्य करण्याची हार ज्ञी पुढे उसळली, तिची भरणा इफडीळ जनतेला मिदानरी वार्यपद्धतीनून मिळालेली दिसते. देहाच्या व मनाच्या नेसर्गिक भ्ररणांना योग्य स्थान देण्याची कन्यना, ऐहिक व पारमार्थिक मूत्याची सांगड घालण्याची दिया, नीतिपूर्वेक ईश्वरसेवेला अग्रस्थान देण्याचा विचार यासारख्या नव्या संस्कृतीतील बाही कल्पना संताच्या शिकवणुरीतही भाढळतात, पण या शिकबणुकीत न्चातुवण्येन्यवस्थेवर दिंवा स््रीपुरुप-विषमतेवर ऐहिक भूमिकेवरून हला केलेला नाही, नव्या मिचारात ऐहिक समतेला अग्रस्थान आहे. वर वर्णन केलेल्या या नव्या विचारांनी मराठी बाडूमयाल दीघंकाल्पर्यत फार मोठा आय पुरविल्या आहे. समता, भूतदया, दठिताचा कळवळा, व्यत्तिस्वातञ्य, बघविमोचन, स्त्रीस्यातन्य, पुनर्निवाह, स््रीणिभण, प्रौढ

विवाह, इत्यादी विषयाना मराठी साहित्यात किती महत्त्व भाठे होते, हे या काल्खडात निमोण झालेल्या, काव्य, कथा, नारये याकडे भोझरती नजर टाकली तरी स्पष्ट होते. सुधारक विरुद्ध सनातनी यासारख्या दद्वाचा उगमदी या नवविषारप्रवर्वनातच आहे. या. सास्व्रतिक जागतील्य अनेक अगे जाहित, तिच्या एका टोकाला खिस्ती धर्माचा पूर्णतया अगीकार करणारा बामा प्रदमनजीसारसा ग्रहस्थ दिसतो, तर दुसऱ्या टोकाला विष्णुबुवा अरह्मचारी याच्यासारपी हिंदुधर्मांचा हिरीरीने पुरस्कार करणारी व्यक्ती आढळते. बाळशात्री जामिकराची आुद्ीकरणाची मोहीम दिवा मोरमट दाडेकर वा झृप्णशास्त्री चिपळूणकर याःचे ख्रिस्ती धर्माचा हल्ला परतवून लाबण्याचे प्रयत्न हे. या जाण्तीचेच एक अग होते.

मिशनऱ्याना झाळेली प्रतिक्रिया

परत राज्यकत्यींचा रोप होईल या. भीतीने क्रिंवा पद्धतशीर संघटित प्रयत्नांच्या अमाबी मिशनऱ्याचा हृल्ला परतवुन लावण्याचे दिंदुघर्मामिमान्याचे प्रयत्न फुककळच राहिले. शिबाय मिशनरी लोकाना, त्याच्या भारतातील दीधंकालीन वास्तव्यामुळे, येथील समाजाची वैगुण्ये देरण्याची जशी सधी मिळाली होती, तशी युरोपियन समाजाची वैगुण्ये शोधण्याची सघी हिंदुधमायाना कघी मिळाली नाही. हिंदुचघमाची तपशीलवार माहिती देण्यास मिशनऱ्याना येथीळ हिंदुधर्मीय विद्वानांचे असे खाह्य झाले, तसे स्िसती पडिताचे साह्य हिंदुधमेपुरत्कत्यीना झाळे नाही. त्यामुळे हिदुघमांचे मडन प्रभाबीपणे करणाऱया विण्णुबुबा ब्रह्मचारींखारख्याच्या लेखनाला तात्विक अधिष्ठान प्रास होऊ शकळे नाही. मिशनऱ्यांची दिंदू घमांच्या खडनाची पडतीही, एवढे साह्य असूनही चरवरचीच राहिठी. न्यायभूर्वी रानडेपूर्वे साऱ्याच विचारवताच्या सर्वच क्षेत्रातील ( लेकहितयादी, फुले, विप्पुशास्त्री चिपळूणकर इत्यादी ) ठेखकाच्या ठेखनाचे स्वरूप सरपोळ, तत्त्वचितनात्मक असण्यापेला

भावन[मक, एकेरी स्वरूपाचे आढळते. मरथमिक स्वरूपाच्या तात्कालिक प्रतिक़्ियेतून दे असे होणे स्वामाविकदही असेल,

स. ७

ष्ठ मराठी वाढ्ययाचा इतिहास

येथीळ सामाजिक परिस्थितीत शिरलेला कमाठीचा माग्रएलेपणा, अनर्थकारी र्डीचे वर्चस्व, समाजाच्या अगोपागात शिरठेढा निष्ठ्र कर्मठपणा, अधश्रद्वा, पहिण्युतेचा अभाव, जन्मापासून मृततयूपयन्त धार्मिक सफेतानी जडले गेठेळे ब्यक्विजीरन, सणवार व ल्मरमर्तिके यावर होणारी उधळपट्टी, व्यउनीपणा, डामडील, टोंग, स्त्रिया ब बहुजनसमाज याच्यातीळ निरक्षरत्व व त्याची होणारी सर्व प्रकारची कुचमणा इत्यादींच्या पुप्रभूमीवर स्वित्ती धर्मात दिसणाऱ्या साधेपणा, समता, सहिण्णुत्व, कमेवाडाचा माव इत्यादी गोष्टीकडे तुल्नेने नवशिसिताचे लक्ष भघिकाधिक बेघठे जाउन ते ख्रिस्ती होण्याची फार मोठी मीती निमाण झाली. यातूनच जुन्या-नव्या मूल्याचा पुनर्विचार ब फेरमाइणी होऊ लागली. डुन्या भारतीय सस्कृतीतील मूल्याशी नव्या मूल्याची सागड घालण्याचा प्रयत्न थेथीळ विचारवनाना यामुळे करावा लागल. दिंदुघर्म न टाकता मवी मूल्ये आत्मसात करण्याचा मार्ग शोधणे निकडीचे झाले.

यंगाळ : राममोहन राय

महाराष्ट्रापेक्षा भगाळमधील परिस्थिती या बामतीत अधिक मक्षोमक होती. त्यामुळे धार्मिक ब सामाजिक सुवारणाची टाट प्रथम उसळली ती यगाल्मध्ये, ठाऱ्याच नव्या घटा- मोडी ( इग्रजी शिक्षण, मुद्रणालय, वृत्तपने, सतीजदी, पुनर्विवाह यासारख्या ) प्रथम मगाल- मभ्ये सुरू होऊन मग त्या महाराष्ट्रात अवतरल्या. कारण, निटिश संस्कृतीचा विदोष समध भाला तो प्रथम बगाळशी, या नव्या घडामोडींचा प्रमुस प्वर्बक म्हणून राज राममोहन राय ( १७५७२-१८३१) या बगाठी जमीनदाराचे नाव घेण्यात येते. हा जुन्या कर्मकाडाला विटलेला, मव्या सस्ठतीचे महत्त्व ओळखणारा, पण ताचमरोगर ओपनिपदिक विचार मूल्याची योग्यता जाणणारा ग्रहस्य होता. इम्रजी शिक्षणसस्या, बुत्तपने, निरनिराळ्या धार्मिक >पामाजिक चळवळी इत्यादीचा युरखार करणारा पहिल्य भारतीय पुरुष राजा राममोहन रायच, राममोहनच्या विचारसरणीवर अर्डम स्मिथच्या व्यक्तिवादी अर्थशास्त्राचा, बर्थमच्या उप युक्तताबादाचा ब फच राज्यज्रातीतील स्वात्य, समता, नधुता इत्यादी तत्त्वाचा प्रमाव पडलेल आहे. नव्या-जुन्या तत्याचा समन्वय करणाऱ्या ब्राह्मी समाजाची त्याने १८२८ मध्ये स्थापना केडी. या समाजाच्या तत्त्वप्रणाठीत मूर्तिपूजा ब कर्मकाड यापेक्षा भत'करणधुद्वेतेला व विवेकाला अधिक महत्त्व होते. ईश्वराचे पितृत्व व मानवाचे आ्रातृत्व ( ए८घाटाया००्व ठा ७०१ 4300 3700001000 0 वय 3 या तत्त्वाला प्राघान्य देण्यात भाठे होते. खरी पुरुष उमानता हा या तत्त्वाचाच स्वाभाविक आविप्वार होता.

भ्राथनासमाज

याच प्रकारच्या तत्त्वप्नचारासाठी दादोब्रा पाडुरग यानी १८४४ मध्ये ' मानवधर्म समा नावाच्या सस्येची स्थापना केली. था सस्थेची तत्त्वे पुढील्परमाणे होती --

(१) इश्वर एक व तोच पूज्य,

९२ ) नीतिपूर्वक ख्पेम ईश्वरमक्ती हाच घर्म,

(३) मनुष्यमानाचा पारमार्थिक घर्म एकच होय,

(४) मत्येक मनुष्याउ विचार करण्याचे स्वातत्र्य आहे,

(५ ) नित्य-ौसित्तिक कर्मे व्रिवेकास अनुसरून असावी. १

१, दादोबा पाडुरग-सपादक व ठेखक-अ, का. प्रियोळकर, ए २४८

राजकीय स्थित्यंतर च त्याचे वाड्ययीन परिणाम ष्‌

यावून'च पुढे १८४८ मध्ये ' परमहससभे? ची निर्मिता शाला, या. समन काये लोकमताच्या भीतीने गुत्तपणे चाळे. ही तमा फार दिवस कार्य करू शकली माही, तमापि या सस्थेवूनच काल्यतराने ( १८६७ मध्ये ) महाराष्ट्रात वगालमधील ब्राह्म समाजाची पार्थेना समाज ही शाग्या निधाटी. न्या. रामडे, माडारकर यासारखी पुरोगामी, सुधारणावादी विचाराची मडळी या समाजाची सदस्य होती. ठमतेची नवी बीजे महाराष्ट्रात या निर निराळ्या सस्थाद्वारे पेरली गेली. स्त्रीगिंक्षण, पुनर्विवाह इत्यादींचे प्रवर्तन मार्थना-समाजाने केले, घुद्धाचरण करावयाचे, लोकनिदेचा बाऊ माळगावयाचा नाही; अत करणपूर्वैक प्राथनेने मन*ुद्धी ब अत करणपूर्वक पश्नात्तापाने पापाचे क्षालन होते, सत्कम हाच परमेश्वरवित नाचा खरा मार्ग, अद्या प्रकारची शिक्यण या समाजाने दिठी. आपठी शिकवण बा धर्म, नबा नसून भारतीय शुद्ध तत्त्वशानाचा व महाराष्ट्रीय सतवार्याचाच भापण मागोवा घेत असल्याचे या समाजाच्या कार्यकत्यांनी आवजून जाहीर केले. म्राथनेची पडती ब तन रिरखी वळणाचे असले तरी सत-साहित्याच्या आधारेच त्यानी आपली शिकत्रण समाजात प्रसृत करण्याचा प्रयत्न केला. उपनिपदे, वेद, बुद्ध इत्यादींचे सार स्थीकारणार वी परपरागत रानटी रूदींना चिकटून राहणार असा डॉ. भाडारकराचा त काठीने समाजाला प्रश्न होता. जगाल्मधीळ ब्राह्मसमाज ज्याप्रमाणे दिंदुधमोतून पुटून वेगळा राहण्याचा प्रयत्न करीत होता, तसा प्रकार येथे होऊ न देण्याब्रद्रळ रानडे-भाडारकरानी सब्रदारी घेतळी स्वतला ते * हिंदु-प्ॅरिस्हट ? म्हणवून घेत. प्रार्थनासमाज हा हिंदुधमोची काल्योग्य मुवारणा घडवून आणण्यासाठी निर्माण झालेली एक शासा होय, अशीच त्याच्या महाराष्ट्रीय प्रबतकाची

भूमिका होती. लोकहितवादी

इग्रजी शिक्षणामुळे व मिद्नरी 'चळवळीमुळे ही जी समाजसुधारणाची लाट महा राष्ट्रात आली व तिल जे सस्थात्मक स्वरूप आले, त्याच्या आधी या नव्या प्रकारच्या सुधारणाच्या आवश्यकक्‍तेची व स्वसमाजातीळ वेगुण्याची तीब्रतेने जाणीव महाराष्ट्रात प्रथम पोणाला झाली असेल, तर ती गोपाळ हरि देशमुख ऊर्फ लोकहितवादी याना. राममोहना प्रमाणे त्यानी स्वतम सस्थानिर्मिती केली नाही किंवा भाडारकर-रानडे याना जो प्रार्थना- समाजचा आधार पुढे प्रात झाल तसा कोणताही भाधार लोकहितवादीना नव्हता त्यानी एकाकीपणे नव्या जाण्तीच्या बाल्यावस्थेत अप्रिय, पण पथ्यकर बोळ समाजाच्या कानी घालण्याचे वार्य १८४८ ते १८५० पर्यन्त केळे भाणि विविध प्रकारच्या सुधारणांना आपल्या परीने साह्य केळे सामाजिक क्षेजञावील त्याचे वार्य मुख्यत पासडसडनाचे होते. नवे काल्मान भोळसा, लुयातील टाकाऊ भाग सोडन द्या, हानमार्गांची कास धरा, उद्योगी व्हा, मन हेच. ईश्वरी शास्त्र माना, ' वुदधिरेब वरटीयसी, ' अद्या प्रवास्चे विचार त्याच्या * इतपर्मा'त ठायीठायी विखुरलेले आहेत.

ज्योतीराव फुळे

ल्येकहितमादी दे उच्चवर्गाय समाजातील अव्वल जागतीचे प्रतीक मानळे, तर ज्योतीराव फुले याना बटुजनवमाजतीळ अव्बळ जगतीचे प्रतीक मानावयास हवे. छेकहितवादींचा ज्योतीराव पुले याच्या कार्याला पाटिंगा होता. फुळे यानी मुलींच्या व अस्पृध्याच्या शिसषणा साठी झाळा काढल्या. ( १८५१-५२ ), म्ल्णहत्येल्य प्रतिवध करण्याच्या कामी पुढाकार

चर मराठी वाळायाचा इतिद्दास

घेतलय ( १८६३ ), पुनर्विवाहासारख्या सुधारणांना उचद्रन घरले, ज्या ऱ्या क्षेमात पद- देल्तिन्य आदळले, तेथे तेथे दल्ताना हात देण्यासाठी फुळे कळवळ्याने धावून गळे. या बागतीत ढोकनिदेचा माराही त्यानी धैर्याने सहन केटा. लोकहितवादी ब फुठे या दोघाचाही तत्ाठीन ब्राह्मणवर्गावर कटाक्ष दिठनो, त्या काळच्या खमाजाचे धुरीणत्व माह्वणाकडे असल्याने श्या वामाजिक दोपाचे सायर त्यानी या वर्गावर फोडले, यात एकाय्रीपणा असल्य तरी व्यक्तिद्ेपाचा भाग नव्ह्ता व समाज्सुवारणेची जिवत तळमळ होती. तसे पाहिले तर पुळे याच्या कार्याळा पुप्कळ त्राह्मण मिमाचे साह्य झाले होते. विशिष्ट व्यक्ती क्रिवा जतच नव्हे, तर तत्कालीन समाजतीळ साऱ्याच मकारच्या पिचारबतावर नवसस्वाराचा प्रमाव कसा पडला होता ते पाहावयाचे झाल्यास सिस्ती धर्माविरुद्ध प्रचार करणाऱ्या व ' वेदोक्त धम प्रकाश ? नावाचा मथ लिहिणाऱ्या विष्णुउवा ब्रह्मचारींनीही सामाजिक विषमतेबिरुद्ध क्ट्वपणे लिहिळे असून सामाजिक व मार्थिक समतेचा पुरस्वार केलेला आहे, हे लक्षात घ्यावे लगते.

सिधवावियादइ

नव्या विचाराची ही लूट इम्रज राज्यर येथे येऊन सुमारे बीस वर्षे झाल्यानतर म्हणजे साधारणत, १८४० पासून सुरू झाली, १८१० पूर्वी उमाज्युधारणा घ धमान्तर याची गलत केली जात होती, पण १८४० नतर स्वघर्मात राहून सुधारणा घडविण्याचा प्रयत्न होऊ टागल्, त्यााठी घुन्या शास्त्रातीठ धर्मवचनाचा आधार दोधण्यात येऊ लागला. सामाभिक सुधारणाच्या पहिल्या काट्सडात विशेष विवाद्य टरलेली सुधारणा पोणती भसेळ तर ती पुनर्विवाहाची. १८7०-४२ च्या समाराठ लयेकहितयादी वंगरेनी पुनविबाहाल्य प्रक असे लेखन करण्यास प्रारम केला होता. १८४२ मध्येच वेळगाथी दोन म्राह्मण वालविधवाचे विबाह घडून झाले. बाळशास्त्री जाभिकर यानी या विषयाला अनुकूळ असे पूवी लिहिके होतेच पण या बाबतीत विशेष पुढाकार घेतलय तो पिप्णुद्यास्री पडित यानी, १८५६ मध्ये विधवा विवाहाला मान्यता देणारा कायदा झाला. १८६२ मध्ये “ पुनर्विबाहोत्तेऱ्क ' मडळ ले'कहित बादींनी काढले. विष्णुशास्त्री पडित हे या मटळाचे चिरणीस होते. पुनर्विबाहाच्या शास्त्रीयते बद्देळ शकराचायोच्या भध्यक्षतेसाल्य पुणे येथे १८७० मध्ये क्टाम्याचा वाद झाल्य. विष्णु झास्त्री पडितामरोभर न्या. रानडे याच्याठारख्या मडळींनीही पुनर्विवाहाळा अनुकूळ धातावरण निर्माण करण्याचा प्रयत्न केल. पुनर्विवाहालाच नडे, तर सर्वच पुरोगामी खामाजिव आदोल्याना न्या, रानडे याचा पाठिंमा होत. या चळवळींना सुसपटित व तात्विक स्वरूप त्यानीच प्राप्त करून दिले. न्या. रानडे याचे ठाऱ्याच प्रकारच्या, सुधारणाकटे खारखेच ल्छ होते; किंमटुना साऱ्या सुधारणा परस्परावलयी असल्याचे त्यानी कालातराने प्रतिपादनदी केके आहे.* तत्त्व कोणत्या प्रकारचा गदळ हया हाता हे स्पप्ट करिताना त्यानी स्वातन्य,

1. छळ्प ट्ळायप० 1४० 9 ०० इण्लाचा झालात येला ७०७० त्रीपते उपा इरा 1० उप शाह इल्याट जकुलापटळा पम्डाग७, 007 ल्य शण्प ७६० €४टालाइट एणापटळी शापाड वाते ७प्याट्टुळ पाड एप 500131 उुुडाटप 25 0१5 टा गद- 50० घात ]७७४०८ शण ट्ात० 08९९ & ह००च ल्टळयळाटरशी डाटा कच्या श०प्प इ०्पवा कणब्याट्रटणाटयाड बाट पा9टरटट णय उटो1म०पड ११९३ वाट 10४ खाचे हगण्ण्या य, ४० ८०१०५०६ 50८८९० 17 50000, ट्ट्सपणपाच्या याचे फण ट्या झुगाटा'ट$ गणपत रववतेल, पनीडल्याय0005 १४1

37.४८ 231-232

राजकीय स्थित्यंतर व त्याचे चाडायीन परिणाम ७:

युक्तिवाद, समानता, सहिष्णुता इत्यादी गोष्टींचा जो मतरच्या काळात उललेस पेला आहे.* तोच उलेस स्थूलमानाने रानडेपूर्व काळातीळ सर्व सुधारफाना अमिम्रेत होता. न्या. रानडे याचे कर्तृत्व या काळसडाच्या उत्तरार्धात ( १८५० नतर ) सुरू होऊन पुढच्याही ( १८७४ नंतरच्या ) काल्संडाच्या पूर्वार्धांला व्यापून राहिळे आहे. सामाजिक मुधारणापुरताच ब्रिचार करावयाचा झाल्यास राष्ट्रीय सभेच्या वरोमरीने पुढे सामाजिक परिपदाना महत्त्व प्रात झाले. १८०० ते १८७४ पर्यंतच्या एक्शर काल्सडातील १८७० पर्यन्तचा काळ प्राधान्याने सामाजिक आण्तीचा व वैचारिक स्वरूपाच्या वाड्मयनिर्मितीचा दिसतो. १८५० नतरच्या काहसडात सामाजिक सुधारणाच्या जोडीला असलेली धार्मिक आदोलने मागे पडून त्याची जागा राजमीय विचाराने घतली. या धार्मिक, सामाजिक, राजकीय वा सास्दृतिक हाळ

चाहींना व प्रचार्मसाराला मुद्रणसस्येचे फार मोठे खाद्य झाळे, मुद्रणसस्था व दृत्तपमसस्था या दोन सस्याचे शञातप्रसारदृष्ट्या शिक्षणसस्थापेक्षाही अधिक महत्त्व झाहे, धारण, शिक्षण- सस्थप्रभाणे याची कक्षा मर्यादित नाही छयाईची कलग ही विज्ञानाने आधुनिक मस्क्रतीला दिठेडी फार मोडी देणगी आहे. मागासळेल्या भारतीय पारिस्थितीत शानक्षुधा प्रदीप्त होत असता येथील जनतेळा ती वरदानामय्रमाणे वाटल्यास नवळ नाही*. मुमर्ईश्‍स १७६० च्या सुमारास छापसाना असल्याची माहिती उपलब्ध असली,3 तरी १७९३ मध्ये पहिठे

मराठी पुस्तक मोडी लिपीत छापळे ग्रठे./ डॉ. कॅरी याने १७९८ पासून कल्कत्याजवळ

छाफ्साना काढला होता. १८१० पासून मुमई इलाख्यात लोमानी मराठी पुस्तके छापण्यास

प्रारम केला, पुढे देवनागरी ठिपीचा अधिक प्रचार होऊन वॉग्बे नेटिव्ह स्कूल बुक व

स्वूढ सोवायटीने १८२२ पासून सुरू केलेत्या छापखान्यात देवनागरीत सर्रास मुद्रण होण्याउ

सुरवात झाली.

वृत्तपत्राचा उद्य घुत्तपन हे मुद्रणसंस्थेचे अपत्य असल्याने हळूहळ इग्रजी मापेनून भारतातहि ते

भवतीणे झाले, पहिळे वृत्तपत्र बगाल्मध्ये १६८० साली * दि इडियन गॅझेट ' या नावाने निघाले. बगाल मद्रास नतर मुंबईमध्ये इग्रजी ृत्तपनाचा जन्म झाल्य. सुमईमध्ये १७९० पासून

1 गव द्या एच एट चाणणीले द्रा डदला: 35 तापडच ठपका पीप ६७78171 (8 पिट्ट्चेठपा, पीला खाल्तेणाी1 9 (० द्या, ही०पा ३ (6 टगाप०(, विलत छषणाठायी १० एवडा, पणा पाठाटरवपाडटते (0 ग्प्हबषयाडटचे 1८, पील्णा एउडण्पर्‍ ७ "णल ७०७, िग्फा फत 8६७50) १० ३ लाउट जी मवाफच्या पाफा

उेपडाट्द रेवणवतेल, ऐवा ट्ययकाट०प$ यया ह$, ९8४० 116-117

२. छापण्याची युवित न निधती, तर वर्तमानपरने ब नियमित फाळीं निघणारी पुस्तकें बैैरे न होती. हली एथ्वीवर एका महिल्यात जितरे पागद छापे जातात, तितके हताने 'ठिहाबयाचे असते तर कोट्यावधी मनुष्ये लागती. परमेश्वराने ही अप्रतिम व अत्युत्तम क्ल, विद्या, स्वात य, सोजत्य, सपत्ति इत्यादि उत्तमोत्तम गोष्टी उत्तरोत्तर बाढाव्या म्ह्णून पार्यबली

कृप्णद्यास्री चिपळूणकर, अनेकविद्यामूणल्तत्त्वमम्रह, ए. १९२ 3. एप्याचा्ट ए८$1प एतत, & पट ४४०७०४, 058० 30 4६ एत, ७3६० 72

क) मराठी घाष्ययाचा दातिदास

५ धमि हरूट ।, ' यि कृरिनर ऱ्यांयारसी इग्रजी गत्तमथे निघू रांगडी. देशी भाषेत प्रथम शक्ततन फाढण्याचा मान बंगाळवडे शोतो. ( दंगाठी खमाचारदरशन-ट. स. १८१८), मुमई प्राग देशी छचयन मरयम १८२२ मध्ये मुरू रेळे ने एका पारी यदर्थाने गुरराथी भागे, स्यापारऱद्धी थय एचयज यांचे मिदयायांचे नाते टक्षात घेवा, या. क्षेत्रात मुंबईतील व्यापारी पेद्याशी निगडित असलेर्‍या ज्मानींनी सायाडी मारागी हे स्यामामिफ होवे, मराठी शत्तर्‍नाची सुरवाय शाली ती. त्यानतर दहा. वर्षानी, १८३३२ मध्ये ' दर्पण ? नापाचे मराठी पृत्तन मळदाखी सभेवर यांनी मुयय गुरू पेले, टे्यनीय मराठी अशा दोन्ही मापात निया असे. दोनी मागाशीळ मऱ्यूर प्रच असे. ठत्याटीन बुत्तपन- सचे सर्प पाटियाय ती प्रायान्याने मार्हितीयमे ब मतये अयल्याचे दिगते, एपी पनातील उतारे, मद्रायफल्य याकडील दातम्या, मरपारो गेगणुका, येगाऱ्यागांणाऱ्या बटींची थे उवारूची मादिती एर्‍्यादी मर्शशर तफळीने घत्तानावृस येत असे. सेम्य टिपीच्या सपादकवासाली गाळ्मस्ये १७८० खाली नियाळेल्या १ उगाल गेशिट पवे रल्प शहीसे झिपराठ होते; त्यामानाने देशी मापातील चु वने भमिय खोण्यठ दिसत. कारण, दुत्तपन हा व्यवसाय ग्हणून चालथिण्यापेक्षा ते मन ग्टणून चालविण्याचा याणा वाळयारी वगैरे मंडळीत होता. बाळशाज्री याना तर ऐे गत चाढयेताना भनेक भडचणींना तो यावे लागले. छावीळ वल्ू होतात घरणे ४ त्यावाळी ओवळेयणाचे मानण्याची रीत होती. धाचवाची सख्याही पार मर्यादित होती. त्यामुठे झगेळराना या. पनाचा प्यार परण्यांच बरेच फट पडले. वाळझाखी “जाना ? च्या पायनेने फे मारायुन गेले होते ऐ. मागे खागितठे आपे. * दबा ) ऱ्या नंतर त्यांनी १८४० मध्ये ' शिरा नावाचे मासिक काढले. गळयात्यांनी आपल्या धुत्तमनास ' दूर्पय ? नाव दिले, ते योगायोगाने नव्हे, यंगाल मध्ये ' समायारदर्पण ? नावाचे छाताहिफ चाळू होने. याच नावाचे एक खातताटिक गुम्रातीत निपण्याचे १८१२ च्या सुभारास घाटत होते. तेब्दा त्ाटीन लोसना वुतसमाचे क्ेणते स्वरूप अमित होते दे या नावावरून सूचित होते. भागल्या ' दरपणारचा उदेश जभेकएनी साशीटप़माणे शागितला आदेः--

“ स्वदेश्ीय लोकामध्ये विडायतेंती5 विद्याचा अभ्यास अधिक व्हावा आणि या देशाची समृद्धि च येथीळ लेकाचे कल्याण याविपर्यी स्वतमतेनें व उघड रीतीनें मिचार करण्यास स्थळ व्हावे, या इच्छेने दर्पणाचा जन्म शाल. शिवाय ज्यहीर सायरा आगि पिडायतचे आणि ंगालच्या पजाचे कार्द काही अश लिटिठे शतील, तसेच या देशातील, किलथर्तेनीळ ब डुखेरें देशातील मोटमोटी वर्वमानेंटि लिटिली शती, पोणी सारेर लोकानी व या देशचे लोवानीं हिटुस्थानातीळ लोक, घर्मे आणि विद्या यासंयथी काहीं ल्हूंन पाठविले अउना तेंहि दर्षणात डापळें जाईल, मनोरज्न परणें, चाल्ते काळाची वर्तेमाने कळविर्ण लागि योग्यतेख येण्याचे मार्ग दासयिणें या गोष्टीची * दर्पण ! छापणारार्‍ मोठी उल्लटा अड्वै; म्हणोन या गोष्टी साध्य होण्याविषयी जितका प्रयत्न क्रवेळ तितका ते करतील. बोणा एकाचा पथषपाव दिंया नीचयणा या दोषाचा मळ * दुर्पणा २ स लागणार नाहीं. कारण दर्पण छापणाराचे लक्ष निप्ट्निम भादे. ?

जमिका-य्रनान्दी-स्मारक-ग्रव, सड २, ए. ४-५

१. इृत्तपमाचा इतिहास, जोशी-ठेले, द. २७१

राजझीय स्थित्यंतर व त्यांचे वाटयश्रीन परिणाम ष्५

उचपमपूर्वमालातीळ बातमी कळण्याची दवडी झिवा क्णापकणी प्रस्‌त होणाऱ्या जफ्‌बा सारखी साधने पाहिली म्हणजे मातमोदृष्टया इृत्तपमाच्या निर्मितीची महती कळून येते. पद्धतशीर ब सत्य हकीकत कळण्याची वृत्तमांनी सोय फल्याने जनतेचा करिती तरी फायदा झाळा. उत्तवनीय जाहिरातींमुळे व्यायार गृद्दीय चालवा मिळाडी, सामान्य वाचकाला भागे मत मनयिण्यास ब सिचार प्रक” करण्यास एक महत्त्वाचे साधन उपलध झाले. सरकारलाही हावाची मने व अडचणी सरबारी आविवाऱ्याच्या मरतीशियाय इृत्तपमद्रारा त्वतमपणे आकरन करिता येऊ टागल्या. ज्नतेची मते कळावी व तिच्या मनातील असतोपाल्य वाचा पुढून तिचा दश कमी व्हावा, राज्यपर्दे य प्रशा याना एकमेवाच्या निकर येण्याची सधी मिळावी, म्हणून राज्यकर्न्यानी मुद्रणसस्थेला उत्तेजन दिटे.* पण मुद्रणसत्येचे जे एक महत्त्वाचे अग उृत्तपम, त्याचे अगभूत सामर्थ्य जसजसे प्रकर होऊ ळागठे, तसतशी त्याच्या बर मर्यादित क होईना, पण नियनण घालण्याची जरूरी राज्यवत्यीना वाहू लागली, यामुळे १८२५ पानच मुमई प्रातात बुत्तमवावर नियनणे भाली पण १८३५ पान म्हणजे मराठी वृत्तपनसृष्टीच्या म्रथमावस्थेतच ठर चाहख मेरकाफने वृत्तपनावरील नियनणे रदद ेल्याने १८०७ पयत वृत्तपमाना सरयारी नियनणाची बिरोप झळ लागली नाही. अब्यट इंग्रजीतील वृत्तपत्रेही सामान्यत राजनिष्ठच होती. राजकारणापेक्षा सामाजिक, धार्मिक घ सास्टृतिक क्षेनातील घडामोडींचे दिग्दशीन करण्यामर व शानदानावरच मराठी नियतकाल्याचा मर होता, हे. दर्पण, प्रभाकर, शदुप्रमाश, शानप्रकाश, शानोदय,

दिद्रान, उपदेशवद्रिा इत्यादी तकालीन वृत्तममाच्या आणि मासिकाच्या मावावरूनही र्ट होते,

वुत्तपमाचे स्वाततय

चगाळ्छारख्या प्रातात माज हा वृत्तपनसथात*याचा ध पर्यायाने उच्चारस्वात या'चा ( एच्न्तजाप ७: 9७९5105 ) प्रश्ष चचचिल्य गला व राजा राममोहन रायसारख्या विचार बतानी या बंघनामद्दल तीज़ नापसती व्यक्त केली, एवढेच नव्हे तर ही अयाय्य यने दूर व्हावी म्हणून त्रिटिद पार्टमेंटफडे त्यानी अज केश. या. अर्जांचा ताहदय काही उपयोग झाल नसला, तरी नव्या राजयटोत जनतेला मिळालेले आचार, विचार व उन्चा( याचे स्वातज्य, त्याची महती ब हे स्वातन्य बा हक टिकरून धरण्याची व राय्यकत्यांच्या अन्यायाविरुद्ध भतिकार करण्याची भरणा मारतीय जनतेला प्रथम मिळाली ती या उत्तपन

सलेच्या स्वातत्र्याच्या निमित्ताने या स्थातत्र्याची महती येथीळ जनतेला फिती वारत

1 एप हाट फाळ पा जा 9 1णा05ट ्ाण्ण्ळ्ञाजा णी चहल टप चाट 1३५४९६ (0 एंप० खी ठप एख. 15 ७०झाजट उतत टल ७00७3७० ७६६५६ सा] म्प पाळे ति छाडल पळ7०/ पाट न्यालाडाएयाड द्यात घाट प़दुणचाटळ ठा पाट ग३४९$ बघते उस्यठश2 पिळ एाक्याड घेाडटाड बाप्या 0५ पील हयापयाद वयाचे पाडत] हवे डुभातघळा छटनिक्ट छाट दाते घाटा ढठपपृपहाख$ बायत एड लील्ला 35 टद्प्विया शायद ताट पाला 8 फण हयावपच्या तपा दता चपाती एप्प 00५३63 एाटालिणि९ 15 तषट्ोघि/ तेवा 91ट

एव्फिन्लनचे विचार आधुनिक मराठी गद्याची उल्लावि-क. मि. कुळवणी, प॒ ३३ वरून

च्‌६्‌ मराठी घाद्ययाचा इतिद्दास

होनी, ऐे राश राममोरन राय यांनी मुद्रणत्यातत्याच्या तिरीरीने पेटेल्या पुरग्पारावरून रिज येते.*

मराराट्रात जरी वत्तातर्यातन्याचा सभ नणडा तरी राख्यकर््यायदेल तह्ारीत एर यांदा] होताच आणि सरकारवर वेडप्रमगी निर्भीर टीफाे, मराठी धचानांतून प्रकट शाित्या संवाऱफान्या वृत्तीतून जी निमय, स, बाणेदार स्वतम धत्ती आदळो, निचे भग्रदूत ग्टणुन भाऊ महाश्‍न यांच्याकडे योट दागयिण्यास हरकत नाही, अव्याहत यीय वये खपून त्यानी मराठी नियतकाटिक बाळायाचा स्वतत्रयणे पाया घातल्य, जभेक्रांच्या * दर्वण-दिग्दशना दी त्याचा पादी संमध अणावा. १८३ १ मथ्ये त्यांनी स्वत चे ' प्रमाकर ! नावाचे साप्ताट्फि यादे, त्यानीच १८५३ मध्ये * धूमगेत ? दे खानातिकि व १८५४ मध्ये । शनदर्शन मायाचे भ्रेमानिक मुँू रेळे. राज्यीय, धार्मिक, खामाजिक वा खम्टतीक सरथेच बार्गीवर त्यांनी सडेतोडयणे टेन येटेले आहे. खेवहितयादींची गाऊटेली झतपर्ये ! याच्या * प्रमाकर ? मधूनच म्निडध शाली मराठी वत्तपरसष्टीला तीच्या प्रारभापासून पुढे सतन दोर्घकाळ विद्वान, व्यासंगी, बट नुतन, तळमळीच्या व्यन्तींचे साह्य लमडेले होते विष्णुशाखी चिपदणवरपूर्ववाीन वुत्तपभे व नियतकालिये याच्याशी संमदध मसठेल्या भेकर, माऊ मदाज्न, सिष्णुझारती पडित, शप्णझारती चिपळूणकर, टछे'कटितयादी, बाया पदमनजी, न्या, रानडे, मर्थलक, रामचद्र मिपाजी ग्रभीवर इत्यादी नावाचा या संदर्भात उठिस पेटा तती पुरे आहे.

प्राजळ मतप्रफटन

या मडळ्ींनी धमीवर, स्तरीिक्षण, तिथवायिवाह, जातिभेद, छोक्शाही, जनतेची इसे, त्याचे हष, राज्यत्यांचे अन्याय, र्थवारण, सास्कृतिक घगमोडी इत्यादी विविध ब चैचिन्यपूर्ण बार्दीयर प्राजळ मतप्रकटनास साह्य भरेले. जनतेची चिकित्वाउदी ब जिशख वाढवून तिला बटटश्रुत पेले भाणि तिच्यात वास्तरदृष्टी निमीण वेली. व्यक्तिमताल पूर्वी महत्त्व नव्हते व ते पद्धतशीरपणे इतराना कळविण्याचे खराधनही नव्हते. ते वृत्तपते ब १ पौरम्त्य पोढ भापावून श्रिवा प्रदेशी नियतकालिकातून व पुस्लवातून भमापातरित क्लेल्या शानाच्या साह्याने जनतेचा झो मानसिक बिकास चाळू भाहे, त्याला च एकद्र आमप्रसाराला सरकारी निर्येधामुळे पूणे आळा नसेल. देशाच्या निरनिराळ्या मागात सरखारी अधिवाऱ्यानी केलेला अन्याय व चुका खरपारच्या तामडतोम नजरेस साणण्याचे काये स्थग्रिव होईल. न्यायी राज्यकर्त्योच्याही दृष्टीने ही गो अनिष्ट आहे. या सदर्भात ते पुढे म्हणतात --- एएटाऱ ह०्ण्व एऐपाळ कशाठ 1. टण्चशणाटच्त जी पाद पर्‍लात्टिठय 18 पषणयबच परव्घातद ह्यात छटशयाटाप्टड घोट फाद्याळी उसा खी धड णावे गाड ७८ टखा$ला०षड ली घाढ हाट वायीअर्‍ 9 टपठा [या पम्प पप्ट कग ली ३. ४38 टगाफाट, तयाते तिटाटठिद हद र्य] ७९ वयाऊाठणड (0 समित दण गदचणवणया एट दकत दड पाटळाड अ फपाडयाह १० यि गा०ठल्ट शब्रॉटिण्हया गवर एट्वूपाएढ हाड टाटिदयाटद ० ३$०टपाड पाड गपा]0पनित( ०्णु€ल गाट प्पा- उद्बण्च्याठे 1७०७ ण णजाटयघेा उड पा व्पोऱ लीब्लिपेळा पाट्याड (0३६ टका

६ याणणजाळच्य बृत्तपत्राचा इतिहास, जोशी लेले, एर. १७५८-७६ वलन.

राजकीय स्थित्यंतर व त्याचे वाढायीन परिणाम ष्छ

नियतवाळिपे यानी उपल्न्ध करून दिळे, एकाच प्रश्नाच्या निरनिराळ्या वाजू खंडनमडमाच्या द्वारा प्रकट होऊ लागल्याने वोणत्याही प्रभाचा 'ोरसपणे विचार करण्याची वच्ती बाढीस लगली, या वृत्तीतून नवा आशय व नवे आविष्कारतन मराठी निबधबाड्ययाठा प्राप्त झाठे, मराठी वत्तपनसंप्री व निवध-वाड्यय याचे जिव्हाळ्याचे नाते सुपरिवितच आहे. या घालातील वत्तपजांय गय सामान्यत जरी साधे व आरायनिप्ठ असले, तरी वत्तपजातील भप्रकेस, स्पुटे, पने, चचा, परीक्षणे इत्यादीमुळे निमधवाड्ययात हळृहळू निरनिराळे प्रकार निमोण झाले, सडममडनाच्या अभिनिवेजामुळे भापेत ओज आणि उत्क्स्ता आली. खेळकर, खोन्कर ठेसनपद्धतीलाददी प्रमगी उत्तेजन मिळाल्याने उपरोध, उपहास, वत्नोक्ती, मिप्किल पणा इत्यादी विनोदाची दालनेही सुसप्ज होऊ लागली. शानाच्या आादानप्रदानात पूर्वी असलेले गुरुशिप्याचे गौढ गमीर नाते कमी होऊन त्यात नव्या मप्पारचा सेळकरपणा व प्राबठपणा आला. सडनमडनाची दंर्पाही निमोण झाली. याही क्षेजात मिशनज्यानी केलेले कार्य महत्त्वाचे आहे. १८४२ मंध्ये स्वमतप्रतिपादनासाठी त्याती ' शामोदय ? नावाचे वत्तपन काढले. यातील हिंदुधमंविरोधी मताचे सडन करण्यासाठी १८४४ मध्ये मोरभर दारिकराची मासिक “ उपदेशचद्रिका ? नियाली, मिशमऱ्याच्या 'वळवळीला आळा घालण्या

साठीच निघालेली भाणखी दोन वृत्तपत्रे म्हणजे कृष्णशास्त्री चिपळूणकरानी काढलेले ५ विचारल्हरी ' (१८५२) व बापू सदाशिवरोट यानी काढलेले सद्धरमदीपिका (१८५५) ही होत. वृत्तपनसृष्टीत पुण्याचे ' ज्ञानप्रकाश * ( १८४९) व मुनईचें ५ इूदुप्रवाश ? ( १८६२ ) याचे स्थान महत्त्वाचे आहे. या दोन उत्तपजामोबती असुक्रमे पुणे ब मुमई येथीळ विच्यारवत्त कार्यकर्ता मडळी गोळा झाली होती. तत्वाठीन विचारवताना ब पुढीळ काळातील कार्यकर्त्योनाही एखादे वृत्तपभ खत च्या हाताशी असावे भसे बारत होते, हे राजा राममोहन राय, लोकहितवादी, न्या. रानडे,

दादाभाई नवरोजी, टिळक, आगरकर, गाधी इत्यादींच्या वृत्तपनसशीशी असलेल्या सबधावरून स्पष्ट होते, या सार्‍या बत्तपनानी प्रजेला स्वत च्या हकाची जाणीव करून दिली,

स्वावलत्रनाचे 'घडे दिले, रा्यकत्योच्या मर्यादा ब त्यांचे पक्षपाती धोरण उघडे केले,

राज्यकत्योकडून होणाऱ्या अन्यायाच्या विरुद्ध सनदशीर पद्धतीने कशी 'बळवळ करिता येईल याचे दिग्दशन केळे, रा्रीयतेचे मरणपोषण केले, ' स्व ची जाणीव करून दिली.

मिशनऱ्याचे हत्ठे परतत्रुन लावण्यास साह्य केले, आपत्या उव्ज्वळ प्राचीन सस्मतीची

भोळख करून दिली, स्वदेशी व्यापाराला उत्तेजन दिले, परवीय राजवटीपासून होणाऱ्या अथेशोपणाची कव्पना आणून दिली, सुधारणाची महती परावली आणि हे सारे करीत असत! मराठी गद्यद्वैली लवचीक व ढगदार बनविली.

मासिकाचे कार्ये

वाड्ायीन व सास्कृतिक कार्यात वुत्तपमाइतेच मासिवानाही महत्त्व भाहे. मासिकाच्या द्वारा मुख्यत घम नीती, तत्त्वज्ञान, इतिहास, प्राचीन मराठी कविता इत्यादीचा ऊहापोह होऊ लागला आणि था प्रकारची जिज्ञासा तृप्त करणाऱ्या मासिकाची सख्या उत्तरोत्तर वादतच गली इ. स. १८२५ ते १८३९ पर्यंत मराठीत फक्त तीनच मासिथे होती, १८६६ पासन त्याची सख्या वाढत जाऊन १८७१ ते १८७५ पर्यंत वी भठरा झाली. गमीर विपयाअरोयरच कथा, कादमरी, नाट्य, वाव्य या टलित वाब्ययालही

मासिकानी उत्तेजन दिळे उपयुक्त ज्ञानप्रारक सभेतर्फे १८०० मध्ये ' मराठी शानप्रठाख ? >

य्ट मराठी वाढ्ययाचा इतिहास

मासिक निघू लागले. निरध, गोणी, सवाद, टविहास, 'चरिजे, वर्णने इत्यादी सर्व प्रकारच्या लेखनाला यात बाव मिळे. मासिवाचे निरनिराळ्या वाव्यवप्रफाराच्या विकाठाळा कसे साह्य मिळत होते याची या एका मासियाच्या उदाहरणायर्नही सहज कल्पना येते. 'पुणे पाठयाळा पज़का ? तून ( १८६१ ) यिमिथ विषयावर मारितीपर लेस येते. माधव चढ्रोबा इक्ठे यानी आपल्या ' सर्वसग्रहा ? तून ( १८६०) प्राचीन मराटी कॅमिनेच्या प्रमर्वनाच प्रारम केल्य होना. १८६७ साठी नियालेल्या * गिमिधज्ञानमित्तार * मासिकाने तर दीथकाळ लल्ति बाड्यय, वैचारिक लेख, मायाात्र, व्याकरण, काय, ग्रथपरी उणे इत्यादी सर्वच प्रपारच्या वाढावाठा उत्तेमन दिले. सिशिष्ट वाझायामिरु्ची निर्माण करण्यात ' विविधजञानसिसारा र चा. पार मोठा हात माहे. या मासिकाला झो एका सुप्रतिठ्टित सत्येचा दर्श पुढे प्राप्त झाला त्याला रामचद्र मिकी गुजीकर या आय भयादकाचे श्रम पुर्‍्वळच कारणीभूत आरित, खृत्तपने ब मासिके यानी लगीगरिलेले हे र्य अधिकाधिक प्रमाणात करण्याची ल्गमंदारी उच्तरोत्तर बाढण्याजेग्या धरना भारतीय रार्‍कारणात ब जीयनात घडव गेल्या, समाजातीळ सर्व थरातीळ लोकाची रूल च्या हक्काची जाणीव वाढीत लगली, श्ासनसस्थेच्या साम्राज्यशाही व आर्थिक शोपणाच्या धोरणाचे दुष्परिणामही जनतेच्या नजरेसमोर अधिका- धिक येऊ लागले. सत्ताचाऱ्याचा सत्तामरही वादधिगत होऊ लागला राज्यकते व प्रशल्न याच्यामधील पूर्या्धातीळ गोडीगुलावीचे धोरण सपुश्ठात माळे, भागि १८७७ र्‍या एदेशीय लोकाच्या उठावामुळे भारताचा राजकीय नाशाच यदळून गडा. पण त्याची पूर्वतयारी १८५० पासूनच सुरू झाल्याचे १८५० नतरच्या बिविध घरनायल्न दिखते. राग्यकत्याच्या दृष्टीने १८२० ते १८५० पर्येतचा काळयट येथील जनतेत विश्वास निर्माण करून त्याना स्वत च्या सस्क्ृतीपेक्ा इग्रजी सस्कृती श्रेष्ठ वाटेछ असे धोरण आखण्याचा होता. येथील उनता नव्या सस्ट्रतीने मारावटेली होती. नवा कत्ृतीचे भनुकरण करण्याकडे सुशिनितांचा कळ होता, नवे “नविन आत्मसात करण्याच्या बामनीत इग्नच राजवटीचे खाह्य होऊन त्याय्रोग भारतीय उननेची सर्वोगीण प्रगती होईल, या विचाराने इग्रजी राज्यरीला देवी वरदान मानण्यापर्यंत सुरिसिनाची मडल गेठी होती. परतु निटिश्याची रारवट येथे स्थिर झाल्यानतर तिचे सामाऱ्यबाटी स्वल्प हळूहळू उघड होत चाळले. भारतीय जनता व त्रिरझा राज्यकर्ते याच्या हितसजघानीळ विरोध अधिकाधिक स्ट होऊ ठागला. व्यक्तिस्वातत्र्य, डोकशाही ब ज्ननेचे हक इत्यादी विचारांचे चाळक्ड़ इग्रजी दाज्यटीनेच येथीळ वरशि/मिवाना दिे हाळे. प्रण या िच्यरसरणीर्‍ा मत्य़य़ राज्य कत्यीच्या वर्तनातून येईना डळ त्याचे पउयाती घारण माम अधिकाधिक समाणात उघट होऊ लगले. त्रिटिद्याचे अर्यफारण प्रारमवाळात येर्थाल व्यापाऱ्यांना सोयीचे वाटले होते, तेच आता येथील व्यापारड्द्धीच्या साड येत भरल्याची बोचक जाणीय त्याना होऊ छागली. सामान्य जनतेला या नया राज्यर्टत [रदुधमावर गडातर येईळछ वी फाय अशी मीती पूर्वापायून वारत होतीच, १८५०० मये धमीतरामुळे धारसाहकाला बाध येन नसल्याचा बायदा झाल्याने वराळ मीतीत भरच पटी. लॉर्ड डल्हीसीच्या सत्याने पाला फरण्याच्या धोरणामुद्े येथीळ सरजामी वगही सप्त होत वाल्या होता. १८४९ मध्ये मरण नसता यावारये राज्य इग्रडानी साठला उेल्याने एकदर महाराष्ट्रीय स्नतेशा मोठा धका ब्सठा, साराश, समाजातील साऱ्याच थराचा त्रिटिद् राजयटीिपयीचा भ्रमयाना त्या कारणाने १८५० नवर निरास पाद खगर्‍याचे झादळने. हा भ्रमनिरात होऱ्याठ वलव १८४०-८१ पासूनच मुरवात झाडी होती. इमती राच हा झाप असून येथील उनता आधरिकाधिक वुसुलित ब

राजझीय स्थित्यंतर व त्याचे वाटायीन पारंणाम 3

दरिद्री होत 'चाल्ल्याची जळजळीत जाणीय दादोमा पाडरग यांचे मधू भाखरराव तर्सड यानी गोवे गॅझेरश १८४१ मध्ये लिहिटेव्या पनात मकर वेली आहे.* सवत. दादोगा पाडुरग, £ इग्रज सरवारान चाकरी करणे दिबखानुदिवस फारच कठीण काम होत चाळे आहे, ? असे स्वानुममाचे कडवर उद्‌गार जीवनाच्या उत्तरार्धात काढताना दिसतात. परतु इंग्रजी राजवटीयाबतच्या तक्रारीचा यर यिरेप्रत्वाने चह लागला तो १८५३ च्या सुमारास, कपनीला नवी सनद मिळण्याच्या वेळी. जनतेच्या हकांचे सरक्षण करण्यासाठी १८५२ मध्ये ' धी वावे असोसिएशन ! नावाची सस्था मुमडईतीळ काही प्रमुस भारतीयानी स्थापन केळी होती. बगाल्मथ्ये या प्रकारची सस्था याआधीच १८५०१ मध्ये नियाठी होती. १८८३-५४ मध्ये सनर्दा नोकर तयार करण्याच्या ( जमतेय ठिपया 8दाण०८) परीक्षाना प्रारम झाला. या परीसा मुख्यत भारतात नोकरी करणाऱ्यासाठी असल्या, तरी त्यात हम्रजी परपरा ब रीतभात यायर नविक भर देण्यात येत असे. त्याविरुद्ध येथीळ उनतेने सरषारकडे तनार गुदरली. शिवाय यां परीक्षा इग्लडमध्येच घेतल्या जात असल्याने येथील बिद्यार्थ्यांना ते फार गैरसोयीचे होते, म्हणून त्या येथे घेण्यात याव्या अशीही मागणी येथीळ लेकातर्फे सरवारकडे करण्यात भाटी. १८५० नतर झाठेत्या पुढे दिलेल्या काही घडामोडीदी महत्त्वाच्या आहेत.

काही महत्त्याच्य़ा घडामोडी

१८५ १ मध्ये मुमईस भापसाची पहिली गिरणी निघाठी. १८० १ मव्येच ' स्वदेशी प्रदर्वान? मरळे. याच वषी पुण्यास पहिली मुलाची शाळा निपाली. पुळे याच्या भस्पृरयोद्वाराच्या कायोला जोर चढला तो१८५ ३मध्ये, याच सुमाराठ, म्हणजे १८५ २म'येच, हिंदुस्थानातील पहिली भागगाडी सुबद्दे ते ठाणे धावु लागली, याच वर्षी कल्कत्ता ते आग्रा, आठे मैल्चचे ताराथनाचे दळणवळण टॉड डल्हीसीच्या वारदीर्दीत सुरू. झाले. १८५७५ पर्यन्त दळणबळणाचा विस्तार १०५० मेल झाल. यामुळे भारतात एक नवेच युग सुरू झाल्याचे मानप्यात येते, पोर, रेल्वे ब तारायन ही तीन सामाजिक सुधारणांची महत्त्वाची साधने होत असे राज्यकर्ते मानीत. १८५० नंतरच्या काळातच वाफेच्या इजिनवर 'वाल्णारा जहाजे अस्तित्वात आली. १८५४ मध्ये ' नवनीत ! प्रकादित झाळे १८५४ सालीच नागपूरकर भोसल्याचे राज्य साल्या झाले, १८५३--५४ म्ये सरकारी विद्यासात्याची पुनथटना झाली, १८५६ मध्ये विधवाविवाहाला मान्यता देणारा कायदा झाला, वृत्तमनीय कायाला ध सामाजिक भादोलनांना ज्ञोर "बदला, आणि स्वोनतीखाठी स्व क्षेञात स्वावळजनाचे प्रयत्न सुरू झाळे ते याच काल खंडात. १८६० नतर निरनिराळ्या प्रकारच्या सस्था, प्राथनाउमाज, सत्यज्ोधक-समाज, आर्यसमाज, सार्वजनिक सभा इत्यादीचा उदय झाला झायदेमडळाची स्थापना १८६१ मध्ये झाली.

1“ 85 ण्णा9 392 ! पता एड एला ए० जत ७7 ३ उ१०््ठी चैद्ययाथाड १९१५० भाणपात 1८४७ 92 5६जीटत पा घाल एवशएट चब्ञू7ण सच्चे प्रथा खी ब्ो] पहा एक्या एप वात म्ट्वप्टल्ते पका डड खात वरपष्टागपळाड (० ्णप्वा "१एहव्प9 ”

फरळ्प७०४ (२82०१८ - 20/8/1841, ७3९० 173

२, * दादोगा पाडुरग ? सपादक-सलेएक--भ. का. प्रियोळकर ए ४२७.

६० मराठी वाझायाचा इतिहास

आणखी दोन घटना

या घटना आपापल्यापरीने महत्त्वाच्या सऱ्या, परतु १८५०-१८६० च्या दरग्यान

घडलेल्या दोन भतिद्यय मटत्त्वाच्या धरनारपैकी एक ग्हणजे १८५७ साली झालेली सुर्या विद्यापीठाची स्थापना व दुसरी म्हणजे ज्याला १८५७ चे * स्वातऱ्ययुद्ध ! असे मानप्यात येते ती येथील सैनिकाच्या जोरायर नानासाहेम पेद्यये, तात्या टोपे, झाशीची राणी ल्ह्मी- वाई, बहाटरझहा इत्यादींनी मिटिशि सत्तेविरुध सशस्त्र उठाव करण्याचा प्रयॅल बेला. या उठावाचे पुदारी भाघान्याने महाराष्ट्रीय अले तरी त्याचे बार्यक्षेन महाराष्ट्रागादेर होते आगि या ख्ढायापातन येथील जनता व सुशिक्षिव समाज खामान्यत* अत्सिच राहिला होता, एवढेच नव्हे तर हा उठाव मुशिनिताना आपत्तीसारसा वाटत होता असे तत्कालीन सुशितिताच्या प्रतिनिये- वरून दिसते. या उठावाने त्रिटिद्सत्तेचा लेप होण्याची वाही काळ शक्यता निर्माण झाली होती; पण या ल्ढायामुळे क्वालीन वाड्ययाबर नैचारिक दृष्टया काटी सर्रण झात्याचे आढळत नाही. १८५७ च्या उठायाचा बीमोड झाल्याने राजरीयदृष्टया कउनीसरवारची सत्ता लोप पावून राणीचे राज्य निर्माण झाळे, येथीळ जनता नि.दस््र झाली, ब्रिटिश पार्टमेटच्या प्रत्यक्ष आधिपत्यासाली भारत गळा आगि उरजामी राज्यट पुन्हा येथे निर्माण होण्याची शकयता कायमची छोपली, असे काही महत्त्वाचे परिणाम भावी राबवीय परिस्ितीच्या द्ष्टीने शिळे दिसतात, १८५१ मव्येच दुसरा गरजीराव मृत्यू पाबळा होता. १८५८ मध्ये मोंगळ बादराहाचा शेवल्चा अंश बहादुरशाहा याचाही निकाळ लगला. एका घुन्या जगाचा राजकीयदृष्ट्या भश्ाप्रवारे शेवट झाला; तरी संत्यानाच्या रूपाने त्याचे अवसेप येथे दीर्षपाळ शिलक रादिळे, या अवशिष सत्ताद्याचा महारा्रीयाना भमिमानही वाटत होदा हे मल्हार- राव गायक्याडाच्या पदच्युतीच्या वेळी निर्माण झाठेल्या सळवळीवरून स्पष्ट होते. १८५७ नतरदी संस्थानाच्या रूपाने शिछठक राहिलेल्या या सरजमी सत्तानी जुन्या सत्कृतीला व तिच्या अध्बयूंना ( हरिदाय्त, शास्त्री, पुरागिक, वैदिक, लावणीकार, धीर्तनकार, कुस्तीगीर इत्यादींना ) दीर्घफाळ आश्रय दिल. जुन्या सस्छतीची व सत्तेची अमिमानर्थळे या दृष्टीनेच या सस्थानाकडे अगदी झलीकडेपर्यन्त पाहिळे शत होते. या सस्थानिवापैी धार्हींनी कादमरी- नाटकाडारख्या आधुनिक बाड्मयप्रकाराना उत्तेज्न घ आश्रय ही दिलेडी दिसतात,

' मुक्ता(च)माठा ', * रल्मप्रमा "यासारख्या कादनर्‍्या लिहिणाऱ्या हळयेशारत्याना गायकमाड सरवारचे वर्षासन होते, आरमीच्या काईबऱ्यात आढळणारे मध्ययुगीन वातावरण या सस्यानी वातावरणाशी उुळते-मिळते आहे. अर्माचीन मराठी रगभूमीचा प्ारमही १८४३ मध्ये सागत्ये स्थानाच्या भचिपतीच्या आश्रयासाटीच झाल्य. पुढेही दोर्घणाठ मराठी नाटक मडन्याना निरनिराळ्या सस्थानिकाचा आश्रय होताच.

असतोषाला प्रारंम

१८८० नतरच्या राजकीय परिस्थितीचा पिंचार करिता, वातावरण उत्तरोचर कसे तापत गळे दे दादामाई नबरोडींच्या कार्यावर्न ब उद्गारावरूनही स्प होते. दादामाईना

१, ' हा मतिश्रममूटक जो स्फोट झाल्य आहे, ते एक आमच्या रा्रावर माठ अरिष्ठच आले माहे असे मानल्याशिवाय माझ्याने राट्वन नार्ही.

रावखादेन मडल्क याचे उद्‌गार, विष्णु इृष्ण चिपळूणकर-वाळ व फठृत्य, ग. "य. माडोटवर, ए. २१०

राजझीय स्थित्यंतर व त्याचे वाड्मयीन परिणाम ६१

व्यापारक्षेताचा चागला अनुभव असल्याने या क्षेसातीळ मिटिशाची पिळणूक त्याच्या पूणपणे लक्षात आठी होती. १८६६ मऱ्ये त्यानी इंग्लडमध्ये । ईस्ट इडिया असोसिएशन ? नावाची संस्था स्थावन करून इंग्रजी राजयटीचे भर्थशोधणात्मक स्वल्प तपशील्वारपणे उघड पेले, मागि पूर्वीच्या एककल्ली, अनियमित राज्करीमेला इग्रजी राज्य अधिक बरी दै मान्य करूनही, हिंदी जनतेवर होणाऱ्या भन्यायाचा प्रतिकार करण्यासाठी चळवळ उभारण्याची मावर्यकता पतिपादिठी. या. भळवळींचे स्वर्य अर्थातच सनदशीर होते. पुणे येथे स्थापन झालेल्या * सार्वजनिक समे "बा उद्देशही टोकावर होणाऱ्या निरनिराळ्या प्रकारच्या अन्यायाची दाद लार्‌ून घेणे हाच होता. अर्जविनतीद्वारा प्रयत्न धरूनही या अन्यायाची दाद नीटपणे ठागत नसल्याचा अनुमरही हळूहळू ज्मतेश येत गेल ब त्यावूनच त्रिरिश राजमरीमददळची असतोपाची भावना वृद्धिंगत होत गेली, या असतोपाचा अग्नी उचरोत्तर प्रज्वलित करण्यास स्वदेश, स्वघम॑ इत्यादीचे इधन सण्ज होतेच. त्यास पुढे विष्णुशास्नी चिमळूणकरानी स्वमापामिमानाची जोड दिली. मारतीय पत्तृती, मारतीय बाझाय ब भारतीय इविहास यात्रद्लचा अभिमानही या असवोपामरोअर वाढीस लगला, वाझायीन दृष्ट्या बिचार करिता, यामुळे ऐतिहासिक पुरुषाची 'चरिने, नारके, काव्ये, कथा याना अधिक वहर झाल्य, राष्ट्रीय भावनेच्या आविप्वारासाठी था ऐतिहातिक ब पौराणिक क्थावस्तूचा बिपुल प्रमाणात वापर झाल, मराठयाचा स्थामिमान पुलविणाऱ्या अनेक घर्ना मराठ्याच्या इतिहासात सुंदेवाने उपल्न्ध होत्याच. गतकालीन वैभवाची स्मृतीही ताजी होती. भावनामक आवाहनासाठी साऱ्याचा हुकुमी वापर पुढील लेखमानी केलेला आहे, चिपळूणकर गिळक प्रपरेने त्याला एक वेगळेच अधिश्न पुढे प्राप्त कशन दिले आणि राष्ट्रीय झाहिरो पदतीच्या वाळार्‍याने सामाजिक भाशयात्मक बाढययाळा माही काळ मागे राफके, चिपळूणकर टिळफाच्या काळाचा हा विचार येथेच सोडला, तरी

या पालखडाची पूर्वतयारी आधीच्या काळात कोणत्या प्रकारे होत होती त्याची यावरून कल्पना येते.

दक्षिणा घाइझ कमिरी

१८५८ नतर वाडूमयनिमितीच्या कोर्याला प्र्यक्षरणे साह्य करण्यासाठी निमोण झाठेली सरकारी सस्था, म्हणजे ' दवणा प्रेझञ कमेटी ,, ही १८५१ मध्ये स्थापन झाठी. मराठी बाडूमयाल उत्तेजन देण्याचे पूर्वीचे काम एकद्रम बद करणे सरवारळ्य अनिष्ट वाटले, शिबाय मराठ्याची विद्यावर्धनाची जी प्रपरा श्रावण-दक्षिणेच्या रूपाने पेशवाईत पाल होती व र्‍या दक्षिणेची रकम बाढत वाढत दुसऱ्या ब्राजीरावाच्या कर गीदीत दहा लाखा पर्यन्त गली होती, तिचा विनियोग कता करावयाचा हा इंग्रज राज्यकत्योपुढे प्रश्न होता, काही काळ थोड्या फार प्रभाणात दरिणा देण्याची पद्धती प्रत्यक्षपणे चाड ठेवण्याचा उपक्रम इंग राज्यक्यानी केळ पण पुढे विशिष्ट जमातीला ही रकम याप्रकारे न वाटता विद्या बघंनाचे उदिष्ट व्यापकपणे सफळ करण्याच्या दृष्टीने यातीळ काही रक्कम कोरेजच्या निर्मिनीसवाटी व वाही विदयाबेतनाच्या खर्पात सच वेरी जाऊ ळागली. या रबमेचा पाही भाग ग्रथोत्तेजनाच्या कामी सर्च करण्याच्या उदेशाने जो सस्था निघाली तीच * दक्षिणा प्रेझ कमिटी > तिला द्दे विदिष्ट नाव का मिळाळे असावे याचादी उल्याडा बरीळ कारणपरपरा खक्षात घेता होतो, या साधी १८४९ म्ये दासिणी भाषेत पुस्तमे प्रसिद्ध करणारी एक मडळी स्थापन झाली होती. रजन, बोध व व्यवदारशान डे या मव्ळीचे उद्दिष्ट होते. त्या

६२ मराठी वाळ्ययाचा शतिहास

पूर्वी १८४८ म्ये * मराठी ञनप्रसारक मडळी ? या नावाची मर्ळी मुबच्या * लडट्स ल्टिररी भदोसिएद्यन'ची आया म्हणून कार्य करीत होतीच. व्यागयाने, निर्‍ववाचन, चो इत्यादा प्रमारचा कार्यमम या शाखेने झारमिला होता. ञञानप्रसारफ ? नावाचे एक मासिकही ही सस्था 'वाल्यीत होती. भाखर दामोदर पाळदे, विथनाथ नारायण मरल्कि, लमण मोरेश्वरशास्त्री हळवे इत्याद तवालीन मर्‍्याच प्रमुख विरानाचे ले या मासिकात येत पुण्यास याच सुमारास ' कत्याणोनायक मटळी ? नावाची सस्या मारेश्वरदयासत्री साठे व कृष्णशास्त्री चिपळूणकर वगेरनी काढली होनी. याद्यिवाय ' चानप्रकाश ? नावाची आणखी एक समा पुण्यास हाती. पण या स्यात वाड्भयर्निमितीला प्रेरक ठरणारी सस्था अर्थात $ दलिणा प्रैज कमिटी ! हीच.* ५?

कमिटीचे धोरण व कार्य

दुग्रिणा प्रेझ कमिटीचे प्रारभीचे धोरण भापातारित ग्रभाना उत्तेजन देण्याचे होते ब मारभीची यादी पाहिल्यात तीत, इतिहास, वरिम, घ्यवहार, झाल इत्यादी विषयानाच प्राधान्य माहे. १८५१ ते १८५८७ पर्यंत क्मेटीक्डे एमूण ९९ पुस्नवे आली. त्यापैकी ४६ कमिटील पसत पडली, यापैकी प्रत्येक ग्रथकाराऴ रामर ते दोनगोपर्येत रकम बलीस म्हणून देण्यात माली मजिस मिळयिणाऱ्या लेग्यकाच्या यादीत कृप्णद्यास्री चिपळूणकर, दृष्णशास्री राजयाडे, गणेश सदाशिय ठेले, गगाघर रामचंद्र टिळक वंगैरची नावे आढळनात * १८५८ ते १८६६ पर्यंतची या सस्येची माहिती उपळ'ःध नाही. १८६६ च्या पुढच्या माहितीवरून लल्ति बाट्मयाल उत्तेज्न देण्याचे धोरण कमिटीने अगीकारिठेले दिसते, शालेय ग्रथाची जमामदारा आता शिउणगात्याकडे गेरत्ग होती. त्यामुळे ठर्वसखामान्य माणसाचे रजन ब उद्‌गेवन करणाऱ्या पुलकाना उत्तेनन देण्याकडे कमिटीचा कठ होऊ लगला होता. लालित्याकडे ओटा असणारा पुस्तक १८८० नतरच्या काळसडात निर्माण होऊ लागण्याचे हे. एक कारण. वाढत्या शिक्षणप्राराने वाढळेली रजनामक वाचनाची भूक हेही याचे आणखी एक कारण नाहे. भापावरापेक्षा स्वतन ग्रथाना उत्तेजन देण्याचे धोरण कमिटीने नतर अगीकारिळे अशा स्वतज़ प्रथांना 'वारशे रुपयापर्यंत बक्षिस देण्याचे कमिटीने जाहीर केळे शिवाजीसारखी ऐतिहासिक व्यक्ति व गरगानदीसारसा धगंश्रद्ेचा विषय स्वतंत्र कास्यलेसमविषय म्हणून कमिटीने नियडले. विप्रयांच्या निवडीवर्न एतदेशीयाचा अनुनय करण्याये धोरण सरकारने पूर्णपणे सोडे नसल्याचे स्ट होते. श्री. चिलासगिपेठकर व बयापूसाहेम कुरुदयाटकर याच्या “ गगावर्णना ? माग मिवा म. मो. कुटे याच्या * राज्ञा शिवाची ? च्या लेखनामाग दक्षिणा म्रेझ्च कमिटीच्या बेडच्या योजनेची भ्ररणा आहे काव्यामरोयर कादमरी हा प्रमारही यिखासाठी या कमिटीने नियोचित केल्य होवा. त्रििशपूव सस्कृती ब ब्रिरि् सस्कृती याच्या सर्घर्पाचे तरूण हिंदू मनावर होणारे सर्कषरण यांग्य प्रवारे चिऱित करणाऱ्यास दे बऱित देप्यात यावयाचे हाते कादमरीच्या विषयावरून राज्यक्र्यीची वाळायविधयक अप'ग सचित होते. या बउिसाला याग्य अश्ची कादमरी पुढे माळी नाही. वाव्यमातातील वडिमे मिळयिण्यासाठी अहमहमिवा छागावी व त्याखठी ठेयटेल्या मथिसाची विमायणी परण्याचा प्रय यावा, पण वादयरादीना

४, मराठी गद्याचा इग्रजी अवतार ( दितीय आवृत्ति) ४ ६२-६४ २. आधुनिक मराठी गद्याची उत्ाति, कृ. मि कुल्वणी, ९. ६२-

राजझीय स्थित्येतर व त्याचे वाड्मयीन परिणाम ३३

तीळ वठीछ मिळविण्यासाठी कोणी पुढे येऊ नये, यावरून तव्वाटीन लेखकाना पद्धल्छन करणे हे गद्वेरानापेःश सोपे च सोयीचे वाटत असावे असे अनुमान नियते.

पद्यांचा उपयोग

मराठी कव्याची परपरा जुनी असल्याने गयाच्या मानाने पद्याची पैदास इग्रजी राजयटीतहि सथिक व्हावी दे स्वाभामिक होते, कित्रटुना पद्याने गवाचाही काही प्रात या काळात अडविल होता. तवालीन मादमऱ्यामधूनही पदाने चचुप्रवेश झेत्याचे आटळते. व्यसनाचे दुरष्पारियाम, आगगाडी, राणीचा हीरक-महोत्सव, मासिकाची, दत्तपमाची वर्गणी व प्रविद्धीचा धार, दारिद्य, सामाजिक 'यळयळी, राष्ट्रवमा इत्यादी विषयही त्या काळी पद्गड झलिले माहहत. पोणतीही प्रासंगिक घटना पद्याश्रयी झाली बी वविता होते, भह्ी तत्याटीनाची समजू झसामी. हारे केद्यावजी, ज्यातिया पुळे, दादोमा पाडुरग, पिण्णुयास्री पडित याच्यासारख्या सामाजिक क्षेत्रातील विचारवरतांनीही आपले विचार पद्यमद्ध मेले आहेत. तत्वालीन पिढीची टी एक ल्क्पच दिते, पद्याची पाठातरतुल्मता हेही गद्यविधार पद्यम्रथित करण्याचे कारण असावे. सर्थात या प्रकारच्या परद्धलेसनातून माब्यगुणाची अपेक्षा करणे अप्रसुनच, मस्कत परपरेची अयिता अनुगादरूपाने शास्त्री. मडळींनी मराठीत आणली होतीच. सत्व मापेचे अध्ययमदी आजच्या मानाने त्या काळी अधिक होई, त्यामुळे या बाळायाचा व सस्टृतप्रचुर लेगनाचा भावजून भाश्रय करणारा एक बर्ग त्या वाळी प्रामुख्याने होता. सस्टृत शैलीचे अनुकरण करावयाचे म्हणचे अलवाराचे सोम आलच. बिठोगर अण्णा दप्तरदाराठारख्या उनातनी परवरेच्या अभिमानी लेग्सानी नव्या काळात राहूनदी जुन्या पडतीचेच लेसन पेळे. मत्तिपर स्ताजे, अध्यात्म मरन, पौराणिक कथा इत्यादी स्वरूपाची वीर्तनकारांना सोयीची भशी पदेही त्या माळी पुष्कळ भ्रमाणात लिहिली गली. या लेसनात नायीन्यापेक्षा चर्वितचर्वणाचाच भाग अविक आहे. श्री, पाळदे यांच्यासारख्या कवीची मतिम्तोडे प्रार्थनाडमायत गायिरी शत.

जुन्या परपरा

भक्तिपरयरेपे श तन्वाटीन पिढीला उ्यळ असलेली परपरा झाहिरांची होय. प्रमाकर

आणि परटयाम हे पेरवेकाळीय दोन नामबत खाहीर १८४३-४४ पर्यत विपनावत्येत फो.

होईना, पण हयात होते. पद्ययाईनतर बडोदे, इट्रवारणी संस्थानी राज्ये या शाहिराची ब

तमासगिरांची आश्रयस्थाने बनली होती “ शूर मदाचा '«पोवाल ज्री सपुष्णात लाटा होता,

तरी लावणीचा रंगल बहर भोसरण्याच बारण नव्ह्ते ' तन्कालीन एदी श्रीमतीला व

तदनुपगिक रयालीखुशालील या प्रकरचे नतनंगायनममुर काव्य प्रियतर बनले हाते. या

प्रकारच्या र्चनाममथीची भाहिनी किती दीयकाट वाटन हाती, दे किर्लेस्क्राच्या १८८० च्या

पुटे लिहिलेल्या * साम्रा ' खरग्या पोरागिक नाटकात सुमठ्रा ब स्क्मिणी याच्या

१, ज्या वाक्याड शिवा फायात जल्कार नाहीत त्याचा रस खपक लगते.

भन ह सामान्यत* गांड खेर, परु त्याला मिडान झ्या खायरम उदी विशेष गाडी येती, तसा सल्कारांच्या यांगाने आपणास विशोर चमतयारिक रस येतो.

फृष्मशासत्री गाग्याडे,

अटकारविवेक, टाप्नमाठ, १८०३

1) मराठी वाढ्ययाचा इतिहास

सारख्यांच्या तोडी घातढेल्या पदांत लावणीच्या चाींना असटेल्या प्राधान्यावल्न जाणवते, हांरेदासी धाटणीचीही वाही पदे या नाखात आढळतात. या दोन परंपरा सित्ती इढमूळ झाल्या होत्या है यावल्न कळते संत व दयाहिरांच्या परंपरेला अव्बळ ईग्रर्जीत माप्त झालेले हे स्वस्प पाहिल्यामत्तर उरलेटी घनी परंपरा डोळ्यांउमोर येते, दी पंडिवांची, मस्ताच्या अध्ययनाने ब पदीक रसिकतेमुळे हीच परंयरा इवर दोन परंपरांपेक्षा तवालीन प्रतिष्ति छेसवांत अधिक मान्यता पावठी होती. ' आर्यापति ' मोरोपंत हा यामुळेच त्यावेळच्या बऱ्याच टेसदांबरा भावड्या कत्री ठरव्य होता. आर्याऱत्तात भाणि मोरोगती थाटात : गंगावर्धीन ? नावाचे वाब्य लिहिणारे एक तत्कालीन, ग्रेथकार त्रापूवाहेव कुरेंदवाडकर आपल्या बाव्याच्या प्रक्लाबनेन, प्राढ, मारदल व सस्तृतप्रचुर मापेत ब्राव्यलेसन असावे असे सुच्रवितात.* मोरोपंतांच्या ' वेबावटी ? या खाच काल्यावर पररामतात्या गोड्योळे ९ केकाददी ) व दादोब्रा पांडुरंग ( यशोदा-पांडुरंगी ) यासार्यांनी टीका हिहाव्या किंबा गोबिंदराव कानिटकरांठारस्या पुढच्या काळातील आधुनिक अमिकूवीच्या टेसकाच्या : संमोहटदरी ' या. कान्यावर “ केकावली ! ची छाप दिसावी, यावरून केशबसुनपूर्व झब्यावर मोरेयतांचा भसटेला प्रभाव: हस्गोचर होतो. पंतांच्या कवितेची महती स्पष्ट करिताना दादोबंनी पैतांच्या व्याकरणशदधतेचा आवर्जून उल्लेख केडा आहे. *

दादोब्रांनी * यद्योदा-याडुरंगी? ल्या लिहिठेली अलावना तःकालीन रसिकांची वाड्ययविपयक भूमिया समजण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. मिलटनच्या “ पँरडाइज टेस्ट ? शी या ग्रंथाची त्यांनी तुलना फेडी आहे. ' वेवावठी ? वर टीका लिहिण्यामागे काव्याचा घ्वत्यर्थ कळावा, विद्यारथ्यीना शब्दश्षान व्हावे बगेरे उदिष्टे असल्याचे दादोया स्प करतात. अर्पणपत्रिफेबरून व ग्रंथाच्या नावावरून ग्रंथाचा वाह्य उदेश, सतर कन्या व मातापिता याचे घाडूमयख्पाने स्मारक करण्याचा दिखतो.१ तत्वाडीन सस्टृत पंडितांचे माईत व्वीकटे दुलेक्षच होते असे दादोब्रांनी मलावनेत केटेल्या नि्वेदनावरून कळते,* याही-

१. जो झब्दर्पी चित्र बनवितो तो करती; कविता सोपी अखावी म्हणजे कल्पना किट नावी, वजनदार अवावी; प्राहवत अध्ययन अपक्त, तिच्यातीठ सस्हृत शब्द वाहन राकडे तर तिचे मापा हे रूप नर होईल, आखा विचार ' गंगावर्णना ? च्या शेवटी जोडळेल्या भ्रम्तावनेत प्रकट केळा आहे.

२, -व्हस्वदीर्शललदि अयाधित गमाळिल, येणेक्ल्न तर त्यांच्या चाठुर्यसरित चुद्धीने कापल्या वाणीस पतिज्तेचा पाटाव नेखविटा,

यक्ोदापांडुरगी, प्रज्याबना, र. १८

३. वापी, कृप; तदाय अथवा धर्मद्याळा द्यधून एखादे एर्तकर्म करावे तर तित्त्फि दब्यखाद्य आपल्याज्वळ नखल्याचे ते नमूद करतात. आपण अत्राह्यण असल्याने वर्णाप्रमाणे आपटी चाणीही असंस्कृत असल्याचे मश्रपणे व क्षमायाचनेच्या स्वरात ते सागतात. पेडिताना आपली टीका मान्य व्हावी म्हणून तिची मापा सद्दाम संस्हवप्रचुर च प्रौट ठेविळेटी दिसते.

४. वामन, मोरोदंत यांची काब्ये पहाणाण दहा ल्झांत ए्रयदा बादाण छाफ्डेल; निदान ळात तरी यापड्टा तर सापडेल असे ग्हणून आपल्या या पोटण्यान भविद्ययोक्ती

नसल्याची ते खाटी देतात. १ यक्षोदापांदुरगी, प्रन्नावना

राजकीय स्थित्यंतर घ त्याचे वाडायीन परिणाम ६५

पेठा मर्तावनेतीळ महत्त्वाचा मुद्या म्हणजे कोणत्याही ग्रथाच्या आस्वादास ज्या देशातील तो प्रथ असेल त्या देशाचे डोळे ब जीम असली पाहिजेत हा.* तत्कालीन पिढीचा दोन भिन सस्ततीजी सपर्क आल्यामुळे, निरनिराळ्या सस्तृतींतून निमोण झालेले ग्रथ वाचताना होणारा घोराळा राळण्याच्या दृष्टीने दादोभानी माडलेला हा मुद्दा महत्त्वाचा होता. “ केकावडी'च्या सदर्भातच पुढे न्यायमूर्ता रानडे यानी केलेल्या काही विधानांना मार्थनासमाजाच्या दृष्टिकोणाची वाघा झाल्याचा जो आक्षेप “ निजधमाटिः्तून विष्णुशास्त्री चिपळूणकरानी घेतला, त्यावरून दादोआनी प्रतिपादिलेल्या वरीळ सिद्धान्ताची महती अधिकन पत्ते,

दादोराची ' यश्ोदा-पाडुरगी 'ची प्रस्तावना वरील अनेक कारणानी महत्त्वाची अवली, तरी त्याचे घेयावळीवरीळ भाप्य पारपरिक| मलछीनाथी स्वर्पाचेच आहे, वाढ्यया कडे पाहण्याचा न॑वा इृष्िकोण च नवी रचनापद्भगती त्या काळच्या छेखनात टाशीबपणे जर झुठे प्रतिबिंवित झाठेली दिसत असेल, तर दी म. मो. कुटे याच्या ' राजा शिवाजी र या फाब्यात, कुठे यानी मराठी कवितेच्या स्वनापद्धतीत व भापादीलीत बदल घडून आणण्याचा प्रयत्न पेला, बोलमापा ब काव्याची भाषा यांतील अतर कमी करण्याची भूमिका घेतली, रवमानथ शतय तितका साचा ब वास्तववादी ठेवण्याची खरपट वेली श्री. कुटे थांची प्रतिभाशक्ति त्याच्या या उद्देदयाना पूरक होण्याइतमी समर्थ नसल्याने त्याचा हा उद्योग अयशस्वी झाला, त्याची खूप चेष्टाही झाली, था यक्यापयक्षापेक्षा श्री. कुटे याची सरी महती आहे ती नव्या जाणीवेने नवे प्रयोग करण्यात व त्याची तात्विक बैठक स्पष्ट करण्यात, तत्वालीन काव्यातील खाफेतिक रचनाभधाचे प्राचुये लात घेता कुटे याचा हा अयशस्त्री, पण घाडसी प्रयोग नजरेत मरतो त्यानी या काव्याश या दृष्टीने लिहिलेली प्रसावना तर बहुमोल आहे. त्या काळच्या समाजाचे अमिरविदृष्ट्या श्री. कुटे यानी केलेले वर्गीकरण बाळायेतिहाठाभ्यासकाळा फार उपयुक्त टरणारे आहे.

कुंटे याची मते

कुटे यांनी तत्वाठीन वाचकाचे समिरुचिददष्टया तीन वर्ग पाडले आहेत * (१) संस्कृत काव्यामिमानी झालीय मडळी, (२) नव्या भमिरुचीचा इंमजी जाणणारा वर्ग व (३) अशिलित जनता. कुटे यानी सस्कृत पद्धतीच्या इत्रिम खेसनपद्धतीवर हछा व्वढवून स्वाभाविक, अकृत्रिम शेटीचा पुरस्मार आपल्या “ राजा शिवाजी ? या काव्यातून केल आहे सस्तन शोडील ते कासिकळ म्हणतात व क्लासिकल रेलीचे पयवखान, ती निसर्गावर मात करू इच्छीत असल्यामुळे, दजिमतेत भपरिहायपणे होणार अठा कुटे याचा अमिप्राय आहे. उर कला निसगाच्या अनुकरणात असते असे त्याचे मत झसल्याने त्यानी या स्वामाविक शैलीचा अवलज केढा. मराठीकडे पाहण्याचा इग्रजी शिक्षिताचा दृष्कोणही सस्फतामिमान्याप्रमाणेच विरत अवतो, कारण ते मराठीकडे मराठीच्या दश्वोणावून न पाहता सस्कृतच्या किंवा इग्रजीच्या चष्म्यातून पाहतात असे कुटे याचे प्रतिपादन झाहे. मराठी शन्द उपल्ब्ध असता सस्छृतचा आश्रय करणे कुटे याना अयोग्य वाटते. बापूसाददेध कुरदवाडकराच्या अगदी उल्ट असा हा दृष्टिकोण भाहे. मावी काळातील

१. यशोदापांडुरगी, मस्तावना, प. ४३ २, राज रिवाजी, भत्ताचना

ट्‌ मराठी घाढार्‍याचा इतिहास

स्वामाविक, वास्तय शेलीचा प्रम्नाव माज कुटे याच्या विचारातून झाल भाहे, आणि इग्रजी राजवटीचे वाळायामिरुचीच्या इप्टीने जे वैरिष्ट्य आहे ते ऐशिकतेच्या व बालववादाच्या तात्त्विक पुरत्वारातच, हा बासववादी, ऐटिक दृष्टिकोण घेणाऱ्या नव्या मिजाराच्या कवींची शेळी मात्र जुन्या वटणाचीच राहिळी हे प्रधानाच्या ' दैयत्तेनी ' किंवा कौर्विक्राच्या ६ इदिरा ' कान्यावर्न आगि कानिटकराच्या * समोहटहरी 'वरून उघड होते. महादेव शास्री कोव्ह्टक्रानी “ मुगी ' सारया भवा विषय घेऊनही रचना मान आर्यादत्तातच क्ेडी माहे, नवे रसायन जुन्या उरणगत भरण्याचा हा प्रकार दीर्यकाळ चाळू होता. सत्कृत काब्याची भापातरे करण्यास ज्याप्रमाणे पाही लेखक पुढे आले, त्याप्रमाणे इग्रजी सुट कवितेची मापातरे करणारे विष्णु मोरेश्वर महाळ्नींचारखे काही ठेसकही दिसतात. पण सुट रचनापदती च वाही इग्रजी कात्यप्रवाराचा स्थूळ पस्चिय सोडल्यात इग्रजी कबेताच्या मापातरकत्योची रचनाएद्धती जुन्या वळणाचीच राहिटी. कादरी झ्वाव्यावर जुन्याची छाप पटावी याते नयळ नाही, पण इम्रमी राजवटीत निर्माण झालेल्या बीदमरीखारख्या नव्या लल्तिलेसनप्रकारावरही सस्छृन य्रेटीची घनदाट छाया आहे. इग्रजञीतीळ “ नोंब्हिळ ? या प्रभाराचे मराठीत नामकरण होताना काही वेळा “ नावळ ? असा पर्याय योजिला गेला. पण जे नाव लोकप्रिय झाले ते कादमरी हेच होय. वाणमद्राच्या कादयरीचा सत्कार या वाळ्ययप्रकाराच्या नावातही आहे. बात्तमवादी उपयुक्त विचार सरणीच्या त्या काळात खादमरीवर ठसा उमरा भाहे तो मदृभुततेचा व आतिद्ययोचीचा, बाब्यातीळ मद्‌सुतता क्मी होऊन ती आता कादवरीत अवत्रल्याचे दिसते. वाणमट्टाममाणे पुराणकयाचाही हा सस्कर असावा. याच जोडीठा ' शुक्तहात्तरा ', “ पिंहासनमत्तिशी ! इत्यादींसारख्या क्थाचा परिणामही या काळच्या कादमरावाळ्ययावर झाल्याने त्यात अद्‌भुतते- बरोयर उत्तान शुगाराच्याही छटा उतरल्या आहेत. या. कादेवऱ्या गराथान्याने य्रायमिक अवत्येतीळ अमिरुचीच्या वगग्रेखाठी लिहिलेल्या अठल्याने त्याचे स्वरूप वहुताशी भतिदायोक', स्वमरज्नात्मफ व दुगारप्रडर असेच राहिठे. मुक्तामाला, मजुषोपा, रस्नप्रमा, बसतमाद्य, चपकमाला, सुद्दास्यवदना इत्यादी खदभर्‍्याची नावे पाहिटी तरी त्यातील बाठावरणाची कल्पना येते. नायिकाची वर्णने, कर्लूची वर्णने, नगराची वर्णने, विरहाची बर्णने इत्पादी प्रकारच्या वर्णनाची रेळचेळ या कादमऱ्यातून आढळते. सभान्यता, वास्तवता, व्यक्तिदरीन उत्यांदी घटक त्यात सद्यांपे अयतीर्ण व्हाववाचे होते. यावीठ अदुसवतेची बातही बाणाच्या कादउराप्रमाणे मत्य नदती. या प्रकारचे टेखन करणाऱ्यात याखीमडळींचा मरपा विशेष होता. या झाढयराठेगनाला पिटरनच क्काटीन पिढीतीळ एक विः्चारवत का, वा. मराठे यानी या प्रारच्या कादयरीलेग्मनाला * कीड? नसे संगोधिळे भाहे. 6 जेयडे पुरुष तेयडे मदनाचे पुतळे, जेवट्या स्रिया तेवढ्या तिळोचमा, प्रत्ये ोकस्सली मरणासखरचा योक व आनदेस्थल्गे स्वर्बागरखा सानंद. ? डे व्वालीन कादवर्‍्याचे उपहाउ पर बणेन करणारे लेखक श्री. मराठे हे होत.

मराठे यांची टीका श्री. व्य. या. मराठे यानी “ नावळ व नारफ? नावाचा नियघ १८७२ मध्ये डिटिल्य, त्यां वरीळ्यमाणे काददरा-लटेर्सदावर त्यानी टीस केटी नाहे. तकाटीन समि

राजझीय स्थित्यंतर व त्याचे चाझायीन परिणाम न

रुविसपन व्यक्तींची ललत वाढ्य़याकडडून काय अपेक्षा होती, हे यावरून स्पष्ट होते. मराठे यानी या निमधात तत्त्वत वास्तववादाचा पुररकार केठेला असून सखल, काळ व व्यक्ती याच्या वर्णनामध्ये वितगती असता कामा नये मशी अपेक्षा प्रकट केली भाहे. ग्रीक नास्यकंठेळा अमिमेव असलेल्या एक्याचाच (६४ चा) मुद्दा येये मराठे माडतात. ज्या काळची माणसे तसा पोपास, 'ाळ्रात, ल्कत्र बंगेरे वणीवी, नावळामध्ये सृष्टीच्या भैसर्गिक स्वरूपाचे वणन भसावे, मराठी कादमरीकारानी डिकन्स व स्कॉट या दोन कादरी काराचा आदर्श समोर ठेवावा, हळकर लोकाचे फारसे वर्णन करू नये, श्रीमताचा थारमाटही नसावा, जे सरे असेळ तेच जागोजाग वणावे, आडतीचे वर्णन करताना आत्म्याकडे विशेप्र ल्क दिले जावे, सऱ्या पुरुषाचा वृत्तात असला तर फारच उत्तम, अशा पकारचया अनेक सुचना या निमवावून केल्या आहेत. हरिमाऊच्या वास्तवबादाची ही एक प्रकारे नादीच होय, एका बाजूळा भदुभुत व दुसऱ्या बाजूला वास्तव याची खाघेजोड़ करण्याला ऐतिहासिक कथावस्तू उपयुक्त ठरल्याचे हरिमाऊच्या ऐतिहासिक कादवऱ्याबल्नही दिसते. हरिभाऊ काळात राष्ट्रीय भावनेचे ऐतिहासिक कादबरानिर्मितीला विशिष्ट साह्य झाळे हरिभाऊपूर्व काळात निर्माण झालेल्या ऐतिहासिक कादभऱ्या दोनच आहेत. त्या ग्हणजे मोरोया कान्होमा याची ' घाशीराम कोतयाळ ' ( १८८३ ) आगि रा. मि. गुजीकर याची ' मोचनगड? 9८७१). तमदृ्ट्या * मोचनगड ' सरस भाहे. शिवकाळावर पुढे अनेक ऐतिहासिक कादमऱ्या निर्माण झाल्या, ही पहिलीवहिली ऐतिहासिक कादंबरीही शिबकळावरच असावी हे टक्षणीय आहे, ' घाशीराम कोतबाला 'त मात्र अनेक गोष्टीचे कडमोळे केले झाहे एक ळल्तिठती निर्माण करण्यापेक्षा अनेक प्रकारच्या माहितीचा सम्रह करणे हे या अथाचे उद्दिष्ट असल्याचे स्वत लेखकच प्रस्तावनेत खागतात १ तन्काठीन साऱ्याच लल्ति व लहितेतर वाडययाचे प्रमुत प्रयोजन माहिती वा. घोध हेच असल्याचे “मजुयोपा * वा मुक्ता(क)माल ? या लोकप्रिय कादमऱ्यांच्या प्रस्ताबनावरूनही स्पष्ट होते. मजुबोपेत्रइळ जोल्ताना, * आवाज्यामादेरचे काम करू नये ब उमार्गाने सुग्य लागते ? हे स्पष्ट फरण्यासाठी आपण ही कादमरी लिहिडी असे रिठजूड डागतात आणि मुत्तामाठेचे रेखवदी वादमरीचा विषय नीतिपर व उपदेदापर अडल्याची स्वाही देतात. बरोघप्रमणता हा वाही अव्वळ इग्रजी अमदानीतील वाडययाचाच सास विशेष नव्हे, तो आपल्या साऱ्याच वाळ्ययाचा एक स्थायी भाब असल्याचे भगदी अढीकडच्या काळापर्यन्त मानण्यात येत हाते. या बोधाऱरोयर वाक्यरचना नीटपणे करता येणे, मराठी मापेची गोडी ठाबणे बगेरेयारखो जी उद्दिष्टे हरि केद्यवजी, दादोया पाहुरग, हळयेशास्री वगेरे मडळी सांगतात, ती. भव्बळ इगजी माळातीळ

1. पाच ञ्याराद्णाड पट्वाल्च ताट एका इटालययीद दाबा, वडणट्या,

इद्पुण्पाळी, मिडणयाट्या, वळाचाची खाते पीलाटाठप७, ख्योटपोडाट्च, पट जाणता पिप (0 कमित ७० घाट ए्टाणवस्याचा एल्वर्चलड पाडात्पकया कात त हीपट्कता्ट उष्फालद १११ जादा वयले बपापड&गादत पते भदत; १० ण्कुटवा याण

पािणाडषठप पवाड 0०७०४०० उत्त एलाडाळचड ए०$तपड ४ पढ पभाव इल्टा

घाशीराम पोततयाल, प्रस्तावना

द्द मराठी घाढ्ययाचा इतिद्दाल

खास वाढ्ययीन टद्दष्टे भानता येतील, हा उद्देश * मुक्ामाठे च्या झत्याठमोरही होता दे या फादंबरीच्या प्रलावनेत नमूद येले गेठे माहे,

लात घाढययावरील त्रिविध संस्करण

कात्पनिफ़ वा एनिहाविक कादेगऱ्यांपेजा यामाजिक स्वरूपाचे जे ठेसन काले, त्यात वाखवना पार मोठ्या ममाणात, ढघीवधी नळे दिवशी प्रतिजिवित शादेडी झाहे. बाग पदमनडींनी १८५७ मध्ये लिहिलेळे * यमुनापर्यटन ? दे पुलक मराठी फार्दररीचा प्रारम- रिंदू कल्पिण्यात येते. हिला कादेमरी-म्वर्पांचे ठेयने मानवा येईल शिंवा माही हा. प्रश्न वियाच असला, तरी टिच्यात प्रति्विरिते झालेला. वालययाद एवा याजूने भगवी उपडाओोडका, तर दुखऱ्या बाजूने प्रवारपीडित असा आहे. दिंदुघर्मातीठ विधवाची दुःरे. उघड करण्याच्या निमित्ताने, पण वस्तुतः स्सिस्ती धर्माची मद्दती परविण्यांच्या उदेशाने डिटिेल्या या पुन्तकात अनिरजिवपणा व मटक्पणा शिरला भादे, मुवारणावाद, प्रचारात्मकता, यास्लरवाद, सामान्याचे जीवन आणि सामाजिक कदेमरी याचा क्र्णानुयेध सामाजिक पादेगरीच्या ज्न्मापायनया आहे, हे माठ ' यमुनापर्यटना वरून दिसते. ' रनप्रभे ' यारख्या अदुसूत फादेमरीतही पुनर्विवाहाची सुधारणा डोकावते, $ रासेल्स * सारखी तत्त्वप़यण फादररो, अनुवादरूपाने फा होइना, इप्णशास्री चिपडूणकरानी मगणठीत भाणठी, अरबी भाषेतील सुरस व चमत्यारिक गोष्टींचा अनुवादही त्यानीच केला. छृप्णश्ाक्की चिपळूणपरर हे त्या काळी इतर शेजाप्रमाणे लल्ति चाढ्ययाच्या क्षेत्रातही अग्रणी मानण्यात येत. तन्वाडीन टले वाढ्य़यावर एका बाजूने संस्कृत, दुखऱ्या बाजूने प्स्षियन व तिसऱ्या बाजूने इंग्रजी साहित्य कसा ममाव गाजवीत होते रे डृष्णद्याल्ी चिपळूणकर या एकाच मेथकाराच्या भनुक्रमे मेघदूत, अरबी मापेतीछ सुरस व घमन्कारिक गोप्टी व रासेल्स या तीन झृतींवरून व्यक्त होते. इप्णश्यास्री चिपळूणकरानी वापरलेला. “ सुरख आगि वमत्कारिक ' हा शब्द तत्काठीन लोकप्रिय ढलित वाढ्ययाचे स्वरूप स्पष्ट करून दाखवितो. वेव मुरस आणि 'बमत्मारिक बाढ्ययप्रमाराचेच भाकपेण हे अमिर्चीच्या बाल्यावस्थेचे निददीक होय, तथापि हा दोप मान्य करूनही मराठी मापेच्या पोप्र्यांचे बार्य या. अद्भुत कथासादित्याने केळे, अस्या कुसुमावती देश्यपाडे याचा अमिप्राय आहे.* कदेमरीटेपनाचा प्रमाव तऱ्यालीन त्रियावर पट्टून त्याही कादेररीळेखनाय उद्युक्त झाल्याचे साळूयाई कोमपेक्र याच्या ' चद्रममाबिरहवणना ' वरून दिसते. दे पुस्तक १८७३ मव्ये प्रसिदध झाले. त्यापूर्वी ( इ. स. १८०० पासून ) कोणाही महाराष्ट्रीय स्रीने गयलेखन वेल्याचे आटळतव नाही. ' पुत्तककर्ता स्त्रीगाति आहे म्हणून प्रथमच वाचप्यापूर्ी था पुस्तमावर रागे मरू नका?

१. “ पूर्वी आमच्या लोकास मराठी भापा शिकणे हॅ यद्वेवारसय वाटत होतें. परतु हल्लीं ती भाषा शिंफून तींत ग्रथ लिहिणे हें साघारण इत्य आहे असें नार्ही अर्शी वहुतेकाची खात्री झाठी आहे. तरी आमच्या लोकास स्वमापतीळ पुस्तके व वतेमानपत्रे वाचेण्याची जितकी गोडी लागावी तितकी अद्यापि लागली नाही अस वाटते. ततर लोकास स्वमापेतील पुस्तक वगेरे वाचण्याची गोडी लागावी या हेतूने यथामति हा अथ तयार केळ भाहे. ?

मुक्तामाच्य, प्रस्तावना, २. मराठी कादेररीचें पहिले शतक, माग १ ह्य, ए. ३७.

राजकीय स्थित्यंतर व त्याचे घाडायीन पारणाम ६९

अशी तेखिकेची विनती आहे. खरीचा मथ यापठीकडे यात विशेष कौतुक करण्यासारखे वाही नाही असे ससीक्षाचे मठ आहे.) मराठी कादबरीच्या हरिमाऊपूर्व वेशिष्टयाचा विचार करितांना कथानकाचा शोकान्त शोबट करण्याचा ( ४७४०१५ ) उपकमही सुरू झाल्याचें रहाळकराच्या ' नारायणराव व गोदावरी ? (१८७९) यां कादयरीवरून दिसत.

नाख्याचा उद्‌य

अव्वळ इंग्रजीतील ललित वाढळायार्‍चा विचार करताना काव्य आणि कादरी यापेक्षा नास्य हा वाड्मयम़रकार एका डप्टीने अधिक माग्याचा मानावथाठ हवा, कारण इमजी वाढूमयाच्या अध्ययनाने शेक्स्पिअरखारख्या सर्वश्रेष्ठ नारककाराचा परिवय आपल्या नाव्यळेए्नाच्या प्रारमकळ'तच झाला. शेक्सपिअरच्या नाय्यदृतींचे इकडील लोकाना प्रारभी जे झाक्पेण बाटले, ते त्याच्या व्यक्तिदशानापेक्षा 'चमत्कृतिपूर्ण कधानकाचेच, हे. त्याच्या ' टू ज्रल्मेन ऑफ व्हेरोना ७ ' मचेर ऑफ व्हेनित र व : छंमेडी सॉफ एररस ? च्या अनुकभे “ अवर्णनीय स्नेहभाव भथवा आनदपृर नगरातील दोन तरुण ग्रहस्थ ) (१८७० ), ' ज्ञोन्यायचाठुय ' (१८७१) व ' भुरळ? ( १८७२) या क्यात्मुक खूपातरावरून स्पष्ट होते . शेक्स्पिअरची नाऱ्यरूपाने पहिली ओळख मराठी रसिकांना झाली ती महादेवशास्त्री कोव्हरटकरानी १८६७ मध्ये केलेल्या 6 अथेल्ले ' या शोकातिमेच्या अनुबादाने, कोल्हरकराच्या या अनुवादानतर पाम्ब घर्पीतच ५ जूल्यिड सीझर ? या दोक्सूपिअरच्या आणखी एका शोकात्मिकेचा अनुवाद विजयशिंग? या नावाने मराठ्री रसिकासमोर आल ( १८७२ ). कादमरीमध्ये सुसात्मिकतेचे प्रामल्य आढळते, तर स्वत नपणे लिहिलेल्या नाटवावूनही शोकात्मिकाना पहिल्यापासूनच कसे प्राधान्य प्रात्त झाले होते हे वि. ज वीतने यानी १८.१ मध्ये लिहिलेल्या * थोरळे माधवराव पेद्ावे या नारभावरूनही दिसते. शेक्सूपिभर हा त्या वाळचा अनुवाददृष्टयाही सर्वात लेकप़िय नाटककार टरळा होता. सस्कृत नारकाचा परिचय येथीळ शाखीपडितांना दाघकाळ असूनही त्याचा मराठी अनुवाद प्रथम केला गेला तो इग्रजी राजयटीतच. कॅलिजातून अभिजात सस्तृत्त नार्फे म्रयोगरूपाने रगभूमीवर आणण्याची प्रथा मुत्र विद्यापीठाच्या स्थानेनतर रूढ झाली, मोनिअर बुइल्यम्थच्या ' श्याऊुतला ? च्या अनुवादा पासुन सस्छृत नास्यठतींकडे युणोपीय रसियमाचे टक्ष वेथरे होतेच, विद्यापीठातील सस्कृतच्या भध्ययनाने सस्कृत नात्याच्या भभ्यासाला आणखी उजळा मिळाला. * सस्कृत

१. मराठी गाचा इग्रजी भववार ( आर्शत्त २), ए. १२८.

२. अबोचीन मराठी गयाची पूर्वपीठिका ( द्रितीयावृत्ति ), ए. ५१,

3 झाषाव्ट्कच्याच धाड १७ ३५७० एटा छाट ४505६ दिश्‍णण्ाट नतल 1 118, ० 20, ७15 एव035 13५6 एच्या एव्याडताटत ठा चतेच्यणाल्त यान 0 :8)00011:1171) उपडा तेल, 1150014712005 $९1॥ए३, 7०8४० 29

या भटरा नाटकात शेक्टूपिअरच्या प्रसिद्ध थोकातिक्रा आहेतच,

४. बहुतेक सस्कृत नाऱ्यडतींचे अनुवाद मुजई विदापीठाच्या स्थापनेनतरच झाटेले भाहेत, परुरामपततात्या गोडयोले-वेणासंहार ( १८-८७ ), उत्तररामर्चारेत (१८५९), शात (१८६१), मृच्छकटिक (१८६२ ), नागानद (१८६० ), एप्णयाखी राज्वाडे-माटतीमांधब ( १८६१), सद्राराक्ष (१८६७), अमिदानझाउतल (१८६९).

७० मराठी वाड्याचा इतिहास

नाटये ठरळक स्वरूपात का होईनात, पण अनेक शनकानवेर पुन रगभूमीवर येऊ लागली. संख गात्यडतींच्या मराठी अनुवादासुळे मध्यवरीच्या दी्ध काळयडाव रंगभूमी व नाल्य याची जी अवडेळना झाली ती संपून नाल्यकठेल पुन ऊर्जितावस्था आठी भाणि सस्त नास्यसाहित्याशी नवपरिचित इंग्रजी नाटयाची खागड घालण्यात येऊ लागली. शेक्सूपिमर- सारख्या नाटककाराच्या व्यक्तिदर्शनाचे पौरात्य आमवात करण्याचा जरी तो काटयड मसल, तरी त्याच्या ळेपनरीठीचा प्रभाव तत्वाडीन नाटकककारावर कळत नकळत, तथापि न होणे भश्चक्य होते. पल्लेदार गग्राची, नव्या मवारच्या सळनायवाची मागि लस्टचक स्वगताची कल्पना मराठी नास्यसप्टीत शेक्सपिअरच्या परिचयातूनचे आली असावी. न्या बाळचे भनुवादित मराठी चाव्य वा कथा पाहिल्यास त्याचा त्या प्रकारच्या अव्वळ दर्जाच्या इम्रजी कारतींशी समय आल्य नसल्याचे दिसते, इग्रजी फांबिताच्या अनुवादात शेलीवीर्स सारख्या कवींचे अनुबाद नाहीत, आणि क्थासाहित्यात, हरिमाऊपर्यंत किंवा हेरिमाऊच्या पहिल्यापहिल्या फादमऱ्यावरही, रेनॉल्ड्छखारख्या दुय्यम लेसकाचा प्रमाव भाहे. क॒पा साहिय़ातील या परिस्थितीची मीमासा प्रा, ग बा, सरदार पुढीढप्रमाणे करतात --

£ मप्यम प्रतीच्या गोष्टींचे तुमे करण्यातच तत्वाहीन शेखकांनी सतोथ मानल. याचे कारण म्हणजे उज्च वाड्ययातीठ रसग्रहण करण्यास लगणारी कलात्मक दृष्टी त्या वाळी फारच थोड्या लोकात होती. धुद्धिमान व सुशिक्षित लोक सरकारी नोकरीच्या मोहात गुतळे होते. इग्रजी व मठी या दोनही भापाचें पूण शने भरलेले लेक मराठी वाड याच्या वाट्याला येणें शकय नठल्यामुळे तुटपुज्या माडवलावर लेसन यवसाय आाल्पिणाऱ्या सामान्य लोकाच्या हातींच फ्थावाड्ययाचीं सज गे्ी, *१

रंगभूमीचा आरंम

वास्तविक वाब्य वा कथा याच्यापेक्षा सामान्य जनतेचा मेक या नात्याने राभूमीशी अधिक सयध येतो. भिम रुचीच्या लेकाचे एकाच वेळी समाराधन करणारा हा कहप्रकार असत्याने एर्वेसामान्यांच्या अमिर्चीचा सर्वाधिक परिणाम नारकावर व्हावयास पाहिजे, परतु रगभूमीच्या निर्मितीपासून दीघवाळ्पर्यत्त वाळायात्मफ नाटयाशी रगभूमीचा समध आल नादी. यिप्णुदास भावे दे आक्ुनिक मराठी रगसूसीचे जनक भानल्यास त्याच्या कार्याचा भारम १८४३ पासून झाळा आहे. मावेप्रगीत पौराणिक नार्यटतींत वाड्मयीन शुगाना महत्त्व नव्हते या नाटकांना अलल्डुर्‌ बा तागडयोम खर्याची नाटकेच मानण्यात येते. लळित, तमाझा वा वीर्तन याच्या समिभणाने तयार झालेल्य तो एक छाचा होता. पौराणिक कथानवाचा स्थूळ आराखडा ठरलेलाच असे, पण मापणे ब सवाद ठराविक नसत. तर्यापि त्यात पुष्कळ प्रमाणात साकेतिकता असे. प्रारमकाळात ख्ळळे गेळे, ते या मकारचे नाट्य त्यानतर इग्रजी रगभूमीच्या परिचयाने * पार्स ? ह्वा प्रकार मराठीत भाला. पण फार्समये सवादापेक्षा घटनांना, छृतीना, अगविक्षेपाना प्र'थाय भवल्याने येथेही नाटकाच्या वाड्य़या त्मक अगाकडे ल्य पुरविले गळे नाही. या काळातील रगभूमीच्या वाढकाना आदूपत स्वरूपाचे पौरागिक नाट्य वा विदूपकी 'याळ्यानी मरेल पाठ ही सवसाधारण माणठाच्या रञनास पुरेशी वार्त होती. त्यामुळे नाटकाचा वाढ्ययीन दजा एकदरीने सामान्यच राहिल. मराठीत * बुक्तिश ' किंवा ' छापील? नार्काची पदती स्ट झाढी ती १८५१ मध्ये

१ अर्वाचीन मराठी गद्याची पूर्वपीठिका ( द्वितीयादूचि ), ए ५०.

राजकीय स्थिव्यंतर बघ त्याचे वाडाःयीन परिणाम ७१

६ यमोधचद्रोदय ' या नाटवापासून; आणि हे. नाटक मुळातच तात्विक स्वरूपाचे आहे. १८५१ नतसव सस्कृत नाटकाच्या स्सावरास परशुरामपत्तात्या योडयोले, दृष्णक्यास्त्री राजवाडे, गणेशशास्त्री ठेळे, रा. मि. गुजीकर, लिवरामशास्त्री पाळदे यासारखी रसिक विद्वान मडळी मिळाठी ब इंग्रजीच्या अनुवादास वा स्वतम नाटबळेसनास महादेवश्यास्ती पोल्हय्कर, वि, ड. वीर्तने यांसारखे अमिसचिसपत्न लेखक पुढे आढे, यामुळे डापीळ नारकाना काही एक दर्जा १८५१ नतर प्रात झाल. यापुढल्या वाळातही पौराणिक छापाची व सामान्य अमिरुचीची नाटके अथात होत होतीच. या पौराणिक नाटकाची सख्या विपुळ आहे. ऐतिहासिक कथावाडूमयाच्या मानाने ऐतिहाठिक नाटये सख्येने अधिक आहेत. सामाजिक कादबरीप्रमाणे सामाजिक नाटकातही सुधारणाचा पुरस्कार वा धिक्कार आढळतो. । मनोण्मा! (१८७१), ' खैरसकेशा ' (१८७१) वगेरे नाटे या प्रकारची होत मान प्रचारासाठी सामाजिक, ऐतिहासिक वा पौराणिक नाट्याचा पुढील काळात जितका वापर झाला, तितका या काळपडात झालेल नाही. या नाटकावलून देही दिसते वी, नारकातला यिदूपर्जी प्रकार जर सोडला, तर विनोद ब सभीर नाटय याचे मिश्रण करण्याची पुढील कालातील प्रवृत्ती या नाटकात दिसत नाही. दोनही प्रकार अल्ग अल्गपणे एकाच खेळात दाखविळे जात. विनोदावर स्वतन भर असलेल प्रकार * फार्स * या नावाने ओळसला जाई. पण पुढे * फार्स “वाही अथ बदल्ला भागि ' नारायणरावांच्या बधा बर आधारलेल्या नाटकालाही फार्स असे सत्रोधण्यात येऊ लागले, फार्सच्या तनामुळे पौराणिक नाटकाग्रमाणे भडक घटना आणणे एका बाजूने शक्‍्य़ होई; आगि दुखऱ्या बाजूते व्यक्तिदरीनातीळ सामाजिकतेने वास्तवामदळच्या नव्या जाणिवाचे काही झकी समाधान करणेही साघे, मावी काळातील वास्तववादी सामाजिक नाटकाची बीजे या फार्स मव्येच आहेत. दे फार्स बिनोदालाही नवे बळण लावू शकले, एकदसीने मराठी नाट्य बाझ्ययाच्या निर्मितीचे बेरेवसे श्रेय इग्रजी राजवटीकडेच जाते, म्रिरिश राजवटीपूर्वा निमीण झालेल्या तडावर येथोळ मराठी नाटकाची इकडे माहिती नव्हती, कानडी रंगभूमीचा काही

* एक सखार विप्णुदासाच्या नाल्यावर झालेला आढे हे मान्य केळे, तरी इग्रजी नाटकाचे होणारे प्रयोग, विद्यापीठाची स्थापना, सस्टत नाटकाचे भनुवाद, इग्रजी नारधरतीी परिचय व मुख्य म्हणजे नाटथरहाची निर्मिती थामुळेच मराठी रगभूमी उत्कप पावू रकली रंगभूमीच्या भमावीच मध्यतरीच्या काळात मराठीत नारजे निर्माण होऊ द्यकठी नव्हती. मुमई प्रातात पहिळे नाटयगृह बाचळे गले ते १८४० मध्ये मुमईस ब्रॅंण्ट रोड येथे, विष्णुदासाचे नार सागलीस उभे राहिळे ते १८४२ मध्ये. विष्णुदासाच्या पावलावर पाऊळ राकून १८४९-५० मध्ये ' इचल्करजीकर नारक-मडळी ' स्थापन झाली. विष्णुदास भावे यानीही १८५१ पासून ठिकठिकाणी दारे काढण्यास मररम केल्य. १/५३ मध्ये मँर रोड बॉबे थिएटर येथे इग्ल्शि पाखाचे प्रयोग होऊ लागले. १८८६ मध्ये पदिला मराठी फर्स रगभूमीवर आला या फार्समधूनच पुढे सामाडिकि नारक उमटले. समीत नारकाचा प्रारभ १८७९ मध्ये निलेकेकराच्या ' नळदमयती ' या नाटकाने झाल,

1 “पिला १साटय० दा णा्पावी गालादया ताहापब्रापट बाणा आट व्याटुण२छ छि एट झ्य] ९० पड पट डाग्हुट, १३१ पल्याड 0 फण्फपांवा

हवंपल्यपाळ द्याचे कपधडट्याट्या, 1वते ॥0 शीट या शेट ७०51115 0 13- पडळ

उण्नाच्ल ऐेपावचट, भट्लीचगलळणड पप्या, वटल 38

७२ मराठी वाहछमग्याचा इतिद्दास

प्रस्तुत कालखंडाची चाढययीन वैशिष्ट्ये

फमिता, कादरी व नाटक या तीन प्रमुस ललित घाह्यायप्रकाराचे एग्रजी राज्यटीच्या पटिस्था सत्तर-ऐशी वर्षाच्या काळातील स्वरूप याप्रमाणे आहे. दमनमपूर्व वाळ्ययाचा एवण माग पद्यप्रधाने असल्याने इग्रजी राजयटीत पदठेसनात सड पडण्याचे कारण नव्हते. विपय- दृष्टया मान फान्यात बदळ झालि दिसतो. हा बदल गद्ठेगनाइतका डोऱ्यात मरणारा नाही, कारण, इग्रजी राज्यटीचे भागमन ग्रदाल्य जितके प्रेरफ शाळे, विवपे काव्याला झाळे नाही, पद्याच्या मामाने पुष्कळच अविक ग्र या दाळात निर्माण झाळे, पोणता लेखनमरपार वेव्हा बहराला येईल यामद्दळ फाही निश्चित नियम सागता येत नसला, तरी प्रत्येक झाल्ग्पडत स्थूलमानाने काही प्रत्ती स्थिर होऊन महत्त्य पाववान आणि वाळयनिर्मितीवर त्याचा प्रयक्षाप्रत्यत्त परिणाम होतो, या दृष्टीने पाहता इंगजी राजवटीचा वाळ भावनेपेक्षा बुद्धीवर, सरेठपगापेक्षा विरडेपणावर आणि भाघ्यात्मिक बचपेना भौनिक घटामोडीमर भर देणारा ठरला, उपयु शानाचा पसार हे या काळाचे श्रीद होते, मागि यामु>ेच इतिहाए, भूगोल, विशन, ऐहिक सुग्याची महती, सामाजिक, राजफीय व भार्थिक परिस्थितीचा विचार इत्यादी गोष्टींना या काळात विशेप महत्त्व भाठे; आणि याठा ग्ररक होईल असेच वाळाय प्राधान्याने निर्माण शाळे, भाणि निमध, दयास, 'चरिम, स्थळवणेने इत्यादी गद्याड्ययाच्या शाखा पछठवित झाल्या. या पाल्सदयतील लोकाना गवाची पायामरणी करण्यावाठी दीर्घकाळ खटपट करावी लागली कोश ब व्याकरण यांठारख्या मापेच्या प्राथमिक गरजा मागविण्या- साठी कराव्या लागणाऱ्या धडपडीचे वर्णन मोल्यूवय व दादोया यांनी अनुकमे आपल्या कोशाच्या व व्याकरणाच्या प्रस्तावनेत वेले आहे. ग्रथ पाहणे, लोकाच्या ताडन शब्द ऐयून त्याचा अर्थ पडताळणे, अर्थान्वरातीळ गोंधळ काढणे, श्दांची रूपे ठरविणे अश्या प्रमारचे गुतागुतीचे, किचकट व जग्रायदारीचे काम प्रतिकृळ घातावरणात सातत्याने कोशलेसकानी वेले.१ व्याकरणाच्या सदरात दादोया पाडुरग सागतात की, “ ही मराठी आजपर्यंत नियमात नव्हती म्हणून हिचे प्रकारहि फार आढळतात, आजपावेतो तिला नियमात आणण्याविपर्यी कोणी प्रयत्नचं केला नाही, ग्हणोन अत्यत विस्वडित झालेली व व्यावरणरूप फणीने जिला कोणी विचरटेंच नाही, म्हणोन डींत अनेक ग्रथि जमून फारच गुतठेली, अशी जी ही मराठी मापा , तिला काही तरो' नियमात आणावी भागि दीर्घयमालप्रथित जी तिची गत ती हाती घेऊन तिचे पदर काही सोडयून काहीतरो उकलण्याच्या धोरणात आणून बसवावी म्हणून व्याकरण रचनेचा सराटोप केल्य.? मापेल्य मध्यवर्ती धळण देता देता शास्त्रीय, जामदानाला योग्य अशी पाट्यपुस्तके नव्हती, ती या काळात तयार करून घ्यावी लगली, त्यासाठी मापातराचा उद्योग हाती घ्याचा छागला. परिमापेच्या विकर 1. छप्प शा छद, ७४७७ ० ०१००2 १ 90००१1८३७5 ९1505, (० दगावला कजत तयात टश काण्याठ् घ्यात इिण्या टण्टा जाट, ० येणा छा ला€टा रणात ०प(वीडटत एज एलालाबी[र्‍ 8३51530ल7. हाणप्पाचऊ, चि कटाटापयाचिब्रवण्या, 0० येडटलचिता ाषट्रपि68ठयाड पीठ्पा धट एटा साग्पपड 0८ए०ण्ाळ ग्य (० इलाटद फिट वापत. ठिपाड ्ताकुद्ट्ला णय ७व५याछुदाड प०00 घाढ 7०4१, णा मिया ७०४३ वणा लाञवूपड७फाीया ह या पट डटट€ मोल्वर्थच्या मराठी-इग्रजी कोद्याची प्रस्तावना, (१८३१ )

२. मराठी गद्याचा इग्रजी भवतार (द्वितीयावृत्त), उवारे, पृ. ४३.

राजक्रीय स्थित्यंतर च त्याचे वाडनयीन परिणाम |]

प्रश्नाश, लोकाच्या अनास्येशा, अबहेळयेला तोंड द्यावे लगले, लेकात वाचनाची गोडी निर्माण करण्यासाठी आवजून प्रयत्न करावा लागला. गथकाराना वक्षिपाचे आमिष दासरन तयाच्याकडून हये सया प्रवास्चे हुकमी ग्रवळेसन करन घ्यावे डागले, दे कार्य प्रचड क्णचे व सर्चीचे होते. याळा सपटित व पद्धतशीर प्रयन्नाची गरज होती. सरकारच्या शूवमद्द प्रयत्नाशियाय दे होणे अराक्य होते. हे साह्य इग्रजी राजवटीच्या प्रारभी राज्यकत्यांनी दिळे व मराटी गाची पायामरणी केली. ज्ञानरेंद्रे च श्ञानविवरण यासाठी सवीना उपल्ध झालेल्या सोयी हे या वाळ्उडाचे सर्योत महत्त्वाचे वेरिष्टय म्हणता येईल.या सोयीमुळे नवी ज्ञानदृष्टी व जिजासा निर्माण झाली. या दृष्टीच्या जोरावर झालेली नवी धार्मिक व सामाजिक जागती. च तीतून निर्माण झाठेठी नवी मूल्ये हे या काळ्यडाचे आणखी एक वैशिष्टय होय. विचाराची देवाणवेबाण करण्यास ल्गगणारी राजक्रीय शातता व व्यवस्था येथे ब्रिटिश राजबटीने प्रथमतः निर्माण केली, एकळत़ी राजवट व एवाच प्रकारचे काही प्रमाणात लागू होणारे वायदेकानू , दळणवळणाची जळद साधने, परस्परातील विचारनिनिमयाची सधी या सनुपगाने भारतातील निरनिराळे बर्ग ब समूह प्रथमच एकनर आठे आगि त्याच्य़ा मनात एकराष्ट्रीयत्वाच्या मावनेचे बीजारोपण झाळे ही या काळसडातील प्रतिक्रियाही फार महत्त्वाची आहे. यामुळे लोकशाही, राजकीय हक, कायदेशीर चळवळ, सप्टना इत्यादींच्या विचाराना अग्रस्थान प्रास झाले. ख्रिस्ती 'चळवळीमुळे काही नवीन सामाजिक मूल्ये नव्याने येथे भाली होतीच; पण ख्थिरती धर्माची दाट थोयवून धरण्यासाठी जुनी ास्त्रबचने ब साहित्य याचे नव्याने मथन झाल्याने प्राचीन वाड्ययाच्या अभ्यासालाही याच काल्सडाने नन्याने चाल्ना दिठी, नव्या-जुन्याचा परिचय, अनुकरण, दृढीकरण, समन्वय, सर्प इत्यादी क्रियांना ब तदतुपगिक विचारांना याच कालात बहर भाला, मुद्रणालये, ठृत्तपत्रे इत्यादींच्या निर्मितीमुळे विचाराच्या प्रचारप्रसाराची नवी साधने प्रातत झाली, नव्या आवाक्षा जाग्या झाल्या, जुनी 'चौकट मोडली. या साऱ्या धुमश्चत्रीत साहित्याच्या सौंदर्यामक अगाकडे लक्ष शणे फटीण होते. उपयुक्ततेच्या महतीमुळे ल्ल्ति वाड्याचा वापरही बोध व प्रचार यासाठीच मुख्यत करण्यात येऊ लागल. रजनाउरोगरच मापेचा परिचय घटविणे व वाचनाची अभिरुची निर्माण करणे हेही लल्ति वाळ्याचे प्रयोजन होऊ लागले, कादमरीच्या रूपाने माही स्वपरजनाव्मक साहित्य निर्माण झाले सरे; पण त्याचठरोमर काही नव्या पाश्चात्य बाझाय म्रकाराचाही येथ्रे परिचय शाला. स्तिमितावम्थेत ब मध्ययुगीन स्थिनीत असलेल्या या खडपाय वैवित्र्यप्रणे देशाला नव्या विचारमूल्याची ओळखप करून देऊन भापुनिक विशान- युगाच्या फक्षेत आणणे ही म्रिन्शि राज्यटीची प्रमुस कामगिरा, भषाणि या कामगिरीशाहि राज्यकत्यांच्या मतल्यामुळे व परकोयत्यासुळे मयादा पडलेल्या. या काल्सडात झालेली चाडूमयीन प्रगती पाहताना या गोपी छळात घ्याच्या लागतात. युरोवमध्ये जे प्रमोधन ( प.ला255१106 ) सवतीण झाळे, त्याची तांडओळण्य शगरमी राजवटीने भारतीयांना करून दिली व एक नवविचाण्वक्राचे प्रसर्नन केळे. या वाच्या गतीत अनेक 'दडतार झाले. या साऱ्याच चदउतारात बेग व दित्गा याचे नियमण राज्यकन्यांच्याच हावी दीर्घकाळ राहिठे, जनतेने ते स्वन च्या हाती घेण्याचा थोडाफार प्रयन या काळसडाच्या उत्तराधात वेला, भालातराने सरभार व उनवा यातील सहकार्य सपुणात येऊन उमयतांच्या हितसंयचा तील विरोध वादत चाल्टा, मराठी वाट्मयाच्या उत्तज्नाचे पूर्वाधातीळ प्रयत्न पुढे सपुशत आहे भ्षागि रान्यकयाचे एकदर घोरणही बरटले. ज्नतेटा वाड्मयामित्रदीे फाय पुढे ञोे स्मेळ तते स्वत 'च फराचे लागले. त्याचा विचार हा पुदीळ फाल्मलाचा आठला, तरी

«१०

७४ मराठी वाढययाया दतिद्दास

याचे प्रवर्तन शाळे, ते याच पाल्गंटात. ॥मिहुना साऱ्याच आधुनिक मराटी वाट्मयाचे उंगमरथान याचे काणणाटात आहि. या. कोळ्यंटातील वाटूमयाचा साफल्याने पिचार सरला त्याच्या जिकासास मिळाठेल्या अउधीचे असल्वरी लयात येने,

गुणपत्तेपेक्षा अपेक्षानिर्मितीस महच्य १८०० ते १८उ६ या पाऊणशे वर्षाच्या काल्याचे स्थूल्यानाने तीन टप्पे “कव्यिल्यास पिठी पंचवीस वर्ग जुन्याच जमान्यात ज्मा होतात. गुसऱ्या पंचवीस ब्षाचा काळ हा सरकारी प्रेरणेने केल्या गेटेल्या प्रयत्नाचा भुग्य काल. यानंतरच्या उरलेल्या पच्चयीच बपात जो भाग येतो तो स्वावलंयनाठाक प्रयत्नाचा. अगदी वेगळ्या दिशेने प्रयन मुरू होऊन ते मूळ घरू त्यगण्याच्या दृष्टीने हा साराच लॅलपट झया अपुरा साहे याची यावरून फत्पना येते; ग्हणूनच या काटाग्टाचा मिचार करताना, न्या. रानडे याच्या मना- भमाणे, रा फालस्यड युगवनच्या दृष्टीने तेवदा समाधानदारफ वाटत नाही. तथापि याच काळ्यंडात म्रावातील इतर मापाच्या तुलनेने मराठी भाषेने वेळे भगती पिम्मयावह असल्याचा आणि अपेजपतापेशा अपेक्षानिंगितींच्या दृष्टीनेच हा कात्ग्सडध महत्त्वाचा कसल्याचा झो निप्क्प न्या. रानडे यानी काढला आहे, त्यात या कालखंडाचे सारे मम अचूकपणे साटमिटेले आहे. --

6 अगदी निरपेउयणे पाहिल्यास (या काल्यदातील ) वाढ्ययाचे दे एकर चिन हे मुळीच समाघानमारक नाही दे सरे. आजची मराठीची प्रगती ही तिजमुळे भयिप्य- कालामद्दल निमाण होणाऱ्या भागेमुळेच स्वाग्ताहं ग्हणामी लागते; आतापर्यंत झालेल्या कामगिरीमुळे नव्हे. आपल्या इलख्यातील इनर मापाभगिनीचे याविषयीचे सापेश्र दारिदय लात घेतले, ग्हणमेच इनक्या अल्प कालावधीत भापण इतकी मज्ऴ गाठली याचे नवल वाटते. 7 १

1. [४४ एट. धाऊ छाट हाट फलाट एप फाटटयांल्ते (० धाट शद कड विव तिणाप 5इविटार्‍ प्ा९ 10005 41 30डलेपॉलट जापिट 5वव्टदर्या जतएवाटट शाला एट!आाठडपन्डुद 4 टण ल्वेलाल्चे ३३ (०0०पवयदते घाठाप्ट बि धाड एएला$€ 3 105 ००६३ एट पिच पळा ळि व्ग चएट्ण्याफरप्ाच्च ड्य6८६७ फटक. 11३५ ०णीर्‍ ध्या ४४८1००. ३६ फिट शोख फॉटिप्ळी तळ ११९ ट्ट डठाफूपाइ€ते 80 तट वागा र्ण शण पड 02 बत्यत/ ७९६ ऐखाद, ब्कच्लाधी[ बयाला एल टण्पा माय (फट ७००या( सी घड अजया वियेएयव्टु6$ 0 पाट

एकाच्या टश उड व्या 0 १९८०प्पा शत तुपड0०८ ऐ००चट, 101150611406005 १४1, फहट 11

प्रकरण शेरे भाषिक वाड्यय

कोश आणि व्याफरणग्रेथ

प्राचीन मराठी वाडायनिमोन्यानी आपल्या भाषेविपयीचा अमिमांन अनेक ठिकाणी त्यक्त करून ठेमलेला आपल्यास पाहावयास मिळतो. जानेश्वर, एकनाथ, दाखोपत, मोरीत इत्यादी कीचे एतदूविपयक उद्गार मराठी वाड्य़याच्या अभ्यातक[्‌स परिचित आहेत. सस्क्रृत पेडिताच्या मराठीनिपयक म्रविप्ठठ वृत्तीला मतित्रिया म्हणून हा. अभिमान प्रकट झालेला द्दोता. त्याचा अर्थ मराठीचा भापिक दृष्टीने अभ्यास करण्याची पद्धती सापल्यामध्ये रूढ होती, अणा घेता येणार नाही. तसे.अखने तर मराठीमच्ये कोश आणि व्याकरण या स्वल्पाचे प्रभ निमोण झालेले आपल्यात पाहावयास मिळाले असते. करण या स्वरूपाच्या अथाची भाषेच्या ऱ्या अभ्यासास भपरिहाये भशी भावद्यकता भसते. किमहुना कोणत्याही भाषेचा अभ्यास एका हातात तिचा शक्दवोश आणि दुसऱ्या हातात तिचे व्याकरण असल्यावाचून नीटपणे करिताच येणार नाही. आपल्याकडे पूर्वीच्या वाळी सस्फृवाचा अम्यास अमरपोद्य आणि रूपावली याच्या पठनापासन सुरू होई याचे कारण तरी हेच होते. तभावि हे सारे एखाद्या परकीय भाषेच्या अभ्यासात जेवढे आवश्यक आहे, तेवढे स्वभापेच्या किवा वाडूमयाच्या शानात आवर्यरक नाही, के. शप्णक्ासत्री चिपळूणकर यानी आपल्या मराठी न्याकरणावरीळ निमघात हाच विचार सागितल्य आहे. ते ग्हणतान, “ ज्याची जी ज्न्ममापा नाहीं, त्यास ती येण्यास तिच्या ब्याकरणाचा नवा उपयोग होतो; तसा तो ज्याची ती. जन्मभाषा आहे, त्यास पडत नाही. मराठी लोकास सस्झत ब इंग्रजी वगेरे भाषा येण्यास त्या त्या भापाच्या 5य़ाकरणाच शान जस भाबदयक आहे, तसे त्यास मराठी भाषा येण्यास तिच्या व्याकरणाचे शान आवःयकफ आहे असे म्हणता येत नाही, ” सामान्यत स्वमापेचे शन ती भाया घोल्णारा आपल्या दैनदिन *्यव- हाराबरून किवा तीमध्ये निमीण झालेल्या वाळ्ययाच्या वाचनाने करून घेऊ दाफतो. त्याकरिता कोश याकरणाचा उपयांग तो. ाचितच करितो. म्हणून संस्कृत शिकण्या करिता मराठी बाढ्ययनिमालत्यानी सस्छतमधीळ वोशव्याकरणस्वरूपाच्या अथाचे अध्ययन बहुधा केळे असळे, तरा मराठीच्या ज्ञानाकरिता अश्या ग्रथाची असूरी त्याना भासली नसावी. त्यामुळे या स्वर्पाच्या ग्रथाचा मराठीमध्ये जवळजवठ अमावच होता असे अजूनही आपल्यास म्हणावे लागते. याला अपवाद म्हणून पाही अथाचा उल्लेस करिता येईल, नाही असे नाही. परतु एकदरीत याब्राउतचे आपले दारिद्रथ अमान्य करण्यात अर्ध नाही. प्राचीन मराठीमधील महानुभाव चाडूमयातीळ टीप ग्रंथ दे मराठी मापेचे घोटा

७६ जो मराठी चाडऱयाचा इविदास

होऊ दकत नादीत. त्यात भाटिडे प्रनिदयन्द ग्टणते त्या त्या मथाबराड सर्थनिर्णायक टीपा होय, ५ सिवेकियु ' लागि ' शनेशवरी ! याचेही या सर्पाचे वाही बोश झाले, परतु विशिष्ट प्रथनिरपेउ ससा समप्र मापेचा बोश असे स्वरूप त्याना नर्याव नव्हले. ललटीफटेच प्रमाशित झालेल तज्ञवर येथील रामकचेकूत । मायाग्रयाश ? हा. स्का भमखोद्याच्या घनावरीळ अथ भान फो मानता येईल. व्यामरणिपयक मथात मदायुमाव पडित मोप्माचार्य याच्या ६ मामयिमक्ति ? आणि पचबार्तिक ! या मथागियाय इतरांची पुरेशी माहिती नाही. सारा, पाचीन मराठीमध्ये मायेच्या कोण मागि त्यापरण या दान गाविषयी पारच वुरपुणा मसा विचार झाला होता, ही गोर स्पष्ट नाहे.

१

यामुळे जेव्हा परदीयाना मराटी शिकण्याची सावरयकता वारली, तेव्हा त्याच्या पडटनेच मराठी भाषेचा दब्दवोद्य आंग्रे तीचे व्याकरण यापिपयी खरपर सुर झाल्याचे दिसते. परवीयाना मराठ शिकण्याची भाबईयकता दोन कारणानी वाटू लागली पहिळे कारण धमेप्रसाराचे होय. त्याकरिता मराठीचा अम्याठ करून पावर सीएन्सने ख्रिल्पुराण लिहिते त्यात आरमी त्याने मराठी मापेचा मोठा गौरव वेला. त्यानेच आपल्या मागून येणाऱ्या धर्भप्रचारयाना उपयोग व्हावा ग्हणूम सासष्टी भागतील मोलीचे व्याकरणही लिहिले, त्यानतर ग्हणजे उतराव्या भागि झठरार्‍या शतकात निरनिराळ्या नावासाठी या केकणी मोठीची माणखी काही व्यावरणे लिहिली गेली. एक'णिसार्‍या दतकात झाल्ला मराठीचा सुप्रसिद्ध मोल्ठवर्थ-वोशा हाही स्सिस्ती धमप्रसाराचा हेतू मनात ठेबून रचिटा गव्य असे कोदसपादकाच्या स्वत च्या निवेदनावरून स्पप्रपणे कळून येते. कोदकार ग्हणतो, 6 त. कय घापतदयापवीदा 100 8 0९8 (० एणपलाद पाट 10038०1100 णी ४० ट छोलपण्पड हण०्छूली बघते 1६ एवड एटा टख्प(घाएटते ७/ पाट दाद” ० ताड वळया८ ” नारभी डोळ्यापुढे असरेल हा उद्देश पालातराने तितज्ञ्या स्प्पणे उमा नखाबा. त्यापेक्षा वेगळा झा आणखीही एक उद्देदा दिसतो. तो म्हणचे इंग्रज राज्यकर्त्यांना राज्यवारमार चालविण्याच्या दृष्टीने मराठी प्रनेची मापा बरव असण जावश्यक बारव असावे. त्याचभरोबर कारम्यर 'ालविण्या्रेता एतदेझीव नाकरवर्गही त्याना तयार करावयाचा हाता. त्याकरिना प्रथमत मराटी-इम्रती व नतर इग्रनी-मराठी सद्या दिविध बोशयाची गरज त्याना वारली, मराठीमधील पहिळे महत्त्वाचे कोशरचनेचे प्रय्न परकीय रा'यकर्योच्या सकिय उत्तेज्नाने, शिंमहुना म़ेरणेने झाले, असे म्हणावे लागते. भोल्सूवर्ध लागि कॅंडी या दोन सादेयानी सयादिलेल्या वाद्यामध्ये त्यानी एवदेशीय पडिगचे भरपूर साहाय्य घतंऊे, करिवहना मुख्य परिश्रम त्याचेच होते याउलट कवळ एवंदेश्ीय पडिताच्या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या पडिती कोशाच्या रथनेमये या खाडय़ाचे त्याना सपादनदृष्ट्या साहाय्य होते. परसपराच्या उृहकायाने तयार झालेल्या या वे'शाचे स्वरूप प्रगत सद्या पाश्रात्य बोदकल्यनाना धरून झाल्याने दे काद्य प्रारमीचे असनही त्याचे स्वरूप मरीव जाणि दयास युद्धतेख धरून उतरले. पुटीड ज्वळज्वळ मर वर्षे दे कोद्य अधिक भाणि साघारभरत असे राहिठे. याची कारणे त्यास मिळाटेळे योग्य सपादवीय मागदशन ज्याणि त्यात खर्चा पर्टेले मराठी पडिवाचे रान आणि परिश्रम ही रात. त्याची कल्पना यत्याच्या दृ्टने या दोन बोळाच्या निर्मितीविषयी भघिक माहिती करून घेप्पे इष्ट टरेल.

भापिक वाड्मय ७९

पंडिती कोशाचे रवरूप

हा कोश काही प्राचीन मराठी कोद्याप्रमाणे काही अ्रथापुरता नियत नसून समग्र भापेतीळ छाऱ्दाचा संग्रह ग्हणून वल्पिल आहे, शब्दाची माडणी सपरबोशाप्रमाणे निरनिराळे बगे डोन्यामुढे ठेगून न करिता अक्षरानुपूर्वीपरमाणे केली आहे. 'भ मध्येच अ! चा समावेद्रा मस्तृताप्रमाणे केला आहे, पण क्ष, शु, ही जाडायरे असनही लोकत्यवहारानुसार एथकू बण माचून त्या कमाने लिहिले आहेत. रास्ट्रत शर्‍्दात ह, ह, क्ष, ही अरे हकषार प्रथम वणे मानून आणि प्रारत दार्ब्दांत हवार नतर येतो असे धरून लयाप्रमाणे शब्दत्रम घेतला आहे. शब्द व्यवहारापेक्षा ग्रथामधून घेतलेला असेल तर ' ग्र! या सक्षेपाने तसा दाराविल गेल असल्य तरी ग्रथाची नावे उलेखिली नाहीत, किवा त्यावून भवतरणेही दिली माहीत. व्यवहारात छत येणाऱ्या संस्कृत शब्दाचा ठमावेश कोशात केलेल नाही. पारसी, अरयी वगैरे मुसलमानी भाषातील श्दावर बोदाकाराचा एजदोष कक्ष आहे, त्याच्या मताने हे. मराठी मापेत “ राजपीय व्यवहाराचे मनुरोधाने साळे. म्हणून राजवीय ब्यवहारीच शोभतात. इतर साधारण व्यवहारी सरासरा ते भरे दिसतात. परतु शास्त्रीय व्यवहारादिसनथी मरोढ म्हणून जी भाषा तीत तर अगदीच शोमत नाहींत याकरिता परौद मापत ते शब्द घेऊ नयेत. ” बोकणी, राजापुरा, वाडी अश्या तीन पोरभाधा, घनस्पती, प्राणी, खाद्य बंगरचे थोडे थोडे शब्द यात आठि जाहेत. काही सतकवीच्या कान्यातीळ शब्द तुरळक आढळतात. शब्दाची व्युत्पत्ती, दहा बारा स्थळे सोडन, सळींच दिली नाहो. ऐतिहासिक शब्द नाहीत इग्रजी शद तेव्हा लढ नसल्याने झालेले नाहीत. “ शब्दाचे अधे व्यारयार्पान पडिती भाषत दिळे असत्याकारणाने क्लिष्ट ब बोजड झाले आहेत, ” *

या साऱ्या उणीवा ल्क्षात घेऊनही या कोत्ाचे मराठीच्या दृष्टीने फार महत्त्व आहे यात शका नाही. भर्वांचीन मराटीच्या प्रारमवाळांतीळ सर्वीत मोठा ब महत्त्वाचा ग्रथ. जरूरी, उपयुक्तता व परिश्रम या सर्वाचे दृष्टीने त्याची सर कोणासहि यावयाची नाही. मराठी- मराठी कोश लहानमोठे पाचचार नतर झाले, परतु जसा काळानें वडील, तमा भयिकारानेंहि वडी असरेल हा पडिती वोदाच सर्वाहून बरष्ठ ठरेल. ”२ इ स. १८३१ मध्ये जगनाथ शास्री फमबत याच्या सपादकऱ्याने या वाद्याची एक पुरवणी प्रसिद्ध करण्यात आठी. पहिल्या दोन भागात न आलेल शब्दच अर्थात या पुरवणीमध्ये दिळे आहेत मोल्स्‌वर्थ कोश

या पडिती कोशामरोम्सच तयार होणारा माल्सवथ-वॅडी याचा मराठी-इम्रजी शब्द कोश इ. स १८३१ मध्येच मकादित झाला. तो योग्वे एज्युक्शान सोसायटी ( मुबई सिनामडळी ) याच्यामार्पत प्रसिद्ध करण्यात आला या पहिल्या आरत्तीचे काम करण्यास सहा वर्षे लागली या मोद्यास सर्वस्वी सरकारची मदत असल्याने खेड्यापाड्यातून सरकारी हुकुमाने शब्द जमबिण्यात आठे. त्याची सरया चाळीस हजारपर्यन्त आहे. या बोशाची दुसरा आजची इ. स १८५७ मध्ये पतिढध झाली तीमधील शब्दसख्या साठ हजारापर्यन्त गरी दुसर्‍या झावुत्तीमध्ये मुख्य शब्दसमम्रह्याची ९२० पृष्ठे नाहित परथेक एप्ठ १ २"९.५८"

१. महाराष्ट्र शदकोदय, माग पदिला, प्रम्नावना, प्र. ३६. २. दे. वा. पोतदार, मराटी मयाचा इंग्रजी अवनार, ए २४.

नापिक घाझाय षड

आरंभीचे मराठी कोश

शुमदृष्ट्या दे वोरा आदर्यानी अऊन वसप्यासारखे असळे तरी काळ्दष्ट्या य

आधी झालेल्या एकदोन कोशाचा उल्ठेस करणे योग्य होईल. यावैकी पहिला इ. स. १८१० या बर्ष बगाढमध्ये श्रीरामपूर ( 8009111०16 ) येथील खिस्ती मिशनरी मडळाकरिता डॉ. बुइल्यम केरी (१५ 081०9 ) याने छापून प्रसिद्ध येल, दिंहुस्वानातीह यूरोपीय लोकांना मराठी भाषा शिवावयाला मदत व्हावी म्हणून हा रचिला गेला. साहज्विच त्याचे स्वरूप मगठी इग्रजी असे देमानिक कोययाचे झाळे आदे. हा कोश्य पंडित पिद्यानाय (वैजनाथ दार्मा ) याच्या मदर्ताने तयार केल्याचे प्रलाबनेत समूद वेळे भाहे. हा कल्कत्याच्या पेट घुडल्यम कॉळेन्मधीळ मराठीचा प्रमुस पडित ( ५ (झिर्लि कयात, शप्फका) होता, असही लयाच्याविग्रयी खागिनठे आहे, मराठी शब्द मोडी ठसे करून

छापत असेत कोशाची पृ्टमख्या ६५२ इतर आहे. मराठी अब्दाला इग्रजी मतिशब्द

देण्याची दृप्से यात ठेवळेळी दिसते. त्या शब्दापिपयीची इतर व्याकरगिक, भाषा शात्ीय किवा

चाढूमथीन माहिती ययात नाही. टसरा फोटा ले. क. व्हान्छ पेतेडी ( एग िचययाध्व/ )

या नावाच्या ल्प्परातीळ एका साहेबाने मुज येव दृ. उ. १८२५ मध्ये प्रविद्ध मेला. या

कोशाचे वोन भाग आहेत. पदिल्या भागात मराठी सब्दाना इंमजी प्रविश्न्द देऊन दुसर्‍या मागात इंग्रजी शब्दाचे

> णी, मराठी अथे दिळेळे आहेत. शस्दसख्या ८००० पर्यत आहे, "ज्य एका " पणी ह<प६' जराह्मणाने अमरबोश मराठीत उतरून दिल ब मिलर आसत्किन_ या निद्वानाने तयार परबिळेळे दोर इग्रशी परी हत्तलिपित पोळ च कॅटन फॉक

होन तत य हत्तलिसित मोद्य त्याख मिळाळे. त्याचे त्यास पार झाहाय्य द्व केर

श्र १1 अ. दोन्ही >) 3: दे कोश युरोरियन लोकास मराठी शिकण्यास साहाय्य व्हावे या इप्टीने तयार झाठेळे असल्याने त्याना शद्ध झो मराठी कोशाचे स्वरूप अर्थातच आले नाही. '% ते

महाराष्ट भाषेचा कोश

याच झुमाराठ म्हणजे १ ८२९५ च्या आगेमागे प्रारभ होऊन अनेक पंडिताचे साहाय्य धेऊन मोठ्या प्रमाणावर शब्दसम्रह करून फोद्याविषयीच्या आधुनिक अपेक्षा टक्षात घेऊन जो एक मराठी मराठी बोश १८२९ ताली प्रिंड करण्यात आला तोच खरे र्टळे तर मराठीचा महिल्य कोद्टा होय. या वोद्यास पंडिती बो अपे जरी म्हणण्यात आते अहे, तरी त्याचे पूळ नाव र

पा * महाराष्ट्र मायेचा कोश? हे आहे, मस्तावनेमव्ये “ बाळशास्त्री घगवे, गगाघरशातत्री फरे, सग्याराम शो

ठ्यार्ख्य शी, दाजीशातत्री शकळ आणि परुरामपत गोडयोळे याचे हावून करावग्राच भारमिल ]

आरमिला > असा निर्देश असला, तरी मल्पृष्ठाबर ज्यान्नाथञस्री कमवत व रामचशात््री जन्हवेवर ही दोन नावे पडितमडळात

अधिक दाळ ” झालेली दिसतात.) मपादक म्णून ज्गनाथशासख्री कमवत याचे नाव पुढे केठेले दिसते, तयापि कोररपनेमच्ये दे सर्य पेरित मोव्यूपर्थ आणि बॅडी था. झाहेयाच्या मागंदर्डनासाठीच काम करीत होते. स्वत मोल्खवर्थखादेम आपल्या मराटी इंग्रजी कोशाच्या डुखऱ्या आवृत्तीच्या परस्लावनेत या गोष्टीचा सष्टयणे उत्टेच करीत आहेत, तो मता!---

१. मठी गद्याचा इंमजी अवतार ( द्रि. आडी ), प॒ ३६.

ष्ट मराठी चाढ्ययाचा इतिहास

पिल्या हाट1००८ ता टटका काला 145८० छिटठिद तट पाजा पछित्याऱ घात झड १९ळाड 11 गुणाच्या 0३0 (स्तव (एला९्व ७१: $ट्यला यक, 3.१४ प 5.) ७ ढा केविविधा उल्ा खा विका जिट्ययावात अ पढ हगवावि य लया एप लयालाट०ण४ ३१७5 “ (उठपफपेटत 0 ऐवातरझ्या ९ इला०100 ल पिट लय” मरळ ४ट पविचरतघय 800६00 ” एत ण्याठा चालावा ११३5 ८ण्याफपत्व, पीळण (1६ विडा. ठारच (0 तीट विडा, या ठया णता गठपट, पाचला ९०९५ १_३0त९२१0१0ा1((स्त ताल ट (च्या तत शादाव्रर्लाय टया ण 0्पा णक 8९01५68, त्याते ७9 पाट एित्यरचाड खा री७ 8 पा 5 य द्या]णालायया १९0. ठप फय कयत धुणी (४०. चीटधयाग फटाट ६ झापा ९०७७9 ९०॥॥ट "१

हा पेडिती बोश पुढे फारसा प्रचारात राहिला नाही झशी तेकार ढादोया पाट्रग आपल्या झात्मचरिनात करितात ते ग्हणतात -- मोत्सूजथ आणि कॅट याच्या “ हाता- खाडी जे पडित हाते, लागी दोन मोठ्या पुमवान मराठी फोल तयार बेला आणि तो मुद्र शिळाडापावर डापिला, त्यावरून त्या खाहेयाना इ(ल्य्यात मराठी वोश तयार कल तो प्रसिद्ध माहेच परंतु पडिताचा फोड बोट दिसेनाखा झालय । (प ५४) दादोया पुढे म्हणतात --'। हे मोठ नदूमत इत्य मराठी मापन त्या घेळेख झाळ । परतु अश्या त्याचे शुगप्राह्क पुढ पोणी झालेच नाहीत. ”

पंडिती कोश

या कोशाच्या प्रस्तावनेत काही गोष्टी खागिवल्या आदेव, त्या लान घेण्यागेग्या भाहेत. पहिली भशी षी या मोशर्चनेची मूळ भरणा एल्फिन्लनभ्रटिगाकडटून मिळाली, ५ आझयर्यन्न या भाषेवर कोशल्याकरण करायास झोणी प्रवृत्त झाल नाही हे मनात आणून, सर्व लोकाचे कल्याणाथ राजमार्यधुरधर प्रजापाटनैवरत हानरयळ माट ल्य्युवव॑ एलफिन्लने चाहेज पानण (10७0० ) आणि गवरनर याणी मुचईतील शिश्षा्याळामरळीस आहा ? केली होती. हा प्रयत्न सर जॉन माट्यम दे गऱ्हनंर असताना होवरास गला, दुखरी गाट अशी * ' महाराष्ट्र भाषा ग्हणचे महाराष्ट्देश्ी राहणारे जे देशस्थ ब्राह्मणादिक छोक त्याची बोलायची प्रात भाषा ? असे आपल्या डोळ्यापुढे असलेल्या मापेचे वणन त्यानी केले आह, तिरी गोष्ट अश्ली का या भापचे प्रमाणरूप या पडितानी “ पुणे भाती * च्या मापेचे रूप घरिले होते. ते म्हणतात --- “ देशमापाचा वनाचा असा नियम आहे. वा, स्वदेश्याचे मत्यभागी घयदवस्वरूपान असावे जाणि उत्तरोत्तर एरथन्तमागी पचदेश्यावरस्य मापाचे मिश्रणाने समीरण रूपानें असार्वे. महाराष््रदेद्याचा मध्यमाग म्हणला असता प्राय पुणें प्रात होतो. भतएव पुणें प्रातीं जे अद प्रसिद्ध आहेत ते प्राय सर्व महाराए्देशमर प्रसिद्ध असे समजून ते आर्द प्रानाचे खुणेवाचून लिहिले आहेत ”. बाकीचे प्राविक शब्द जे घेतले आदेत, त्या प्रांताची नावे ब मर्यादा कोडाकारानी स्पष्ट कल्या आदित. देश ( गगथडी घरून पदरपूरच्या आसपासचा प्रदेश ), कोकण ( मुउदेपासून ब्राथवोटचे खाडीपयन्त ), राजापूर ( वाणकोरचे साटीपासून माट्वणफयन्त ) आगि वाडा ( सावनवाडीच्या आस पासचा प्रात) हे ते चार निमाग असन यापरीकडील विभाग लक्षात घेतलेले दिसत नाहीत.

१. मोल्यूवथ याच्या मराठी इग्रजी कोद्याची दुखरी आरृत्ती, ए २१

भाषिक वाडूमय ७९ पंडिती कोशाचे स्वरूप

हा कोश काही प्राचीन मराठी कोशाप्रमाणे वाही अथापुरता नियत नसून समग्र मापेतीळ शब्दाचा सम्रह ग्हणून वल्पिळा माहे. शब्दाची माडणी अमरकोद्याप्रमाणे निरनिराळे वर्ग डोळ्यापुढे ठेउन न करिता नद्धरानुपूर्वीप्रमाणे पेली आहे. ' अ* मध्येच ' अ* प्या समावेश सस्क्ृठाप्रमाणे देला आहे, पण क्ष, र, ही जोडाक्षरे अच्चनही लेकन्यवहाराठसार एथकू वण मानून त्या क्रमाने लिहिळे आहेत. संस्कृत शब्दात ह, ह, ह, ही अक्षरे हवकार प्रथम वर्ण मानून आणि प्राकृत शब्दात हकार नतर येतो असे धरून त्याप्रमाणे शब्दक्रम घेतडा आहे. शब्द व्यवहारापेक्रा ग्रथामधून घेतलेला असेल तर ' ग्र ' या सक्षेपाने तसा दाविला गश असल तरा भग्रथाची नावे उलेखिटी नाहीत, किबा त्यावून अवतरणेही दिली नाहीत. व्यवहारात क्वचित येगाऱ्या संस्कृत शब्दाचा समावेञ कोशात केलेल्य नाही. फारसो, भरमी वगेरे मुसलमानी मापातील शब्दावर कोदावाराचा [वरोष कक्ष भाहे, त्याच्या मताने हे मराठी मापेत “ राजरीय व्यवहाराचे अनुरोधान आले, म्हणून राजकीय न्यवहारीच शोभतात, रतर साधारण व्यबहारी सरासरा ते बरे दिसतात. परतु शास्त्रीय व्यवहारादिसमधी प्रौढ म्हणून जी माया तात तर अगदीच ओोमत नाहींत. यावरिता प्रीढ भापत ते शब्द घेऊ नयेत ” कोकणी, राजापुरा, बाडी अद्ता तीन पोरमापा, घनस्पती, प्राणी, साद्य बंगेरचे थोडे थोडे शाज्द यात आलि आहेत. काही संतकवींच्या कान्यातील शब्द तुरळक आाढळवात, शब्दाची व्युत्पत्ती, दहा बारा स्थळे सोडून, मुळीच दिली नाही. ऐतिहासिक शद नाहीत इग्रजी शब्द तेव्हा रूढ नसल्याने आलेले नाहीत. '' शब्दाचे अर्थ व्याख्यारूपाने पडिती भापत दिळे असल्याकारणाने क्लिट व बोजड झाले आहेत. ? १

या खाऱ्या उणीवा टक्षात घेऊनही या कोशाचे मराठीच्या दृष्टीने फार महत्त्व आहे यात शया नाही. अर्वाचीन मराठीच्या प्रारममाळातील ** सर्वात मोठा व महत्त्वाचा ग्रथ, जरूरी, उपयुक्तता व परिश्रम या सर्वाचे दृष्टीने त्याची सर कोणासहि यावयाची नाही, मराठी- मराठी कोश लहानमोठे पाचचार नतर झाले, परतु जसा काळाने चडीळ, तसा भघिकारानेहि बडीळ असलेल्य हा पडिती कोशच सवाहून भ्रेष्ठ ठरेळ, 7* इ स, १८३१ मध्ये जगनाथ शात्ली क्रमवत याच्या सपादकवाने या कोशाची एक पुरवणी प्रमिद्ध करण्यात आली. पहिल्या दोन भागात न आलेले दाब्दच अर्थात या पुरवणीमध्ये दिळे आहेत. मोल्स्‌वर्थ कोश

या पडिती वोशाअरोउ्रच तयार होणारा माल्यवथ-बॅडी याचा मराठी-इमजी शब्द कोड इ स. १८३१ मध्येच प्रकाशित झाला. तो बॉम्बे एज्युक्दान सांखायटी ( मुबई शिक्षामडळी ) याच्यामार्फत प्रसिद्ध करण्यात आल्य. या पाहिल्या आवृत्तीचे काम करण्यास सहा वर्षे छागठी या कांशास सर्वस्वी सरकारची मदत असल्याने खेड्यापाड्यातून सरकारी हुझ़माने शब्द जमविण्यात भाले, त्याची सग्या वाळीस हजारपर्यन्त आहे. या बोळाची दुसरी आवृत्ती इ स १८८७ मध्ये प्रसिद्ध झाल, तीमधील शब्दसंरल्या साठ हजारापर्यन्त गेली दुसऱ्या सावृत्तीम ये मुख्य यऱ्दमग्रहाची ०२० पठे आहेत. प्रयेक एप्ठ १२५९,

१. महाराष्ट्र गऱ्दकोश, भाग पहिला, परस्नावना, ए॒ ३६.

२, द वा. पातदार, मराठी गद्याचा इग्रची सवतार, प ९२४

ट्० मराठी वाढ्ययाचा इतिदास

अशा आम्राचे असून मऱ्येक प्र्टावर तीनतीन स्तमामधून खऱ्दाची मादशी बेलेटी माहे, कोद्याच्या मोट्या आाकाराथी यामरून फत्पना चेग्यासारस्वी साहे. मराठीन रूढ झालेल्या फारमी, अरवी आणि टिदुस्थानी शऱ्दाचा वराचा सप्र या केंझाने येल आहे. व त्याचे फारसी टिपीमधील रूपही दिळे आहे. यांवरून मूळ फारसीचे हन असणारा इप्रड हा पोश करिताना डोळ्यापुढे असावा असे वाटते. फारसी शब्दाचे मळनेच अर्थ ते शब्द मराठी! रूद होताना करण्यात ये! असल्याची तकारही सेद्याचे मंपाटळ करितात. दाब्द देताना त्याची व्याकरणातील याती देऊन त्यांच्या ल्गिचा उठेण वेलेल नाहे. त्याची व्युपत्षी देप्याचा प्रयनटी शक्य तेथे वेळा माहे. महत्त्वाचा सति विशेष रूढ अर्थ प्रथम्न देऊन इतर अर्थ त्यानतर दे"्यात आठे लाहेत. बोणया भाषेतून शब्द भाटा ते दिग्दर्शित करिताना महाराष्ट्रान्या बोणऱ्या यिमागात तो विशेष रुढ आहे हेही खाफितिक

चिन्हाउरानी दर्गविळे आहे. साराश, मायुनिक काडातीठ बोद्यबिपयऊ मन्याच अपेशा पूर्ण ग्रणारा असा हा खोद्य आहे. तो मराठी शब्दापपयीची ही माहिती इग्रजी भाषेमव्ये देतो. यामुळे ळेयळ मराठी जगणाऱ्या वाचकास त्याचा उपयोग नाही हृ स आहे.

कोशकायोची पद्धती या कोद्याचे काम योणत्या पद्धतीने करप्यात आले, याविषयीचे सरपादवाचे निवेदन उदूफेधक आहे, ते म्हणतात. “ मराठी देद्यातील वेगवेगळ्या विभागातून शब्द, वाकप्रचार आणि म्हणी ज्मा करण्याकरिता आम्ही काही ब्राह्मणांची योज्या केली. त्याना मिळालेल्या शब्दामधून दिसक्तिस्थर्प, किवा अपभ्रद्न्वल्प, पिंगा इतर काही कारणामुळे घेण्यात अयोग्य अते शब्द गाळून जयळज्वळ पचवीस हजार दाब्दे उपटध झारे. यातीळ काही झव्द घेऊन आम्हा नियादैती एकज्ण दररोज इतर सहा सात आठ ज्राक्षणावरोरर बची करी. प्रयेक शब्दाची व्याकरणातील जाती, च्यु्सत्ती, ल्गि, प्राथामिक मणि लॉखणिक अथे, त्याचा अचार, त्याचे अउरले'यन याविषयी चचा होई. काही अथोकरिता उदाहरण वाक्ये तयार करण्यात येत. य्याची अधिर 'र्था व्हावी अमे वाटे, त्याच्यावर तदा अर्थाची सग करीन, आगि त्याव्राउत महुतेक सारा मिचार झाला असे बाटेपयंन्त त्याचा विद्ार होई. निणींत झालेल्या गोग्ी ल्येच मराठी आणि इस्रती वा. दोनही भापामध्ये नोंदून ठेवण्यात येत. या दर्दाची नोंद लसरविल्याने झाडी डी तदूविषयक सर्व कागद निराळे ठेवण्यात येत हा एक विमाग झाला, दुखऱ्या विमागात एका निवात खोटीव आमच्यावित्री दुसरा वोणी एका ब्राह्मणास घेऊन पने, पुलमे, भाणि रागद याच्यामधून उपयुक्त शब्द, त्याचा नयीन अथ, त्याची न्या तहेची योजना, याचा निर्णय करण्यास अघिरुत असे आधार ह झोपून काढण्याचे काम करात असे त्या इमारतीमधील अधिक एवान्वामधीर सोडीत माग्हा नित्रापैकी तिसरा झाणखी एका विदोप विद्वान ब्राह्मणास चरोडर घेऊन, स्मरेल्या माहितीचे सलामळ पाहून, सक्षेप वरून सारे ल्हिन कढी. हे. तिसऱ्या विमागानीळ काम सर्वांधिळ महत्त्वाचे आणणि परिश्रमाचे ससे. इकडे पहिल्या त्रिमागातील अधिकारी पुढील 'पक्षर सागि तदुविपयक खार्यास प्रारम करी. दास्द ज्मा वरणारे मधून मधून आपटे शब्द घेऊन येत. त्याच्या नयीन झब्दाची पुन पाहाणी व चचा होई. झालेल्या कामातील चुका दिसून येत, अविक नेटके प्रतिशब्द विवा स्थ” लपनिका सुचड, सधिक चागली उदाहरणे तयार होत, अधिक निविवाद ससे. भाघार

शझषपिक वाड्मय टश

सापडत. हे होत आहे तो बिनचूकपणा साणि निर्दोपना या. फामामव्ये साधे. या पद्धतीने आमचे कॉम झाळे आगि मूळ २०००० शब्दाची सख्या चाळीस हजारापर्यन्त (पहिल्या आवृत्तीत ) गेठी *

या निवदनावरून कोशरचनेचे हे काम करिती साक्षेपाने, किती पद्धतशीरपणे भाणि भनेकाच्य़ा सहकायाने करण्यात आळे याची क्ल्यना येईल. कोशाची ही कल्पना आणि त्याच्या रचनेची ही सामूहिक पद्धती या दोन्ही गोपी आपल्याकडे पूवी अकातच होत्या. या वेळी दे जे धार्य झाले, त्याने कोशरचनेचा भरभमफ्म पाया घातल गेला, परतु या सामूहिक कार्यपद्धतीचा वाळायाच्या इतर क्षेजात फारझा उपयोग पुढे बराच कालपर्यंत आपल्याकडून झाल्य भसे वाटत नाही. त्यामुळे कोशवार्यामध्येहि मस्तुत॒ काल्संडात पुढे विशेष काही घडले नाही घव १८५७ मध्ये मोल्स्‌बर्थसाहेमाने दुसरी भावृत्ती काढल्यामतर विशान्या दातकारमापर्यन्त असे आणखी कोशही निघाठे नाहीत. या सदर्मात विष्णुशास्त्री चिपळूणकरानी वाढिठेले उद्‌गार लक्षात घेण्याजोगे भाहेत. ते. म्हणतात --आपल्ण मराठी भापेविपर्यां पाहिळे तरी देखीळ तिच्यासमधाचें सुख्य अचाट काम म्हणजे कोड, हे शग्रजानीच आपणाकरेता करून ठेविळे आहेत. या कोकांची योग्यता भशानास्तब व दुरमिमानास्तव भामचे टोक फारशी मानीत नाहीत, पण भामची भशी सामी भाहे वी त्यानी महाराष्ट्र मापेवर जे उपकार करून ठेवठे आहेत, त्यास पार नाही । ते तयार करताना झारी लोकाचे साहाय्य पुष्कळ घेतळे व दोघा सहियाठ ( मोल्ह्वर्थ व बॅडी ) त्या कामायद्दळ सरकारानें मोठे रक्षीसहि दिले हें सरे आदे, पण एवढ्यावरूनच नाक मुरडण्यास बारण त कोणतें झाले ( नियधमाला, अक २ ).

एकमापिक मराठी फोश

कोणत्याही भाषेचा कोश हा मूळ एकभापिक म्हणजे त्या भापेतीळ शब्दाचा भर्थ त्याच भापेतील प्रतिशऱ्दानी वर्णिलेला भसा साघारणत भाज आपण अपेक्षितो, तसा एक पडिती कोश निवराल्यावर आणखी निर्माण होण्याची गरज पुढे तीसपत्तीस वर्णे त्तरी आपल्यास वारली नाही. इ. स, १८६३ साळी एका मर्यादित उद्देशाने असा आणखी एक एकमागिक कोश झाल, त्याचे नाव हसकोश हसाप्रमाणेच काही विवेक करून यांत शब्द घेतले भहित. हा बोली किंवा व्यवहारातील मापेचा कोश नाही. महाराष्रभापेतील कवितामधील निवडक व कठिण शब्दाचा हा कोड प्राचीन मराठी काव्याच्या अभ्यासाकरिता रचिठा गेल, याला आधारग्रथ म्हणून शानेश्वरी, विवेक्सिधु, अमृतानुमव, एकनाथी मागवत, मुक्तेश्रराचे भारत, दाख्मोध, रामविजय, शिवळोलामृत, मोरोपती माया भाणि वामनी *्ळोक इत्यादी ग्रथ घेतळे होते. याची एकूण गब्दसख्या सात हजार आहे. व्युत्पत्ती न देता. शब्दाचे मूळ ससदूत प्रादतयाचक चिन्हानी दिले आहे. अवतरणे अत्यत भावद्यक वाय्टी तेवदी आहेत. बादी नुसते स्थलोल्लेस आहेत. याचे कते श्री. रघुनाथ भार्वर गोडजोठे हे. होत. त्याची छपाई अजूनद्दी शिळाछापाचीच होती.

या गोडमोल्यानीच १८७० साली “ मराठी मापेचा नवीन कोश ? मुयई सरकारच्या विद्यासात्याच्या हुकुमावरून छापून प्रसिद्ध वेला. विद्यार्थ्याना उपयोगी पडावा एवढीच दृष्टी त्यात ठेविली होती. आधार म्हणून आरू्याचा म्हणजे पंडिती फोशच घेतला होता.

१, मोल्सूवर्थसाहेयाने आपल्या चोशाच्या इग्रजी प्रस्तावनेत केलेल्या निवेदनावरून, म... ६१

ट्र मराठी वाढार्‍याचा इतिद्दास

५ ऱ्य़ांचा नेहमीच्या भाषणांत उपयोग नाही अने पार भवपड जे शास्त्रीय संस्ून शब्द व स्यांचा अर्थ सहज' मनांत येतो असे साधारण सन्द गाळून ” हा कोश वेल. होता. टंत- झोऱही याव सामील केला होता. शिवाय अरवी, फारसी व्यावहारिक शब्द यात दिले आहेत. व्युसनी, भवतरणे तिंवा त्याचे उल्टेन्य नाहीत. सारांदा, सामान्य वाचकास कणि विद्यार्थ्यास उपयुक्त व्हावा एवर्दीच दृष्टी ठेगून हा मोद निर्माण शाला. राजवाडे थास सुव फोर ग्हणतात. त्याच्या मनात इंग्रजी * पॉरिट डिक्शनरी ! ही कल्यमा असावी, याहीपेव्या मयादिन उद्दिष्ट ठेवून या आधी एकच वर्षे ग्हणजे ४. स. १८६१ मध्ये बाळद़प्ण मल्हार बीटकर यांनी भापला रलनवोश प्रसिद्ध फेटा. हा केवळ मराटी झाळांतील विद्याथ्यांच्या उपयोगी पटावा ग्हणून तयार केल्य असल्याने यात फक मराठी क्रमिक सहा पुसतकांतीळ शब्दांचा मग्रह केलेला होता. इ, उ, १८६० नतर एकमापिक मराठी कोश विशिष्ट वर्गासाटी आणि सिशिप्ट मर्यादेचे अने तयार होण्यास प्रारंम झाला ही गोष्ट या दोन्हीनिन्टी पोश्रांमरून रपप्ट होते. मराठीच्या एकमापि पोश्यांपेळा त्या काळाची गरज मराठी-इंग्रजी किंवा इंग्रजी- मराटी अशा दैमापिक कोशांचीच अधिक होती. म्हणून असे कोद्य साहजिक्पणेच अधिक निपाठे. मोल्सूवर्यच्या मराठी-इंग्रजी कोद्यानवर त्याच्या आधारे, परंतु त्याच्या मानाने हान असा एक मराठी-इंमजी पोर बाजा पदमनडी यांनी इ. स. १८६३ साठी प्रफादित केला. या फामाख सरकारी साहाय्यही होते. पहिल्या ब्यावत्तीत सुमारे २९००० व दुसरीत ३१००० अशी दाब्द्संख्या भाटे, यांतील शब्दकम लक्षात घेण्यासारसा आहे. “ एका मूळापायून उत्पन झालेले साधित किवा संयुक्त शब्द एका गुच्छांत गुंफिळे भहेत. ही रचना शब्द पाहण्यास भवपारा न हगावा च अडचण न पडावी अशा वेनानें वणीनुक्रमाला' जितकी अनुसरून करवेळ तितरी केली आहे. प्रत्येक गुच्छाच्या आरंभी जो शब्द आहे, तो त्यांतीळ इब्दांचें मूळ भाहे असें सर्वदा समज नये. कित्येक दाब्द सजातीय, सित्वेक एकमेकांचे सत्रंघी, कांही सयुक्त आगि कांही मिश्र आहेत, तरो त्या सर्वाचा मूळ धातूच्या योग संत्रंध आल्यामुळे त्यांचा एकच गुच्छ बांधावा लागला, या व्यवस्थेने व्युत्पत्ति रिक- णाराप थोडफार लाम होईल.” या कोट्यायाधी १८५१ खाळी एचू. ए. पॅनन याने एक ५ मराठी इग्रजी व्होकेब्युलरी ! या नावाचा लहानसा कोट्या प्रसिद्ध केला. होता. त्यात मराठी शब्दाचे मराठी व इग्रजी अर्थ दिळे आहेत. अमेरिकन मिद्ान प्रेसने छापडेली हा कोडा मोत्सबर्थ व केनेडी याच्या पोश्याधारे तयार केला होता, त्याची प्रप्रसख्या १५९ होती.

कँडीचा इंग्रजी-मराठी फोरा

मराठी इंग्रजी कोद्यावरोयरच उग्रजी-मराटी कोय करण्याची कव्पना मोल्य्‌वर्यने मनामध्ये वाळगिठी होती. त्याप्रमाणे त्या वार्यास त्याने प्रारमही क्ल्न दिला, परंतु तो सपूर्ण करण्याचे काभ त्याचा सहकारी बॅडी याच्या अंगावर पडले. त्याने ते १८४० मद्ये पुनः सुरू वरून १८४७ पयन्त सपयिळे. जॉन्‌सनचा इग्रजी कोश भाधाराला म्हणून घेतला, इग्रजी शब्दाचे निरनिराळे असे इंग्रजीमध्ये प्रथम देऊम, त्या त्या अर्थास समामार्थक

१. याची दुवरी आवृत्ती ड. स. १८७५ मध्ये निघाली. पदमनरडींच्या या कोटाचे नाव * एळफलावाचत ठकार या तानी खाचे ा्ठाऱ्ा १2 ५१100/1:3 316

अने आहे.

भाषिक चाझाय ट्र

मराठी शब्द नतर दिठे भहित. मराठी भापेतील पुष्कळशा वादप्रचाराना आणि मोलीतील शब्दांना समानार्थक वाकप्रचार आणि शद मुळातच आदळत नाहीत. प्रखुत कोर मराठी शिकणाऱ्या इम़ज छोकाकरिता केलेला असल्याने एसाद्या शब्दाशी निगडित असलेल्या वाक्‍प्रचाराचेही भाषातर करून या कोट्यात दिठेळे साहे. उदाहरणाथ झळच्त या इग्रजी शब्दाचे हात, हस्त, कर, पाणि, पचा (जा ) असे मराठी समानार्थक शब्द देऊन काव्यात येणारे करपल़व, हस्तक्मल हे शब्दही पुढे दिठे आहेत त्यानतर 39०. ० पाट जमाते, एाल्ट पाहवत, उव्पढ (0 ०131150 या इग्रजी दज्दप्रयोगासही पालथा हात, हाताचा सढळ, हस्तगत यासारखे प्रतिशब्द दिळे भहेत. एवटेच नव्हे वर मराठी पसा, उड्या, चुळका, बचक या. शब्दाचे अधही इंग्रजीतील हॅड या अज्दासाठी दिले आहेत. हातोहात प्यावे ०४ला साते, एकपत्रीं 01 ००० वाते, भायता १९००११ ० प्रशा असे शब्दही त्याच १1 या शब्दाच्या साली आठेळे दिसतील, ति०पच टपाएच्च ७७ (0 टपळ म्हणजे भधंचद्र असाही अर्थ त्या शब्दाच्या कक्षेत येतो, याप्रमाणे इभजी शब्दांचे किवा तत्समद्ध वाकप्रचाराचे मराठी समानार्थक शन्द वा वाकप्रचार तर दिले भाहेतच, पण मराठी वाकप्रचार टक्षात घेऊन त्याचे अथेही इंग्रजीमध्ये देऊन या कोशाची सचना केलेली आहे. त्यामुळे मराठी शिकणाऱ्या इग्रजी माणसाची पुप्कळच सोय या कोशामुळे झाठी आहे. एकमापिक बोशयापेःचा या द्वेभापिक वोशामध्ये र्वनादृष्टया अधिकच अवधान ठेबावे लागळे आहे. या पोशाला आरभमी इग्रजी आगि मराठी या भापामधीळ समान व असमान भशा निरनिराळ्या विशेपासत्रवी रे. डॉ. स्टीव्हनसन्‌ यानी लिहिलेल एक निमध जोडण्यात भाल आहे. मोल्सवर्भच्या मराठी इग्रजी कोशाइतम' हे काम प्रचड नसले, तरी कॅडीचा हा कोश हीही मराठी मापेच्या सेवेच्या दृष्टीने एक मोठीच कामगिरी खमजावी लागेल या कालातील प्रसिद्ध पडित याळशास्त्री जामिकर यानी प्रा. झोलियार याच्या सह

वार्याने एक इग्रजी मराठी बोश रचिला होता. तो जवळजवळ पूण होऊनही मुद्रित होऊ शकदा नाही असे दिसते.

पद्‌मनजींचा इंग्रजी-मराठी-कोश

कॅडीच्या इग्रजी मराठी पोशानतर आणि महुधा त्याच्याच आधारे बाया पदमनजी यानीही आपल्या मराठी इग्रजी घोशयाचे भावड म्हणून एक इग्रजी मराठी क्रोश रचिला. त्याची तीयाडत्ती १८७० मध्ये निघाली. तिच्या प्रलाबनेमध्ये सपादकाने पहित्या आवत्तीचे जनतेने जे सखांगत वेळे, त्याबद्दल धयतेचे उद्‌गार काइन त्यामुळे आपल्यास प्रस्तूत आवृत्ती काढण्यास क्सा उत्साह आला, त्याचा उल्ल्स कल भाहे. त्यावल्न कोशाची उपयुक्तता आणि गरज लेकाना या काळात बरीच पटली असावी असे वात्ते हा कोश वेस्लर, रोड, छार्क, रिचर्डसन, कॅडी, मोल्सवर्थ, तळेकर, विल्सन याचे कोर, तसेच बायबल आणि विविध शाक्लीय ग्रथ याच्या आधारे रचिला असल्याचे त्यानी सागितठे आहे. दुसरी आवत्ती तयार करिताना करण्यात झालेले मुख्य फेरफार प्रस्तायनेत संपादवाने उल्लेखिळे आहेत त्यात मराठी पूर्योय देताना कोणती दृष्टी ठेविटी होती, ते बाया पदमनजी यानी स्पष्ट वेळे आढे. प्रथम सोपी व्याख्या झवा सोपा दाब्द दिठा आहे नतर त्याहून फठिण व्यवहारात सस्कृत शब्द, छचित ग्रथातीठ उची शब्द दिळा आहे. मुल्थच व ज्याची स्वमापा मराठी नव्हे अशा

१, जभिकर-शताऱ्दी-स्मारक ग्रथ, सड २, पृ ६३१

८९ मराठी घाडय़याचा इतिददास

शिक्णारांस सुलम पडण्याकरिता पटिटी योजना फेडी आहे, व भाषपतर करणारे व ग्रथ लिहिणारे यास प्रसंगी साह्य मिळावे ग्हणून दुसरी योजना पेली लाहे, जेथ मराठी उपदब्दे मिळाडा नाही तेथे सम्ृत दन्द घातला व जेस तोही मिळाला नाही, तेथे दिंदुम्वानी धातटा आहे. कोशरचनेमध्ये तात्विक दृष्टीपैया व्यावहारिक दृष्टी त्या फलात कशी ठेयलेली असे याचे हे एक उदाहरण आहे. या पोशाआधी श्रीठप्ण रघुनाथ तरेक्र यानी सरकारी विद्यासात्याच्या वतीने १८६१ मध्ये एक चारशे पानाया कोय तयार फेल होता, पुढील तीस वर्षात त्याच्या खाव आवृत्ती नियाल्या यायरून अश्या पोद्याची गरज इमजी शिकणाऱ्या जनतेस फिती मासू लागडी भसेळ याची चांगली कलपना येने. १८६४ खाली पिण्णु परश राम पडित यांनीही सरकारी सित्रासात्यावरिता १६८ ए्टाचा एक इग्रजी मराठी पो रचिठा होता. तो कोडा क्रमिक इम्रजी पुस्तकामधीळ शब्दापुरता मर्यादित होता.

संस्टत-मराठी कोडा

इंग्रजीच्या अध्ययनास इग्रजी मराठी कोद्याचा ज्या उपयोग होई, तसा सस्क्ृतच्या भध्ययनास सम्छून-मराठी कोशाचा होई,। हे खागावयाख नको. याखीपडिताच्या वर्गागाहेर इमजीगरोमर सस्कृताचे भध्ययन होऊ लागले तेव्हा नवीन पद्धतीच्या सस्क्वत मराठी कोशाची गरज साहजिकच भाय लगली, अश्या तेचा पहिला कोय सनतशास्त्री तळेकर यामी १८५३ मध्येच सरपाराकरिता तयार झेला. त्याचे नाव ' सस्फृत प्राहत शब्दयोद असे माहे, मराठी ही प्रारत जनाची भाषा म्हणुन वि प्रारत म्हणण्याचा तो फाळ होता. हा अमरफोदशयावर आंधारलेल आहे. अमरकोद्यातील शब्द वर्णा नुक़रमे घेऊन प्रत्येक शब्दाचा अथ मराटीमच्ये दिश आहे. प्रथम शब्द, पुढे व्याकरण म्हणजे शब्दजाती, भाणि नतर र्थ येती. उदाहरणे दिटी भाहेत, पण फारच थोडी, या कोशातील शग्दसख्या सुमारे पाचसहा हजार इतयी असावी याची छपा्ड शिळाटापाची भाहे.

यानतरचा बोश गोपाळशास्त्री धाटे यांचा, । सविग्रह सस्कृत कोरा आणि मराठी फोर</