PRAEFATIO.

Guilelmus HeDzen postquam magnam aetatis partem in describendis et recensendis inscriptionibus antiquis urbis Romae consumpsit, tandem aliquando absoluta hac opera saeculis profutura et editis Corporis inscrip- tionum Latinanim urbis Romae partibus duabus (a. 1876. 1882), ad aliam rem se convertit, et ipsam non exiguae, ut sperabat, utilitatis futuram: syllogen inscriptionum selectarum, quam ante multos annos I. C. Orellius duobus voluminibus ediderat et cui ipse Henzenus adulescens tertium volumen addiderat, a fundamentis constituit reficere. Videbat enim, neque ipsam syllogen Orellianam Henzenianam amplius sufficere, multis inscriptioni- bus plenius vel rectius lectis, multis etiam novis inscriptionibus repertis, neque iam suffecturam esse propter easdem causas syllogen eam quam anno 1873 Gustavus Wilmanns ediderat, similem eam Oreiiianae Henze- nianae, sed aliquanto minoris moduli, quippe quae ab auctore adulescenti- bus potissimum destinata esset qui studiis antiquitatis operam dare in- ciperent. Et vivo quidem Wilmannsio, Henzenum puto ei auctorem fuisse futurum, ut ipse ex integro syllogen conderet quae locum illarum duarum impleret, neque Wilmannsium ei consilio defuturum; sed cum Wilmannsium, post duo itinera Africana, quae Corporis inscriptionum Lalinarum causa susceperat, in ipso flore aetatis sors iniqua abripuisset, Henzenus hanc rem ad se spectare arbitratus est. Coepit igitur Henzenus, novae syllogae condendae causa, inscriptiones ex Corporis inscriptionum Latinarum volu- minibus tam editis quam editioni paratis exscribere et in schedulas referre; sed antequam hunc excerpendi laborem absolveret et ad digerendas has schedas et adnotandas accederet, ipse quoque morte abreptus est d. 27 Jan. 1887. — Cum quaereretur qui opus ab Henzeno inchoatum perficeret, con- sensu amicorum cum quibus vivus Henzenus consiha communicare con- ueverat, eorumque, quibus moricns rts suas reliquerat, ego hanc rem sVtcepi. Et usus quidem sum in ea re schedis Henzeni, sed ita ut /ftev^rem vel demerem quae mihi addenda demendave videhantur, adno- TV»V^^*^m autem omnem de meo adiicerem, ordinem denique instituerem li e re esse videbatur. Cum autem inscriptiones collectas non

IV Praefatio.

minus duo volumina impleturas esse viderem, praeterea integrum volumen indicibus reservandum esset, horum trium voluminum primum iam nunc emittere placuit.

De consilio operis, quod secuturus erat Henzen, et quod ego secutus sum, nonnuUa videntur monenda. Seligere volui, et in pauca volumina redactas proponere, ex ingenti inscriptionum Latinarum numero eas quae res scitu maxime dignas continerent, aliqua ratione habita etiam earum quae propter sermonem memorabiles essent, nuUa earum, quae scripturae tantum genere excellerent; scripturae enim diversitates sine iustis imagini- bus repraesentari nequeunt. Destinavi hbrum viris doctis qui res Romanas curant, paucos enim esse inter hos puto qui integra Corporis inscriptionum Latinarum volumina domi habeant; simul autem eis qui inscriptiones nondum attigerunt aditum ad haec studia facihorem reddere volui, idque tribus rebus, ordine, quem ita institui, ut inscriptiones se invicem illu- strarent; adnotatione, qua modo difficihora vel obscura exphcare sludui, saepius legentes relegavi ad nota compendia historiae antiquitatumque Romanarum; denique scripturae genere. Typos enim eos adhibui quibus in veterum auctorum scriptis edendis iam dudum utimur, item cola eodem modo qui in ilhs obtinuit distinxi. Corporis inscriptionum editores, cum '■< inscriptionum antiquarum, in his multarum fractarum, et ita fractarum, j ut non raro dimidiatae htterae extent, exempla sibi tradita ad posteros propagare volunt, antiquae scripturae ductus quantuni fieri potuit imitari debuerunt; mihi utihtati et commoditati lectorum servire hcuit. — In indici- bus conficiendis indices Corporis inscriptionum Latinarum pro normaeiunt.

Longe aha autem mea fuit condicio quam eorum qui ante me simiha opera condiderunt. Mihi via fuit expedita, iUis lubrica et plena obstacu- lorum. Imprimis OreUio conflictandum erat cum variis difficuUatibus. Ipse paucas inscriptiones viderat, neque tum assueverant viri docti, si paucos exceperis, inscriptionibus tractandis; sed res ei erat cum muUis mihbus inscriptionum relatis in corpora Gruteri, Gudii, Reinesii, Muratorii, aliorum ex fontibus turbidis vel ignotis, item cum inscriptionibus relatis in omnis generis Ephemeridas ab auctoribus de quorum fide vel peritia nuUus erat testis; ita ut mirum sit, non saepius OreUium in iudicio de sinceritate inscriptionum lapsum esse. Ahquanto facUior res facta erat Henzeno; iam enim ipse coeperat in museis urbis Romae inscriptiones, iam Rossius coeperat in bibhothecis urbis Romae codices epigraphicos perlustrare; iam una cum ipso et Rossio Mommsenus se accingebat ad Corpus in- scriptionum Latinarum condendum. Hodie, Corpore inscriptionum LatiV narum paene ad finem perducto, supplementis etiam sine raora parat/ iam eo perventum est, ut de inscriptionibus olim descriptis sed po/ deperditis vix umquam dubitari possit, a quo vel certe a cuius gf vel indolis auctore descriptae sint; earum autem quae extant apc

Praefatio. V

habeamus a viris peritis confecta, vel etiam ectypa instar archetyporum. Cum totus igitur pendeat hic liber ex Corpore inscriptionum Latinarum, apparet quicquid in eo continetur, quodammodo deberi Academiae Regiae Borussicae, quae iam per multos annos inscriptionum antiquarum per totum orbem patrocinium sustinet, deberi Mommseno et sociis eius, quos sibi cooptavit in Corpore inscriptionum Latinarum perficiendo. A propriis Mommseni meritis enumerandis propter plures causas abstineo; sufficit gratias egisse et ipsi et reUquis Corporis inscriptionum Latinarum edi- toribus, amicis meis, qui cum omnes prompta voluntate me adiuverint, Cbristianus Huelsen Romae constitutus nonnuUarum rerum quae longe ab ItaHa degentem fugere possint admonuit et monumenta nonnuUa recens reperta mecum communicavit.

Scr. Berolini mense Sept. MDCCCLXXXXIL

H. Dessan.

.s, siea ^neris

SYMMABIVM

VOL. I.

! Caput I. pag.

Monumenta historica liberae rei publicae 1

Caput 11. Tituli imperatorum domusque imperatoriae 22

Caput m.

Tituli regum et principum nationum exterarum 188

Caput IIII. ntnli virorum et mulienim ordinis senatorii 194

Caput V. Tituli virorum dignitatis equestria 293

Caput VI. Tiluli procuratorum et ministrorum domus Augnstae condicionis libertinae et servilis 325

Caput vn.

Tituli apparitorum et servorum publicorum 372

Caput VIII. Tituli nonnulli ius civitatis illustrantes 387

Caput IX. Tituli militares 389

Caput X.

Tituli virorum nonnullorum in litteris clarorum 568

I

Corrigendum. P. 229 n. 1050 v. 5 pro III Scythicae scr. IIU Scythicae.

CAPVT I.

MONYMENTA HISTORICA LIBEEAE EEI PYBLICAE.

Scipionum elo^a.

1 [I. Corneltjo Cn. f. Scipio

I I I I 1 1 I i I I I ! I I 11 1 1 I l I 1 I I

Cornelius Lucius Scipio Barbatus, Gnaivod patre | prognatus, fortis vir sapiensque, quoius forma virtutei parisuma | fuit; consol, censor, aidilis quei fuit apud vos; 5 Taurasia Cisauna | Samnio cepit, subigit omne Loucanam opsidesque abdoucit. Romae extra portam Capenam a sinistra viae Appiae (sed intra moenia urbis hodiema), quo loco monumentum Scipionum fuisse indicant Cic. Tusc. i, 7, 45, Liv. 38,36, Hieronymus chr. 0.1849 (ef. Mo. Ip.i1), sarcophagus ex lapide Albano (peperino) rep. a. 1780 et in museum raticanum translatus (I 29.50. fl 12S4S: Ritschl tab. XXXFIl). JSomen defuncti (v. 1) scriptum est in sarcophagi operculo litteris rubro colore pictis, non incisis, carmen legitur in antica sarcophagi litteri* incisis. Principium carminis periit nescio quo tempore excisum. Versus sunt Sa- turnii, in ipso lapide lineolis transversis discreti (nisi quod deest lineola post primum Satumium) ; ad artis normam constituere eos conati sunt Ritschl Priscae Lat. mon. enarr. p. 32 et Buecheler ind. schol. Bonn. 1876 aest. p. 7. — L. Cornelius Cn. f. Scipio (Barbati nomen legitur tantum in hoc carmine et N.5) consulfuit a.4S6, censor videtur fuisse a. 46i (fast. Cap.). De rebus ab eo in consulatu gestis dicersa ab hoc elogio narrat Livius 10, 12,5. Taurasiae in Samnio mentio est ap. Liv. 40, 58, Cisauna ignota. Samnio videtur esse casus sextus. Omnem Loucanam, intellege terram (Woelfflin '•ue de philol. 1890 p. 122). — Carmen hoc ctan multo minus vetustas declina- num formas habere videatur quam carmen incisum in sarcophago filii huius irbati N. 3, litteris quoque incisum sit minus rudibus, Ritschelius mus. Rhen. 1834 u/. 9 seq. = opusc. 4 p. 222 seq. inde collegit, hoc carmen non statim post mortem \Barbati, sed post filii demum mortem compositum esse. (Utrumque carmen post ^Hannibalicum demum bellum facturn et lapidi incisum esse coniecit fFoelfflin l. e. 122). — 1) Erasi sunt verticulus primus et alterius duodecim fere litterae (in 'iuius principio ces. litteras agnovit Uuelsen ap. ff^oelfflin L c).

Dkssjlv, Inscriptiones Latinae. 1

2 Caput I.

3 L. Cornelio L. f. Scipio [ aidiles, coso), cesor.

Romae rep. una cum N. 4 , nunc in museo Vaticano lapis litteris miniatis, non incisis (I 51. VI 4286; Ritschl tab. XXXFIIId).

3 Honc oino ploirume cosentiont* R[owat''J duonoro optumo fuise viro^

Luciom Scipione. Filios* Barbati, consol, censor, aidilis hic fuet a[pM(i! vos\. 5 Hec cepit Corsica Aleriaque urbe', dedet Tempestatebus aide mereto®

Romae rep. eodem loco quo N. 2, sed multo ante (anno 4614), nunc in aedi- bus Barberinorum, tabula ex lapide Albano (1 52, F1 1287 ; Ritschl tab. XXXFIIl).

— Carmen ita scriptum est ut singuli versus Satumii etiam in lapide singulos oceu- pent versus. Numeros constituere conati sunt Ritschl mus, Rhen. 9 p.6 seq. = opusc. 4 p. 245 seq., Buecheler ind. schol. Bonn. 4876 aest. p. 6, ffoelfflin revue de phil. 4890 p. 443. — L. Cornelius L, Barbati f, Scipio consul a, 493 Corsicam cepit Aleriamque diruit, de Sardis Corsis Poenis triumphavit (Zonar. 8, 44 ; Flor. 4, 48, 46; fast. Capit. triumph., al, cf. Mo. C. I p.48), censor fuit a. 496 (fast. Cap.). — 1) Similiter ''unum hunc plurimae consentiunt gentes populi primarium fuisse virum^ habebat carmen incisum in sepulcro A. Atilii Calatini consulis a. 496. 300 (Cic. Cat. mai. 47, 64 cf. de fin. 2, 53, 446). — 2) Bomani vel Romane suppleverunt Grotefendius et Momm- senus, Romae vel Romai Sirmondus et Ritschelius. — 3) Post viro svpplevit viroro Ritschelius (praeeunte Grotefendio) metri causa, sed refragante lapide, qui spatium vaeuum illo loco praebet; versum ita ut traditus est tuentur Buecheler et /Foelfflin.

— 4) fiiiom flagitat Woelfflin, iungens cum eis quae praecedunt — 5) pugnandod addidit Ritschl opusc. 4 p. 243, clasid Buecheler, qui versum eiiam sine additamento defendi posse putat (ita etiam fFoelfflin p. 443). — 6) Fersum ita ut traditus est tuetur fFoelfflin, mereto lubenter Grotefend, meretod votam Ritschl opusc. 4 p. 2/7. Aedem Tempestatium a Scipione votam memorat etiam Ovid. fast. 6, 195.

4 Quei apice insigne Dial[?s ^jaminis gesistei, | mors perfe[crt] tua ut essent omnia | brevia, honos fama virtusque [ gloria atque ingenium, quibus sei | in longa Hcu[jjset tibe ulier vita j,

5 facile facteis superases gloriam j maiorum. quare lubens te in gremiu, | Scipio, recip[t]t terra, Publi, [ prognatum Publio, Corneli. Romae rep. una cum N. 4, tabulae quae olim e/fecerunt frontem sarcophagi, nune in museo Faticano (I 55. FI 4288; Ritschl tab, XXXIXf), — Be carmine^ egit Buecheler ind. schol, Bonn. 4876 aest. p. 8. — P. Cornelius P. f. Scipio, flame Dialis , iuvenis defunctus, alibi non memoratur (a nonnullis putatur esse filiv Africani maioris memoratus a Cic. Cato mai. 44, 53, de off. 4, 55, 424, Brut. 19, ! Fell. 4, 40).

5 L. Corneli. L. f. P. [n.J | Scipio, quaist., ( tr. mil., annos | gnatus XXXHI I mortuos. Pater | regem Antioco | subegit.

Romae rep. in sepulcro Scipionum , tabula ex sarcophago topkaceo (I 56

Monumenta historica liberae rei publicae. 3

VI it90; Ritichl tab. XLg). — Videtur esse L. Scipio quaettor a. SS7 memorahis a Livio iS, 44.

Cn. Cornelius Cn. f. II» III

pr., aid. cur., q..

Scipio Hispanus' tr. mil. II, Xvir sl. iudik., Xvir sacr. fac. avi.

Virtules generis mieis moribus accumul progeniem^ genui, facta patris petiei. Maiorum optenui laudem, ut sibei me ess e creatum laetentur; stirpem nobilitavit hon or. Romae, eodem loco quo N. 4 repertae tabulae tres ex lapide Albano (I 58. VI 4295; Ritschl tab. XLIIlJ. — 1) Videtur esse Cn. Comelius cognomento Hispa- nus, missus a. 60o ad arma a Carthngi^iiensibus accipienda (Appian. Lib. 80), in tribunatu scilicet alterutro aut in quaestura, praetor peregrinus a. 613 (Val. Max. I, 5, 5, ubi appellatur Hispalus). — 2) Numeri sunt, quibus tabulae distingue- bantur. — 3) In lapide post progeniem extat hasta, quam coniungens cum littera praecedente Mommsenus legit progenie mi (i. e. progeniem milii) genui, prius voca- bulum accipiens pro dactylo; contradicit Ritschl opusc. 4 p,S59.

7 L. Cornelius Cn. f. Cn. n. Scipio. Magna sapientia | multasque virtutes aetate quom parva | posidet hoc saxsum. Quoiei vita defecit, non | honos, honore.*

Is hic situs, quei nunquam ( victus est virtutei. Annos gnatus XX is | L.eis^ mandatus: ne quairatis honore | quei minus sit mandatus. Romae rep. in sepulcro Scipionum, tabula sarcophago apta (I 54. VI 1289; Ritschl tab. XLI). — Carmen tractavit Ruecheler ind. lect. Ronn. 1876 aest. p. 9. — E. Q. Viseontius retlulit ad fratrem minorem Cn. Cornelii Scipionis Hispani N. 6; sed res plane incerta. — 1) Casus quartus; vita, non honesta indoles, defuit de- '^uncto ad honorem capessendum ; lusit poeta in ambigua significatione vocabuK • onoris (Mo.). — 2) l[oc]eis supplevit Mo. (intellegens de sepulchro), d[iv]eis (nam primum elementum posse superesse ex d fracta) Buecheler.

8 ..[Co]rneiius L. f. L. n.

[S^ctjpio Asiagenus Comatus annoru. gnatus XVI Romae rep. ibi ubiN.lseq. (156. V1 1291 ; RiUchl tab. XLh). — Scipio hic defunctus adulescens non fuit filius eius qui primus ex Asia eognominatus est (i)bstal enim praenomen avi), potest fuisse eius nepos.

^9 s

I [5«]pionem

I [^<]oad veixei.

Romae rep. ibi ubi N. 1 seq., fragmenlum sarcophagi (I 57. VI 1292; Ritscld ib. XLj). Cf. Buecheler ind. lect. Bonn 1S76 aest, p.9.

4 Caput I.

10 [P]aulla Cornelia Cn. f. Hispalli.

Romae rep. ibi ubi N. 4 seq., sartophagus (1 59. FI 1294; Ritsehl tab. XXXFIIc). — Videtur esse aetatis aUquanto recentioris quam qui praeeedunt.

11 Hercolei | sacrom | M. Minuci. C. f. ] dictator vovl|it'. (In latere) U.I.XXVF.

Prope Romam rep. ad viam Tiburtinam, basis ex lapide Albano (1 1305. VI 284; Ritschl suppl. I). Ad M. Minucium Q. Fabii dictatoris a. S56 magistrum equitum, deinde collegam rettuUt Mommsenus. — 1) Litterae it porrectae in latiis basis. — 2) His notis fortasse significatur locus arae adsignatiis,

13 M. Claudius M. f. | consol | Hinnad cepit.

Romae rep. in Esquilino ad S. Petri in vincuUs, basis lapidis Albani (I 350. VI 4281 descripsit Fulvius Ursinus). — Sustinuit signum a M. MarceUo ex Henna urbe a. 345 ablatum.

13 Martei | M. Claudius M. f. | consol dedit.

Romae rep. ad portam Capenam (I 351. VI 474; Ritschl tab. La).

14 [I. Quinctius L. f. lejucado' cepit, | \eidem conso\\ dedit, Praeneste, frustulum lapidis Tiburtini (XIV 2953). — 1) Supplevit Stevenson ;

Leucado dictum pro Leucade ; cepit Leucadem L. Quinclius Flamininus, T. Flaminini fratris legatus, a. 337 (Liv. 55, 47) ; idem consul fuit a. 362.

Tabula ahenea rep. in Hispania a Gadibus orientem versus prope vicum Alcald de los Gazules, ubi videtur fuisse Lascuta memorata a PUnio 5, 1, 43, nunc Parisiis (II 3044). — L. AemiUus L. f. imperator PauUus est, qui aUero consulatu (a. 386) Persen devicit; is praetor a. 365 Hispaniae uUeriori praefuit usque ad aestatem a. 363 (Liv. 53, 24, 6. 56, 2,6. 57, 2, 44. c. 46, 7). Egit de hoc decreto Mo. Herm. 5, 263 seq., Staatsr. III p. XVII not.

16 M. Folvius M. f. I Ser. n. Nobilior | cos.* Ambracia | cepit. Romae rep. ibi fere ubi fuit aedes Herculis Musarum, basis lapidis Albani

(VI 4507). — 1) Consul a. 363 Ambraciam cepit, triumphavit de AetoUs a. 367. — Titulus pertinuit ad unum ex signis a Fulvio Ambracia Romam translatis, et dedi- catis in aede HercuUs Musarum (PUn. h. n. 53, 56, 66; Cic. pro Arch. 44,27; Eume- nius pro rest. schoUs 7).

17 M. Fulvius M. f. I Ser. n. cos. | Aetolia cepit.

TuscuU, basis lapidis Albani (1354. XIV 2601 ; Ritschl tab. XLVIlIe. LXIXe^ Stetit sub signo a Fulvio dedicato TuscuU, unde oriunda erat gens Fulvia. Cett^ rum basis videtur esse inscripta non Fulvii temporibus, sed muUo postea.

Monumenta historica liberae rei publicae. 5

Senatus consultum de Bacchanalibns.

18 [(?.] Marciiis L. f., S(p). Postumius L. f. cos. senatum consoluerunt n(onis) Octob. apud aedem | Duelonai, Sc(nbendo) arf(uerunt) M. Clau- di(us) M. f., L. Valeri(us) P. f., Q. Minuci(us) C. f.

De Bacanalibus, quei foideratei | esent, ita exdeicendum censuere:

*^Neiquis eorum [BjacanaP habuise velet; sei ques | esent, quei sibei deicerent necesus ese Bacanal habere, eeis utei ad pr. urbanum | Romam venirent, deque eeis rebus, ubei eorum v[e]r[6]a^ audita esent, utei 5 senatus | noster decerneret, dum ne minus senatorbus C adesent [quom e]a res cosoleretnr. | Bacas vir nequis adiese velet ceivis Romanus neve no- minus Latini ncve socium | quisquam, nisei pr. urbanum adiesent, isque [d]e senatuos sententiad, dum ne | minus senatoribus C adesent quom ea res cosoleretur, iousiset.^ Ce[n]suere. |

Sacerdos nequis vir eset; magister neque vir neque mulier quis- 10 quam eset; | neve pecuniam quisquara eorum comoine[m A]abuise ve[/]et; neve magistratum, | neve pro magistratu[d],'' neque virum \neque mMZ]ie- rem quiquam fecise velet; | neve post hac inter sed conioura[se nev]e comvovise neve conspondise ( neve conpromesise velet, neve quisquam fidem inter sed dedise velet. | Sacra in [o]quoltod' ne quisquam fecise velet; 15 neve in pophcod neve in j preivatod neve extrad urbem sacra quisquam fecise velet, nisei | pr. urbanum adieset, isque de senatuos sententiad, dum ne minus | senatoribus C adesent quom ea res cosoleretur, iousiset.' Censuere. |

Homines plous V oinvorsei virei atque mulieres sacra ne quisquam | fecise velet, neve inter ibei virei plous duobus, mulieribus^ plous tribus | 20 arfuise velent, nisei de pr. urbani senatuosque sententiad, utei suprad | scriptum est.'

Haice utei in coventionid exdeicatis ne minus trinum | noundinum, senatuosque sententiam utei scientes esetis, — eorum ] sententia ila fuit: 'sei ques esent, quei arvorsum ead fecisent, quam suprad | scriptum est, 25 eeis rem caputalem faciendam censuere' — atque utei | hoce in taboiam ahenam inceideretis, ita senatus aiquom censuit, [ uteique eam figier iou- beatis, ubei facihimed gnoscier potisit; atque [ utei ea Bacanaha, sei qua sunt, exstrad quam sei quid ibei sacri est, \ ita utei suprad scriptum est, in diebus X, quibus vobeis tabelai datai | erunt, faciatis utei dismota 30 sient. In agro Teurano.*

Tabula ahenea rep. in vico Calabriae Tiriolo, nunc f^indobonae (Ritsehl tab.XVlII; 1196 cf.XIOi). — A.868 de Bacchanalibus sacrisque noctumis quaeri

1) sacanal, 2) utra, 3) iousisent, 4) magistratuo, 5) aquoltod, 6) iousisent aes. 7) Scr. niulieres. — 8) Haec tria verba Htteris maioribus adiecta.

6 Caput I.

et de ea re edicta per totam Italiam mitti a consulibus censuit senatus, teste Livio 39, 44 cf. Cic. de leg. 2, iS, 57. In hac tabula habemus tabellas (cf. v. 29) sive epi- stulam de ea re datas ad magistratus, ut videtur, vici alicuius agri Teurani (cf. V. 50), cum praemissa parte senatus consulti.

Senatus consultum de Tiburtibus.

19 L. Cornelius Cn. f. pr. sen. cons. a. d. III nonas Maias sub aede Kastorus. | Scr. adf. A. Manlius A. f., Sex. lulius . . . , L. Postumius S. f. [

Quod Teiburtes v(erba) f(ecistis) quibusque de rebus vos purgavistis, ea senatus | animum advortit ita ulei aequom fuit — nosque ea ita audi- 5 veramus | ut vos deixsistis vobeis nontiata esse — : ea nos animum nostrum j non indoucebamus ita facta esse, propterea quod scibamus, 1 ea vos merito nostro facere non potuisse, neque vos dignos esse | quei ea faceretis, ne- que id vobeis neque rei poplicae vostrae | oitile esse facere; et postquam vostra verba senatus audivit, | tanto magis animum nostrum indoucimus 10 (ita utei ante | arbitrabamur), de eieis rebus af vobeis peccatum non esse. I Quonque de eieis rebus senatuei purgati estis, credimus, vosque | animum vostrum indoucere oportet, item vos populo | Romano purga- tos fore.

Tibure rep. tabula ahenea, nunc latet (I 107. Xlf^ 5S8i). Ftdetur esse sae- euli u. c. sexti exeuntis; L. Comelius Cn. f. praetor fortasse is qui consul fuit a. S98 (cf. XIF l. c). Hic quogue non habemus integrum senatusconsultum , sed principium cum responso dato Tiburtiriis. Tiburtinos eo tempore Romanis suspeclos fuisse et apud senatum legatione 7nissa se purgavisse, aUbi non traditur.

Tituli Mummiani.

30 L. Mummi L. f. cos.

Duct. I auspicio imperioque | eius Achaia capt.,

Corinto | deleto Romam redieit | triumphans.

Ob hasce ] res bene gestas quod | in bello voverat, |

hanc aedem et signu | Herculis Victoris | imperator dedicat. Romae, tabula lapidis Tiburtini rep. in monte Caelio anno 1786, nunc in museo Vaticano (I SH. FI 554 ,• Ritschl tab. LI). — L. Mummius cos. fuit a. 608, triumpha- vit a. 609. — Fersus, quos Saturnios esse perspexit Marinius, ordinaverunt Ritschelius opusc. 4, 84 et paullo aliter Buecheler ind. schol. Bonn. 4876 aest. p, S n.2. — Huius similes tabulas a triumphatoribus in aedibus sacris fixas memorant Atilius Forlu- natianus (ap. Keil Gramm. Lat. 6 p. 295) et Liv. 40, S2. 41, 28. — De aede sive aedicula Herculis a Mummio dedicata cf. Jordan Herm. vol. 44 p. 372.

31 ... cos. Achaea capta.

In agro Curium Sabinorujn (IX 4966 ad fidem unius auctoris saec. XFI).

Monumenta bistorica liberae rei publicae. 7

31* L. Mummius cos. [ vico.

Monteleone in Sabinis, ubi fuit Trebula Mutuesca, duae baset eisdem verbis inseriptae (I S43. IX 4882. Tomastetti Bull. com. 1890 p. 109).

31* L. Mumius | cos. ded. N.'

Nursiae (I 544. IX 4340, semel descripta). — 1) ISursinis.

31*^ L. Muramius | cos. p. P.*

Parmae (1 543. X1 1031 ; Ritschl tab. LIFd). — 1) populo Parmensi. Ceterum lapis undique circumseclus est et possunt complura periisse. Nec litterae tttnt aetatis Mummii, sed imperatoriae ; ita ut recte fortasse olim Borghesius titulo magis integro longe aliud significatum esse coniecerit.

31^ [I. Mimm]ius L. f. imp. | [Corjinlho capta | [vico 7fa/]icensi Italicae in Hispania rep. parva tabula marmorea (I 346. II 1119). A L. Mummio post victoriam Achaicam oppida Italiae atque etiam provinciarum signis tabulisque exomata esse passim tradunt auctores (Strabo 8 p. 581 ; Cic. de off. 2, 22, 76; Frontinus strat. 4, 5, 13; auct. de vir. ill. 60, al. cf. Mo. I p. 130).

32 Ser. Folvius Q. f. Flaccus cos. ' muru* locavit | de manubies'. Tifatis supra Capuam (hodie S. Angelo in Formis) rep. a. 1888, lapis to-

faceus viuro insertus (Bamabei Notizie degli scavi 1888 p. 142). — 1) Consul fuit a. u. c. 619 (cf. de eo Mo. eph. ep. I p. 136 n. 11). — 2) innru(m) , fortasse eum ipsum, in quo lapis extitit cum repertus est. — 3) Gentes aliquas devicerat iji lllyria , ex quarum praeda hunc murum faciendum locavit (Liv. ep.56; Appian. Illyr. 10). De manibiit ef Mo. R. Fortch. 2 p. 443 not. 62.

33 Viam fecei ab Regio ad Capuam', et | in ea via ponteis omneis, miliarios | tabelariosque poseivei.

Hince sunt \|
Nouceriam	meilia	U
Capuam		XXCIIII
Muranum		vl/XIIlI
Cosentiam		CXXIII 1
Valentiam		ca>xxxi«

ad fretum ad [ statuam CCXXXIi ^ Regium CCXXXVII |

suma af Capua Regium meilia CCCXXIj',.

Et eidem praetor in | Sicilia fugiteivos Italicorum | conquaeisivei, redidei- que I homines DCCCCXVIP. Eidemque | primus fecei, ut de agro po- plico I aratoribus cederent paaslores*. | Forum aedisque poplicas beic fecei. In vico Lucaniae Polla, ubi fuit Fomm Popilii (1 531. X 6930 ; Ritschl tab. Llb). Tabulam positam esse a P. Popillio C. f. Laenate in consulatu a. 622 demonstra- runt Mommsenus Ritscheliusque (in huius opusc. i p. 113—130; cf. vol. I l. c). — 1) De hac via cf. Mo. I p. 135. — 2) Error in milibut Cotentia Falentiam nume- randis commistut itaque eliam ad sequentes numerot propagatus, ratura est cor-

8 Caput I.

rectns (Mo.). — 3) ludice Mommseno gloriatur Popillius quod in servos fugitivos non animadverterit, sed reslituerit eos dominis Italicis. — 4) Pertinent haec ad Ti. Gracchi legem agrariam, latam anno ante quam PopiHius consul fuit.

Termini Gracchani.

34 C. S[eJmpronius Ti. f. Grac, | Ap. Claudiiis C. f. Polc, j P. Li- cinius P. f. Cras. | Illvir. a. i. a.^

Columna rep. supra Capuam ad S. Angeli q. d. in Formis (I SS2. X 5S61 ; Ritschl tab., enarr. p. 49. 94). In vertice columnae legitur k. XI. d. I, i. e. kardo undecimus, decumanus primus. Siviiles columnas, sed minus plene lectas, habes ISS5. iS04 = X 2S9. 5760. — Terminos hos positos esse post morlem Ti. Gracchi (a. 62/ ftn.), qui se ipsum et C. Gracchum fratrem et Ap. Claudium socerum triumviros agris divi- dendis creaverat, suffecto in eius locum P. Licinio Crasso, exposuit Mo. C. I p. IS7. — 1) tres viri agris iudicandis adsignandis (vel: adtrihuendis, cf. infra N. 4S).

35 M. Folvius M. f. Fiac, | C. Sempronius Ti. f. Grac, | C. Paperius C. f. Carbo | Illvire a. i. a.

Columnae duae parvae rep. in agro Hirpinorum inter Aeclanum et Compsam prope vicum Rocca San Felice (I SS4. SSS. IX 1024. mS; Ritschl tab. LVcd). In verticibus harum columnarum (nec non columnae tertiae, cuius reliqua inscriptio periit, I SS6. IX 1026) inscriptae sunt litterae singulares nonduin recte lectae vel explieatae. Columnas positas esse aut a. 624, quo, mortuis P. Licinio Crasso et Ap. Claudio suffectos esse M. Fulvium Flaccum consulem a. 629 et C. Papirium Car- bonem consulem a. 654 statuendum est, aut a. 62S , quo triumviris illis iudicatio de agris adempta est (Appian b. c. 1, 19) desieruntque appellari ab agris iudicandiSj exposuit Mo. C. I p. 1S7.

Inter Pisaurum et Fanum rep. (I SS5). — Titulum positum putat Borghenius opp. 7 p. 5S0. 5SI a M. Terentio Varrone Lucullo inter praeturam (a. 67S, cf. Ascon. p. S4 Or.) et consulatum (a. 6S1), scilicet cum propraetore Galliam Cisalpinam ad- ministraret, Mommsenus ab eodem anno 672 vel 675, cum Sullae partes secutus in illis regionibus exercitui praeesset. — 1) agris dandis adsignandis iudicandis.

27 M'. Aquillius M'. f. | cos. ; CXXXP. [ \Mav1\09 [l4\Av)j.[i\og Ma- vlov I VTiaTog ^Pw^iaiiov \ gXa^.

Lapis milliarius viae Epheso Pergamum ducentis, rep. non longe a Pergamo (III suppl. 71S5). Similes lapides et in aliis viae^Asiae prodierunt (III 479. 7177. 7184. 720S). — 1) Numerus millium passuum, quot hic lapis aberat ab Epheso capite pro- vinciae Asiae. — M'. Aquillium cos. a. 62S Asiam Romanormm factam testamento Atlali ordinavisse tradit Strabo 14 p. 646. Viarum quoque provinciae curam eum habuisse hi lapides docent.

Monumenta historica liberae rei publicae. 9

28 Galbae

. . . [Pajpiri Caibonis [L. Calpu]rm Besliae

Carlhagine (Eph. ep. 7, 477). Tret viri hi tine dubio eollegium aliquod effe- cerunt, fortasse agris dividendis ; Bestia videtur fuisse is qui fiiil tribunus plebis anno €33 (Cic. Brut. 34, 128), consul a. 643, Carbo aut is qui memoratur N. 23 aut Cn. Papirius cnnsul a. 641, Galba C. Sulpicius damnatus una cinn Bestia (Cic. Brut. 33, 127) anno 64i (cf. I. Sckmidt et Mommsen, Eph. l. c).

Bomae extra porlam Ostiensem (I 382. FI 5652). — 1) Pater, libertini vide- licet filius, cognomine utitur Graecanico, filius, utpote a patre avoque civibut oriundus, cognomine abstinet (Mo.). — 2) Inlellegitur Q. Servilius Caepio, legatus P. Butilii consulis a. 664, post eius caedeni cum C. Mario exercitui praefectus et mox a Q. Pompaedio duce Marsoruni insidiis circumventus (Liv. ep. 75; Appian. b. c. 1, 4i; Eutrop. 3, 5).

Regum et popiiloriim Asiae donaria.

30 [Rex Metradales Pilopator et P//]a(IeIpusS regus Metradati f., [pophim Ronianum amicitiai ejt societatis ergo quae iam [inter rpsum et Romanos op/a«Jet; legali coiraverunt [Nemanes Nemanei f. et J/aJhes Mahei f. [BaoiXevg Mid^QadctTr^g (DiX]orcaTioq -/.ai OiXadelcpog^ [§aGi)Jiog ]yiLd-Qa8c'tr]ov %bv 6rif.iov xov ['Pcof.iaicov cpiXov y.al] Gif.tfiaxov avrov [yevof-ievov evvoiag ] evey.ev xf^g eig avtov' [^cQeo^evGavrcjov Naifi]avovg rov Naifiavovg, [Maov Tov 31uov] Bomae rep. sub Capitolio, ubi nunc dicitur ''piazza della Contolazione\ lapit Tiburtinus (Gatti Bull. com. 1886 p. 405, 1888 p. 159; Huelsen MiUh. 1889 p. 232). A parte iniuenti dextra supersunt litterae Graecae OA... | <I>IA . . . | PCD . . ., quae pertinuerunt ad titulum inalio lapide iuxta posito continuatum 6 6^fxog 6 Ta^Tjvdiv (fD.oq xal av^fxayoq ^Pojfialwv. Bursus in hoc lapide superest particula tertiae

intcriptionis popul | popul quae videtur timiiis fuisse N. 55 (cf. Kaibel

intcr. Gr. Sicil. Ital. p. 696). Cf. de hit inscriptionibus, positis a regibus populisque Atiae in Capitolio, sed fortusse non eodem tempore, Gatti et Huelsen l. c. — l) Rex hic dictus Philopator et Philadelphut videtur idem ette cuiut extat nummut argen- teut (tetradrachma) cum intcriptione ^aailiwq Mi&QaSdtov q:i).ondxoQoq xal <pi).aSeX<pov (Th. Reinach rev. numitm. 1887 p. 97 seq., 1888 p. 249 seq.). Sed quis fuerit et quando vixerit, incertum. Reinach (l. c.) habet eum pro Mithradate rege Ponti, palre magni Mithridatis Eupatoris^ licet ille alibi appelletur non Philopator Phiiudelphus, sed Euergetet, praeterea perkibetitnr fui.,se filius non Mithridatit,

10 Caput I.

sed Pharnaois (lustin. 58, 6, 2). Contra Mommsenus (ZeHschr. f. Numism. ■/5, 4887 j). 214 seq.) et inscriptionem et numnum tribuit Mithridatis Eupatoris filio , cui regnum Paphlagoniae detulerit Sulla,

31 \Lucei ab co] miini reslitutei in maiorum leibert[a?e?» | dant\ Roma(m) lovei Capitolino et poplo Romano \\irlutis\ \ benivolentiae bene- ficique causa erga Lucios ab comu[m'J. | .AvkUov rb v.0Lvbv v.o^iOa[A.£vov rrjv TtatQiov dr^ixolxQariav zrjv 'Pwfir^v Ail KaTtetiaXioyt y.al twl drji.io)\L\ ! '^Pcofiaiwv aQ€T^g eveyiev val evvoiag y.ai eveQyeoiag \ rfjg eig tb yoivbv xb ^vvicov.

Jtomae in Capitolio, saepius descripta saec. XFl, post periit (I S89. VI 372. Kaibel inscr. Gr. Sicil. Ital. 986). — Positam inscriptionem putat Mommsen non post bellum Persei, quo tempore Lycii desiertmt esse provincia Rhodiorum, sed tcmporibus SuUae, qui victo Mithridate Lycios ikevd-^QOvq ricpisi xal '^Pwfialwv aviyQacpe <pl?.ovg (Appian. Mithr. 61).

32 \poplum J?]omanum cognatum amicum sociu[m], | iaei

beneficique erga Lucios in comu[ne].

Romae rep. in Quirinali, non longe a '^piazza Barberini^ (Gatti Bull. com. 4887 p. 231,- Huelsen Mitth. 1889 p. 276).

33 Populus Laodicensis af Lyco | populum Romanum, quei sibei j salutei fuit, benefici ergo, quae sibei | benigne fecit | . ^O d^f^tog 6 yiao- dtKitov Twv TtQbg \ tl^ .Avy.u}L vbv drjfxov tbv \ '^Pcofiaicov yeyovora eavTcJot I acoTrJQa y,al €veQyeTr]v \ aQeTrjg evexev xal evvoiag \ Trjg eig eavTov.

Romae rep. in monte Quirinali, tabula lapidis Tiburtini, nunc in museo Fati- cano (I S87. FI 374,- Ritschl tab. LXXIIb; Kaibel inscr. Gr. Sicil. Ital. 987). — Et hanc positam putat Mo. post bellum Mithridaticum, quo Laodiceam ad Lycum fluvium obsidionem perpessam esse narrat Appianus Mithr. 20 cf. Strabo 12 p. S78.

34 Populus Ephesiu[s populum Romanum\ \ salulis ergo, quod o\pti-

nuit maiorum\ | souom leibertatem i | Legatei : Heraclitus Hi . . . . [/".], j

Hermocrates Dem\etri f.\

Romae olim in aedibus Quirinalibus Barbeinnorum, nunc in Faticano (I S88. FI57S; Ritschl tab. LXXII a). — Hanc olim stetisse iuxta N. 55 ex ipsarum tabularum similitudine coUigitur. Mo. utramque stetissc putat in Capitolio antiquo montis Qui- rinaUs. Populus Ephesius quaniquam a. 666 ad Mithridatem defecerat, a. 668 ad Romanorum societatem redire maluit, decrevitque dvadei^ac zov TiQoq Mi&Qidd- XTjV TtoXefiOV vnsQ re rijq '^Pofxalcov tjyefiovlag xal r^q xoivfjq iXevd^eQlaq (teste psephismate adhuc superstite, ap. Dittenbe7'ger syll. n. 2S5). — De maiorum suorum libertate, quam Ephesii se recuperavisse scribunt, cf. Mo. Staatsr. III p. 726.

His iungendus est titulus Graecus C. I. Gr. S882 = Kaibel inscr. Gr. Sicil. Ital. 988.

35 Q. Lutatius Q. f. Q. [n.] Catulus cos. substructionem et tabuia- rium de s. s. faciundum coeravit [eijdemque T^vo\bavit\.

Romae in Capitolio '^ubi nvnc salare maius^ vel '^ubi sal reponitur', i. e. in ingenti antiquo aedificio quod extat in monte Capitolino inter arcem et Capitolium

Monumenta historica liberae rei publicae. 11

proprie dictum (cf. lorda^i top. I 2 p. i3S seq.) : descripsit saec. XF Poggius et ante hunc Nicolaus Laurentii f. (Cola di Rienzi) primus auctor syllogae q. d. Signo- rilii; saec. XF exeunte frustra quaesivit lucundus (1 392. FI 1514). — Pertinuit tn- scriptio ad ipsum sine dubio aedificium in quo lecta est (cf. lordan ann. inst. arch. 1881 p. 67 seq.). Coniuncta autem videtur fuisse haec aedificatio Catuli cum restitu- tione magnae aedis Capitolinae, quam idem consul suseepit Sulla morluo a. 676.

35* \Q' iMJtatius Q. f. Q. n. C[atulus cos. | de s]en. sent. faciundu[m coeravit] \ eidemque prob[ayjY].

Romae in eodem aedificio rep. a. 1845 (I 391. VI 1313 ; Ritschl tab. LXIXc; lordan ann. inst. arch. 1881 p. 69).

36 P. Servilius C. [/".] | Isauricus | imperator cepi[f]

Romae (I 1306 ad exemplum unicuvi factum ab ignoto auetore a. 1690). — P. Servilius C. f M. n. Fatia consul a. 675, triumphavit a. 680 ex Cilicia, Isauri- cusque appellatus est.

37 C. Salluio C. f. rSa'soni' leg. pro pr.^ | Mysei Ab[6]aitae et Epic- l[e/«]s^ I quod eos bello Mitrhida[fi]s | conservavit, virtutis ergo. | I^at]^ 2alXovia}i raiov vtdii Naatovt | Tigsa^evTJj xai avriatQaTrjycoi 3Ivaol I Id^^aiuxaL xat 'E7tiy,Tr]TSlg, oxi avToig j h tloi 7toXif.i(ji twl Mi&QidaTovg \ disTrjQr^aev, avdqf^ag 'ivsr/.ev.

Ad lacum Nemorensem rep. inter imdera fani Aricini Dianae, columna mar- morea(XIF2218). — 1) Apex in NA'SONI ex vetustissimis qui innotuerunt. — 2) Homo praeterea ignotus , idem primus qui in inscriptionibus adhue repertis dictus sit legatus pro praetore (proximus est Cn. Cornelius Lentulus Marcellinus, tit. Cyrenens. ap. Dittenberger syll. 262) ; videtur in Asia vices egisse L. LucuUi proconsulis, occti- pati expeditione Pontica anno 681 seq. (cf. Th. Reinach revue de phil. 1890 p. 148). — 3) Populi hi Mysiae memorantur a Strabone, alter etiam in nummis.

Lex Antonia de Termessensibus.

38 I de Termesi. Pisid. mai.*

C. Antonius M. f., Cn. Corne[/ms . . /"., Q. Marcius . . f., L. Hostilius . . f., C. Popilius . . /"., M. Valerius . . f., C. Antius . . f., Q. Caecilius

. . f., L V f.\] 1 C. Fundanius C. f. Ir. pl. de s. s.' plebem

[ioure rogaverunt] | preimus scivit. |

Quei Thermeses maiores Peisidae fuerunt, queique | eorum legibus coi. i Thermesium maior[u]m'' Pisidarum | ante k. April., quae fuerunt L. Geliio Cn. Lentulo cos.*, | Thermeses maiores Pisidae factei sunt, queique | ab 5 ieis prognati sunt erunt, iei omnes | postereique eorum Thermeses maiores Peisidae' | leiberei amicei socieique popuH Romani sunto, | eique legibus sueis ila utunto, itaque ieis | omnibus sueis legibus Thermensis maioribus | 10 Pisideis utei liceto, quod advorsus hanc legem | non flat. |

12 Caput I.

Quei agrei quae loco aedificia publica preivatave | Thermensium maio- rum Pisidarum intra fineis | eorum sunt fueruntve L, Marcio Sex, lulio

15 cos.^ I quaeque insulae eorum sunt fueruntve ieis ] consolibus, quei supra scriptei sunt, quodque | earum rerum ieis consulibus iei habuerunt | pos- sederunt usee fructetque^ sunt, quae de ieis rebus \ locata non sunt,

20 utei antea habeant possideant; guaeque | de ieis rebus agreis loceis aedi- ficieis locata sunt, ac ne | locentur sancitum est sanctione, guae facta | est ex lege rogata L. Gellio Cn. Lentulo cos., ea omnia | Thermeses maiores Pisidae habeani possideant, | ieisque rebus loceis agreis aedificieis utantur

25 /ruantur | ita, utei ante Mitridatis bellum, quod ^reimum | fuit^, habuerunf possederunt usei fructeique sunt. |

Quae Thermensorum maiorum Pisidarum pubHca | preivatave praeter loca[fa]^° agros aedificia sunt | fueruntve ante bellum Mitridatis, quod prei-

30 mum I factum est, quodque earum rerum iei antea | habuerunt possederunt usei fructeive sunt, | quod eius ipsei sua voluntate ab se non abalienarunt, | ea omnia Termensium maiorum Pisidarum, utei sunt 1 fuerunt, ita sunto,

35 itemque ieis ea omnia | habere possidere uutei frueique Hceto. ] Coi.ii Quos Thermenses maiores Pisidae leiberos servosve || bello Mitridatis ameiserunt, magistratus proue | magistratu, quoia de ea re iuris dictio 5 erit, quoque \ de ea re in ious aditum erit, ita de ea re ious | deicunto iudicia recuperationes danto, utei ie^' eos recuperare possint. |

Nei quis magistratus prove magistratu legatus ueive | quis ahus mei- lites in oppidum Thermesum maiorum | Pisidarum agrumve Thermensium

10 maiorum | Pisidarum hiemandi caussa introducito, neive | facito, quo quis eo meilites introducat quove ibei | meiHtes hiement, nisei senatus nomi- natim, utei Thermesum j maiorum Pisidarum in hibernacula meihtes | deducantur, decreverit; neive quis magistratus j prove magistratu legatus

15 neive quis ahus facito | neive inperato, quo quid magis iei dent prae- beant | ab ieisve auferatur, nisei quod e[o]s " ex lege Porcia | dare praebere oportet oportebit, |

Quae leges quodque ious quaeque consuetudo L. Marcio | Sex, luHo

20 cos. inter civeis Romanos et Termenses | maiores Pisidas fuit, eaedem leges eidemque ious ] eademque consuetudo inter ceives Romanos et | Ter- menses maiores Pisidas esto; quodque quibusque ] in rebus loceis agreis aedificieis oppideis iouris | Termensium maiorum Pisidarum ieis consuHbus, |

25 quei supra scriptei sunt, fuit, quod eius praeter j loca[fa] '* agros aedificia ipsei sua voluntate ab se non [ abalienarunt, idem in eisdem rebus loceis agreis | aedificieis oppideis Termensium maiorum Pisidarum | ious esto;

30 et quo minus ea, quae in hoc capite scripta | sunt, ita sint fiant, eius hac lege nihilum rogatur. |

Quam legem portorieis terrestribus maritumeisque | Termenses maiores Phisidae capiundeis intra suos | flneis deixserint, ea lex ieis portorieis

Monumenta historica liberae rei publicae. 13

capiundeis | esto, dum nei quid poitori ab ieis capialur, quei publica ; populi Romani vectigalia redempta habebunt. Quos | per eorum Gneis 35 publicani ex eo vectigali transportabunt j (continnabatur

in tabula deperdita).

Tabula aenea Romae rep. saec. XFJ, 7iunc Neapoli (I iOi; Rilschl tab. XXXI). Superesl ex lege lata a C. Antonio (qui eonsul fuit a. 691) tribuno plebis et col- legis eius de libertate confirmanda civitati Pisidiae, cui nomen fuit Termessus maior, anno ut videtur 683, certe non mullum post 682 (cf. not. 3). — 1) Sotula hac signi- ficatur tabularn esse primam ex compluribus legis de Termessiis Pisidis maioribus.

— 2i yoynina coUegarum C. Antonii, scripta olim in aliis tabulis iuxla positis, quae perieriait (cf. Ritichl opusc. 4 p. 442), suppleta sttnt ope lapidis quem infra dabimus in capite de operibus publicis. — 3) Sullam institutsse , ut tribuni plebis de senatus tantum sententia plebem rogarent, iradit Appianus (cf. Mo. Staatr. III p^ 1S8). — 4) maiorem aes. — 5) A. 682. — 6) Therm, mai. Peis. vocabula abundant.

— 7) A. 665. — 8) Quae inctinatis dedi, hodie in aere oblitterata sunt, sed servata per apographum factum saec. Xn. — 9) Coepit anno 666. — 10) loca aes, emendavit nuper Mommsen. — 11) eds aes. — 12) loca aes (cf. noi. 10).

39 L. Cassius Longin. | procos. | Tempe muuivit.

In valle Tempe, ubi ascenditur in montem Ossam, vivae rupi incisum (III 588). Est legati Caesaris L. Cassii Longini , quem ante pugnam Pharsalicam Caesar in Thessaliam misit. Caes. b. c. S, 3i. 33, Dio 41, 4 (Mo.).

40 \P.] Serveilius P. [/".] | Isauricus procos.' j res[/if]uit. Londinii, advecta sine dubio ex Asia, semel descripta saec. XFII (I 622. III

462). — 1) Cos. a. 706, proconsul Asiae a. 708. Eiusdem proconsulis alios titulos tam Latinos quam Graecos Asianos habes III svppl. 7097. 7098 cum adn.

41 L. Plancus L. f. cos., | imp. iter., de manib.

Romae rep. in foro sub Capitolio, aliquoties descripta saec. XVI (V1 1316). — L. Munatius Plancus, cos. a. 742, post triumphum de Raetis d. 29 Dec. 744, aedem Satumi fecit de manibiis, teste titulo sepulcri eius, quem infra dabimus. Nota hunc lapidem repertum esse non ita longe a ruderibus aedis Saturni restituiae a Planco.

43 Co. Domitius M. f. Calvinus | pontifex, | cos. iter., imper., | de

manibieis.

Romae, basis rotunda, rep. in monte Palatino (VI 4504 ; Huebner ex. scr. ep. 48). — Calvinus fuit cos. a. u. c. 704, iterum a. 744, triumphavit ex Hispania a. 748 (fast. triumph. Cap. el Barb., Dio 48, 42). Extant nummi quos ipse cudi itunt in Hispania, (Eckhel 5, 203) , in quibus et imperalor dicitur et repraesentantur insignia ponti- ficattu.

TITVLI CLARORVJVI VIRORVJM POSITI A POSTERIS. 43

[O.JFabiusQ.f.Maxsu- L.Aem[j7]iusL.f.PauUus' P.CorneliusPaulli f.Scipio aed. cur. [mus co[s. //] cens. augur Africanus cos. II cens. tr[i]umphavit ter augur triumphavii II

14 Caput I.

43* Q. Fabius Q. f. Maxsumus aed. cur. rest.

In foro Romano rep. anno circiter iS46 (N. 45^ duubus exemplis se invicem, supplentibus) descr. Smetius (1 606. 607. Fl 4505. 1504). Inscriptiones arcus Fabiani, facti a Q. Fabio Maximo Allobrogico consule a. 655 (teste Pseudo-Asconio p. 455 Or.), restituti a Q. Fabio Maximo aedile curule circa a. 698, ad quam restituiionem spectare Mommsenus vidit verba Ciceronis in Fat. H, 28: '^nihil Maximus fecil alienum aut sua virtute aut illis clarissimis Paulis, Maximis , Africanis, quorum gloriam huius virtute renovatam non modo speramus verum etiam iam videmus\ — 1) Paullus (cf supra N. 15 et infra N. 37), consul a. S72. S86, ceiisor a. S90, imperator ter (unde male tres triumphi ei tribuuntur, pro duobus, ex Hispania et de rege Perse) pater fuit Q. Fabii Maximi Aemiliani consulis anni 609 et huius Maximi qui arcum restiluit atavus, Africanus minor, consul a. 607 et 620, censor a. 642, fuit et ipse Paulli filius, Fabii Maximi Aemiliani frater, ideoque adnumerari potuit maioribus Fabiorum.

44 Ap. Claudius q. urb., cos cum P. Servilio Pr[jsco] . .

Romae, loco accuratius non indicato, semel descripta saec. XF" (FI 127y cf. I p. 279).^ — Pertinet ad consulem a. u. c. 2S9.

45 [P. Claudius Ay. f. P. n. Pulcher \ colono]s adscripsit Cales, cos. ' cum I [L. Porcio, IIIvi]v coloniam deduxit Graviscam^

[C. Claudim Ap. f. C. n. Pulcher] \ q., Illvir a. a. a. f. f., aed. cur., iudex q. veneficis^ pr. | repeiundis, curator vis sternendis, cos.* cum M. Perperna.

Romae, in lapide saeculis superioribus adhibilo pro limine ecclesiae S. Mar- tini in Montibus, ubi nuper particula denuo prodiit, inscriptiones duae iuxta po- sitae (FI4285; Bull. com. 1880 p. 548). — 1) Consul a. S70. — 2) Cf. Liv. 40, 29, cuius loci ope haec inscriptio ad C. Claudiuvi referri potuit. — 3) De iudice quaestio- nis de sicariis et veneficis cf. Mo. Staatsr. II, S75. — 4) A. 662.

46 M. Valerius M. f. M'.* [n.] | Messalla, pontife[a;], | tr. mil. 11, q., pr. urb., co[s.], ( Vvir a. d. a. i., interr[ea;] | III, censor.

Romae rep. pone basilicam Constantini, lapis aetate labente in mensulam cofi- versus (FI 5826). — Perti?iet ad M. Falerium Messallam consulem a. 695, quein ut pontificem memorat etiam Cicero de harusp. resp. 6, 12; quinquevir agris datidis adsignandis iudicandis videtur fuisse a. 69S lege lulia (Cic. de prov. cons. 17, 41, ad Att. 2, 7, 4), interrex ter sine dubio interregnis tribus quae per illa tempora fuisse scimus a.699. 701. 702, censor fuit a. 6991700 (cf. FI 1254). — 1) Prior tanlum pars litterae extat, sed W fuisse, non M certum est ex F1 1254. — In eodem

lapide supersvnt Utterae M. n. | . . . inus, ex titulo ut videtur filii huius

Messalae, M. f^alerii Messallae Corvini consulis a. 725. Lapidem superesse ex monu- mentis f^aleriorum in Felia (Dionys. S, 48, Plut. Pobl. 25, q. Rom. 79) coniecit Henzen.

47 C. Octavius C. f. C. n. C. pr[on.] | pater Augusti j , tr. mil. bis., q., aed. pl. cum j C. Toranio, 1 iiidex quaestionum, | pr. pro cos. , imperator appell^tus ( ex provincia Macedonia.

Romae, tabula warm. incertum 7tbi reperta, saepius descripta saec. XFI, post

periit (FI 1544 cf. I p. ^8). A parte inluenti sinistra supererant litterae

Gaesar | i | ic. q. pr. | cos. in Asia, fortasse ex titulo C. lulii

Caesaris patris dictatoris Caesaris. C. Octavius pater Augusti praelor fuit a. 695,

Monainenta hlstorica liberae rei publicae. 16

deinde toriitus est Macedoniarn, ex qua rediens obiit (Suet. Aug. 4 al.). Titulos y. A7 — 49 ad sacrarium aliquod domus Augvsiae, in quo imagines siirpis imperaioriae coniunctarumque familiarum propositae fuerint^ putat MoTnmsenus.

48 C. lulius L. f. Caesar | Strabo, | aed. ciir. , q. , tr. miJ. bis, Xvir agr. dand. adtr. iud., pontif.

Romae, saec. XF et XFl in pariete quodam iuxta forum Augusli saepius de- scripta (FI 1540). Cf. Mommsen C. I p. S78, ir. — De lioc viro, in liUeris non minus quam in re publica claro, passim memorato a Cicerone, cf. praeter alios Teuffel Lit. §. 155, 5. Occisus est a. 667.

49 M. Livius M. f. C. n. Drusus pontifex, tr. mil., Xvir stlit. iudic.*, tr. pl., Xvir a. d. a. lege sua et eodem anno Vvir a. d. a. lege Saufe[t]a, in magistratu occisus est-

Romae, loco accuraiius non definilo (VI 1512 ad exemplum unicum factum saec. XFI, vv. non divisis). Cf. Mommsen C. I p. 279^ VII. — Pertinet ad celebrem tribunum plebis a. 663, de cuius legibus cf. Liv. ep. 71, Appian. b. c. 4, 3o, de vir. ill. c. 66. Saufeius videtur fuisse collega Livii in iribunatu. — 1) Quaestura et aedilitas, quibus functum esse Lioium tradit auctor de viris ill. c. 66, absunt fortasse culpa descriptoris.

Elogia fori Angnsti. Elogia Arretina.

Augustum Romae in foro nominis sui dedicavisse statuas clarorum virorum, ducum poiissimum et triumphatorum , additis gestis, tradunt auctores (cf. Momtnsen 1 p. 281 seq.). Horum ipsorum elogiorum pauca tantum fragmenta ad nos per- venerunt, plurium servala sunt exempla quae lapidibus insculpta Jrretii cives apud se collocare voluerunt. Ita enim explicandum esse, quod elogium C. Marii y. 59 paene toium repertum sit in lapide Arreiii, pars autem eius in alio lapide Romae, olim vidit Morcellius. Nuper autem etiam Appii Claudii et Q. Fabii Maximi elogiorum, antea ex Arretinis tanium lapidibus noiorum, frustula reperta sunt Romae in ipsis fori Augusti ruderibus (v. N. 54. 56). — Num in aKis quoque oppidis Italiae provineiarumque elogia fori Augusii repetita sint, adhuc non constat. Sane similis elogii fragmentum prodiit Carthagine (Eph. ep. 7, 178). liem similes funt liluli Pompeiis reperti Aeneae et Romuli (infra N. 63.64), quos et ipsos ex titulis urbanis fori Augusti expressos esse coniecit Mommsen.

Arrelii rep. a. 1688 ibique extat (XI 1826). Hlustravit Mommsen I p. 284 n. XXIII. — 1) A. 260 (cf. Liv. 2, 50, iseq. al). — 2) Scr. prius. — Pendere a Falerio Aniiate huius elogii auctorem probare siuduit 0. Uirschfeld PhiloL 34 (1876) p. 85 seq.

16 Caput I.

51 [cum Galli o6sJiderent Capitolium |, \virgines Vcjstales

Caere deduxit |, [ibi sacra at\i\uc ritus sollemnes ne | [intermitle]renim curai sibi iiabuit, | [urbe recM]?Jerata sacra et virgines | [Romam reyjexit.

Romae, fragm.entam tabulae medio aevo in Pantheo resarciendo adhibitum, nune in museo Faticano (Fl i272). Mommsenus I p. 285 cum aliis rettulit ad L. Albinium, de quo Liv. S, 40, 9 cf. 7, 20, 7.

53 I Veios post urbem ] captam commigra|ri pas-

sus non est* |; Etruscis ad Sutrium | devictis, Aequis et | Volscis sub- actis, I tertium triumphavit^; quart.^ sev[ere in] \ Velitern [os animad\ver- tit

Romae, fragmentum tabulae incertum quo loco repertum, nunc Florentiae (FI 1508). Cf. Mo. vol. I p. 283:6. Pertinet ad M. Furium Camillum. — \) A. 564. — 2) A.56S. — 3) Quartum, scil. tribunus militum, a. 568.

53 bello Samnitium | cum auspicii repejtendi caussa Ro-

mam ] redisset atque inte'rim Q. Fabius Amb[MsfusJ Maximus mag[tsferj | equitum iniu[ssM | emjs proelio Q,[on\flixisset

Romae, parva tabula incertum quo loco rep., nunc Parmae (FI 1518). Cf. Mo. C. I p. 287. Pertinet ad L. Papirium Cursorem et ad rem narratam a Livio S, 50.

54 Appius Claudius | C. f. Caecus, | censor, cos. bis, dict., interrex III, pr. II, aed. cur. II, q., tr. mil. III. Com|plura oppida de Samnitibus cepit; I Sabfnorum et Tusc6rum exercijtum fudit; pacem fieri cum [PJyrrho' rege prohibuit. In censura viam 1 Appiam stravit et^ aquam in | urbem adduxit; aedem Bellonae | fecit.

Integra prodiit saec. XFI Arretii in tabula marmorea , quae extat Florentiae (XI 1827) ; frustula nonnulla exempli Romani prodierunt in foro Augusto anno 1889 (Bull. comunal. 1889 p. 77), quae distinximus lineolis subiectis. Illustravit Mommsen I p. 287 n. XXFIII. — Appius Claudius Caecus censor fuit a. 442, consul a. 4i7. 438, praetor (iterum ut videtur) a. 439 (Liv. 10,22). — l) tyrrho, 2) ei lapis Arretinus.

55 navis c [cjepit. Pri[»iMS

triumphum njaval[em egit. H]mc per[mjssjum est u[t ab ejpulis do^mwm

cum tibici]oe e[t /Junali rediret.* [5Jtatua q[MogMeJ od ...

rean . . vic

Rojnae in foro Augusti fragmenta rep. a. 1890 (Bull. com. 1890 p. 237). — Pertinet titulus ad C. Duilium consulem a. 494, de quo cf. infra N. 63. — Eiusdem lapidis etiam alia fragmenta exigua prodierunt, in his unum cum litteris rostr . . ., spectans fortasse ad mentionem columnae rostratae. — \) Cf. auct. de vir. ill. 38 ; Florus 1, 18, 10; Cie. Cat. mai. 15, 4i.

56 [Q. Fabius] Q. f. Maximus | dictator bis, cos. [gM?Jnquien[sJ ', cen]sor, interrex [6Jis', aed. cur., | q. II, tr. mil. II, pontifex, augur. ] Primo consulatu Ligures subejgit, ex iis triumphavit. Tertio et | quarto Hanni-

Monumenta historica liberae rei publicae. 17

balem compluribus vicloris ferocem subsequeDJdd coercuit. Dictator ma- gistro I equitum Minucio, quoius popu|lus imperium cum dictatoris | im- perio aequaverat, et exercitul | profligcito subv^nit et eo nomijne ab exercltii Minuciano pa ter appellaUis est. Consul quinjtum Tarentum cepit, trium- pha'vit. Dux aetatis suae cautissi|mus et re (sic) mibtaris perilissimus | babitus est. Princeps in senatum | duobus lustris lectus est.-

Integra (praeter v. 1) extabat saec. Xlf. Xf^ Arretii, quod exemplum hodie extat Florentiae (XI 1828); exempli collocati Romae in foro Augusti fragmentum prodiit loco antiquo anno 1889 (Bull. com. 1889 p. 74. 481, huius litteras distinxi lineis subductis). Illustravit Mo. I p. 288. — Q. Fabius Maximus Ferrucosus consul fuit a. 521. S26. 539. 540. 5i5, dictator iterum a. 557, obiit a. 550. — 1) V ef mox II exemplum Arretinum , . . nquien . ., . . is Romanum. — 2) A. 545. 550 (Liv. 27, 41, 12. 29, 57, 1).

Arretii (X1 1829). Iliustravil Mommsen I p.289. — 1) Cos. a. u. e. 572.586, censor a. 590, praetor a. 565. aedilis curulis a. 562. — 2) Sic supplevit Mo., recte ut puto (cf. etiam Nissen Uniers. p. 265); ap|[sens] Bormann.

58 [ri. S]empronius P. f. [ Graccus | . . . .

Arretii (XI 1850 cf. I p. 289). Pertinuit ad consulem a. 577. 591.

59 C. Marius C. f. cos. VII, pr., tr. pl., q., augur', tr. mil.*. Extra sortem bellum cum lugurtha^ rege Kumid.'' cos. gessit. Eum cepit el triumphans in secundo consulatu anle currum suum duci iussit. Tertium consul* apsens® creatus est. IIII cos. Teutonorum exercitum | delevit. V cos. Cimbros fugavit^ ex j ieis* et Teutonis iterum triumphavit. | Rem p." turbatam seditJonibustr.pl. | et praetor., quei'° armati Capilohum occu- paverunt, VI cos. vindicavit. 1 Post LXX aunum patria per arma | civilia expulsus armis restitutus | VII cos. faclus est. De manubiis | Cimbris et Teuton. aedem Honori | et Virtuti victor fecit. Veste | triumphali calceis patriciis [m senatum venit] . . .

Integra (praeter finem) descripta est ArreHi taec. Xiy (XI 4851); exempli urbani fragmentum saec. XI' prodiit ut videtur ibi ubi fuit forum Augusti, nunc est Ncapoli (TI 1515), particula exigua reperta est a. 1876 in villa Aldobrandinia (eph. ep. 4, 817) (exempli ttrbani litleras lineolis dislinxi). lilustravit Mommsen I p. 291. — C. Marius consul fuit seplies, a. 647. 650 - 654. 668, praetor a. 659 (Cic. de off. 5, 20, 79 al.), tribtmtu plebis a. 655 (Plut. Mar. 4), tribunus militum a populo (Sall. lug. 65), augur (Cic. ad Brul. 1, 5, 5). De veste triumphali memorata in fine cf. Liv.ep.67, Plut. Mar. 12. — 1) aug., 2) tr. milituiu, 3) lugurla, 4) Numidiae, 5) cos., 6) absens, 7) fudit, 8) iis, 9) pub., 10) qni exemplum Arretinum.

Dssjiu, Inscriptioaes Latinae. 2

18 • Caput I.

Jrretii (XI 1832, cf. Mommsen 1 p. 292), L. Lticullus consul fuit a. 680, praetor a. 677, aedilis curulis a. 67S, quaestor c. a. 666 (pro quaestore cum esset, Deli posiius esi ei titulus quem infra edemus); triumphavit a. 692 (cf. Drumann 4 p. 120 seq.). — 1) Armeniae e lapis.

Praeterea exigua frustula incertoruvi huius generis elogiorum edita sunt Bull. com. 1889 p. 75 seq., 1890 p. 236 seq.

Elogia alia priscorum virorum.

61 Fert. Erresius', | rex Aequeicolus |. Is preimus | ius fetiale para- vit; I inde p. R. | discipleinam excepit.

Romae, in Palatino rep., columna parva lapidis Albani (I p. 364. FI 1502). Tituhis aetatis imperatorum , sermo antiquitatis affectaiae. — 1) Fertor Resius (sic hic quoque scrihendum videtur Mommseno pro Fert. Erresius), ut iuris fetialis in- imitor vtemoralvr in libro de viris ill. c. 5 et de praen. 1.

62 Lavinia Latini | tiHa.

62* Silvius Aeneas, j Aeneae et Lavi[niae fiHus.

In vico Pratica, ubi fuit Lavinium (XII^ 2067. 2068 cf. I p. 285) bases duae, inscriptae fortasse saec. p. Chr. altero.

63 A6nea[s, Fen]eris j et Anchisa[e filitis. rroto]nos [ qui capta Tr[oia

et incensa s]uperi[/Me]rant in l\[ah'am adduxit] \ um su |

en I Ibu I [oppidnm Lavinium] coQ[di-

dit . . . I ... regnavit an]nos trfs; in j [bel]\o Lauren[;m]o non con [pa]ruit appel[/afMs]q. est Indigens j [pa]ter et in deo[rum n]umero reMtus.

Pompeiis in foro rep. (X 808 p. 1006, I p. 285).

64 R6mulus Mdrtis [ [/"^ilius. Urbem R6mam ( [conrft]dit et regnavit ann6s | duodequadragintci. Isque | primus dux duce hosiium | Acrone rege Caenineusium | interfecto spolia opi[ma] ] lovi Feretrio consecra[f?Y, j re- ceptusque in deoru[m] | numerum Quirinu[s] j appellatu[s est].

Pompeiis in foro rep. (I p. 285. X 809).

Elogium Duilii.

65

[iSecesi]ano[s5Me op-]

[sidione]d exemet lecione[sgMe Cartaciniensis omnis]

Monumenta historica liberae rei publicae. 19

[majximosque macistr[a]tos \\uci palam post dies] [njovem castreis exfociont, Macel^awT^we opidom vi] 5 [pjucnandod cepet. enque eodem nisc[istratud hene] [r]em navebos marid consol primos c[eset copiasque] [c]lasesque navales primos ornavet i^a[ravetque], cumque eis navebos* claseis Poenicas omn[is, item ma-] [a;]unias copias Cartaciniensis praesente[d Hanibaled] 10 dictatored ol[or]om in altod marid pucn[a7idod vicet]

[yjique nave[!S cepe]t cum socieis septer[esmom unam quin-] [^Meresm^osque triresmosque naveis X[XX, merset XIII]. [a«ro]m captom: numei 0(D®DCC

[arcenjtom captom praeda numei © C

15 [owine] captom aes ©(©©©(©©(uE)© , . .

.... ©©©©©©©©©©©©(uE) [P"'"]

[mos ^ujoque navaled praedad poplom [donavet pri-] [mosque] Cartacini[ens]is [tncejnuos 6[uxit in]

[triumpod] eis capt

Romae in foro sub Capiiolio, ubi Rostra fuerunt , rep. fragmentum marmo- reum nunc adservalum in Capitolio in aedibus q. d. Conservatorum (1 19S. FI 1500; Ritschl tab. XCF; Huebner ex. scr. ep. 91). — Spectat ad C. Duilium cos. a. 494 qui Carthaginienses ad Mylas devicit, sed confictum est et lapidi incisum aetate impe- ratoria, fortasse sub Claudio, cuius temporibus litterae apprime creduntur convenire (Ritschl opusc. 4 p.204 seq. = Priscae Lal. mon. ep. enarr. p.82). (Sinceritatem tituli, quem aetate Augusti expressum putat ex antiquiore, tuetur ff^oelfflin act. acad. Bavar. class. phil.-hist. 1890 p. 29S seq.). Memorat hanc inscriptionem de visu Quin- tilianus insl. 1, 7, 12, columnam rostratam Duilii memorant praeterea Plin. h. n. 34, 20 et alii. — Supptementa ordinavit Mommsen. De Segestanis obsidione liberatis et Maceila expugnata cf. Polyb. 1, 24, 2 Zonar. 8, 11, de numero navium apud Mylas captarum Polyb. 1, 23, 7 Eutrop. 2, 20 Oros. 4, 7, 10. Fv. 15 seq. significatur ex praeda redacta esse aeris centena milia circiter tricies (certe plus semel vieies) ; morem aniiquum affectans auctor inscriptionis notam Q2) toties repetivit quoties opus esset. — 1) navebos lapis sed correctum ex navebas.

66 P. Scipioni cos., | imp., ob restitu|tam Saguntum ] ex s. c. bello PUiUico secundo.

Sagunti (II 5836; Buebner ex. scr. ep. 454). Scripta aetate imperatorum (saecuto secundo exeunte, ut olim, eodem incipiente, ut nuper iudicavit qui vidit Ifuebner). — De restilulione Sagunti cf. Liv. 24, 42, 10. 28, 59.

67 Corneli|us | Scipio ( Carlha|gine | capta.

Ad lacum Fucinum in oppido S. Benedicti, ubi fwt Marruvium Marsorum, iKi). a. 1880 (1X6548). — Haec ficta est non nostris temporibus, ut putabat Henzen (Bult. delV Inst. 1882 p. 5S), sed aetate imperalorum, scilicet apposila ad signum, quod fama sive vera sive falsa ferret ex praeda Carthaginiensi donatum a Scipione (Mo.). Sincerum titulum signi a Scipione donati vel potius restituti Tkermilanis in Sicilia, Graece scriptum, edidit Kuibel Uenn. vol. 18 p. 1S6.

2*

20 Caput I.

68 Cornelia Africaoi filia, | Gracchorum.' (In pa7'te superiore basis) opus Tisicratis.^

Romae basis rep. ibi ubi fuit porticus Octaviae, nunc in Capitolio (F1 10045). — 1) Titulus scriptus Utteris non antiquioribus Atiguslo. Statuam Corneliae Grac- chorum matris in poT'ticu Octaviae vidit PUnius h. n. 34, S1. Matris vocabulum omissum esse plane mirum est. — 2) Hoc scriptum Utteris deterioribus quae referunt saeculum tertium vel adeo quartum. (Similes titulos opus Polycliti, opus Praxitelis, [o]pus Tim[a]rchi Rossius BuU. mun. 1874 p. 174 — 181 adtribuit saeculo p. Chr. aUeri vel tertio). Fidetur, sublata statua CorneUae, basi impositum esse signum aUquod factum a Tisicrate pinsco artefice.

EX FASTIS CAPITOLINIS.

Tabulae triumphorum principium.

69 Romulus Martis f. rex ann

de Caeninensibus k. Mar. [Romulus] Martis f. rex II ... .

[de Antemnatibus] . .

[Ancus Marcius rex de]

[Sa6]ineis et [Veientibus] .... [L.] Tarquinius Dama[rati f. ann. . . .

Priscus rex de Latin[eisJ L. Tarquinius Damarati f. [ann. . .

Priscus rex II de Etrusce[js] . . . L. Tarquinius Daraarati f. ann. CLXVI

Priscus rex III de Sabineis idib. Sext. Ser. Tullius rex de Etruscis VI k. Dec. a. CXXCII Ser. Tullius rex II de Etrusc. VIII k. lun. a. CXXCVI Ser. Tullius rex III ann. CXXC . . .

de Etrusceis IIU non

Romae rep. ifi foro variis temporibus (potissimum a. 1S46 et rrirsus a. 1816) quam plurima fragmenta saxorum inscriptorum aetate, ut Utterae indicant, cir- citer Augusti, pars habet nomina consulum dictatorum censonim Uberae rei pubUcae, pars recenstim triumphorum indc ab urbe condita: translati lapides (exceptis paucis fragmentis) in CapitoUum , unde fasti Capitolini vocantur. Accuratius de loco ubi steterint egerunt Henzen C. 1 p. 421 et Huelsen Jahrb. des arch. Inst. 1889 p. 247 seq., de tempore quo scripti sint Henzen l, c, Mommsen Rom. Forschungen II

Monamenta historicae liberae rei pablicae. 21

p. 08 seq., Hueisen Herm. vol. 24 p. i8o seq. (conferendus praeterea Huelsen in Corporis voluminis I ediiione altera). Hoc loco proponere placuit principium partis pertinentis ad triumphos : sunt frustula duo, alterum rep. a. 1S72 (epfu ep. I p. 137 ; .lahrb. des arck. Inst. 1889 p. 2i8), alterum a. 1346 (C. I p. 433). — De triumphis Romuli cf. Solinus 1, 20 p. 9 Mo., de triumpho Anci Marcii de Feientibus Dionys. 5, 41, de bellis Tarquinii Prisei Dion. 3, 49-66 ; tres triumphos Servii TulUi me- morat idem 4, 27.

CAPVT II.

TITYLI IMPERATORYM DOMYSQYE IMPERATORIAE.

70 [C. Iul\\o Caesari im^p]., | dictat. iteru[mS | pont]\ifici max[umo, | aug., c]os., palrono mu[mapi], | d. c."

Boviani in Samnio (1620. IX 2S65 ,- Ritschl tab. LXXXFc). — 1) Dictator iterum Caesar factus est autumno anni 706, dictaturam tertiu7n iniit kal. lan. a. 709 (cf. Mommsen C. I p. 431), unde aetas tituli definitur. — 2) Decurionum consulto.

71 C. lulio Caesari [ pont. max., | patri patriae.

Brundisii: tradit unus auctor saec. XFI (IX 54). Fidetur essejgenuina^ quam- quam mirum est abesse imperatoris dictatorisque titulum; itemque offendit quod pater patriae dicitur Caesar, non parens patriae, ut N. 72 et in nummis ap. Eckhelium 6 p. 9.

72 Genio deivi luli ] parentis patriae '< , quem senatus | populusque | Komanus in | deorum nuraerum | rettulit.

Aesemiae (IX 2628).

73 divo Iiilio iussu | populi Romani | statutum est lege | Rufrena. ' Romae in mu.seo Faticano, quo potest venisse ex jnnnicipio aliquo, pa7'va

basis marmorea (I 626. VI 872; Ritschl tab. LXXXIFd).

73* deivo lulio i^wssw] ( p. R. [sf]atut[wm esi\ \ lege [i?M/re«o].* hi vico quodam Piceni (Campovalano) repperit et descr. Drcssel (IXS456). — 1) Lege Rufrena videtur cautujn esse, ut divo lulio statuae collocarentur pei- omnia Italiae municipia (Mo.). Qui legem tulit Rufrenus me7norat7ir Cic. ad faTJt. 40, 24, 4.

74 divo lulio I civit. | Zmyrnaeorum.

Amalfiae vel Neapoli, origine sine dubio Smymaea (X S42).

74* div6 Iuli6 I August516s.

Hercula7iei rep. (X 4444). Titulus positus post mortem Augusti; una stetit hic titulus (X 4442): divo Augusto | Augustiles.

Uixor Caesaris Calpurnia in carmine sepulcrali libertae (FI 44244) appellatur magnifici coniunx Caesaris iila dei.

75 C. lulius Caesar pontif.

Brixiae (P" 4503, vidit Mommse/i). Fidetur esse Caesaris filii, posila a. 740 (post pontif. numquam fuit max.).

Tituli imperatoram domusqae imperatoriae. 23

76 C. lulio C. f. Caesari | imp., triumviro r. p. c.', | patrono J d. d.

In oppido Samnii S. Agata de' Goti, uhi videtur fuisse Saiicula (IX 2142). — 1) Triumvir rei publicae conslituendae factut est Caesar lege Titia d. 27 Nov. 741 (fatii Colol.), C. lulius Caesar vocari desiit appellarique eoepit imp. Caesar a. 714 (Mo. Staatsr. II 744 not. 2).

71 imp. Caesar cos. desig. tert., ] Illvir r. p. c. iter.', ' murum turres- que fecit

Tergesle (ex exemplo novicio facto a. 1470 ; lapidis aniiqui duo fragmenta hoc saeculo prodierunt: V 523 p. 1022. Huehner ex. scr. ep. 173). — 1) Consul ilerum Caesar fuit a. 72i, tertio a. 725; Illvir r. p. c. iterum vocari desiit a. 721 d. 51 Dec. ; positus est igitur titulus a.721. quo constat Caesarem moratum esse in lilyrico.

78 imp. Caesari d. f.' | imp. V, cos. VI*, | Illvir. r. p. c, | patrono. Lunae rep. (X1 1550, descripsit Bormann). — 1)^DT lapis; intellege di%i filio.

— 2) Numeri perturbati ; anno 726, quo consul sextum fuit Caesar, imperator fuit non quintum, sed septimum, nec iam dici volebat triumvir reipuhlieae constituendae.

79 imp. Caesari divi [/".] | imp. VI, cos. III', | [pajtrono, -d. c[. d.]*

Prope Capuam, ad S. Angelum in Formis (X 5826). — 1) A. 725, post pugnam Actiacam, ex qua Caesar imperator sextum cppellatus est (Oros. 6, 19, 4). — 2) de conscriptorum decreto cf. X 5834.

80 imp. Caesar[t divi /".] | cos. V, imp. VI, | RufraDi vicaoi q[«o- rutn\ I aedificia sunt.

Prope Presenzano in Campania, ubi fuit vicus Rufrae (X 4850). — 1) A. 725.

— Eodem loco extat titulus 31. Agrippae plane simiKs (X 4851).

81 senatus populusque Romanus | imp. Caesari divi luli f. cos. quinct.* , cos. design. sext., imp. sept., re publica conservata.

Romae rep. in foro saec. XFI medio, descripta a Smetio Ligorioque (Fl 875).

— 1) A.723. — Hic est annus quo Caesar. post bellum Actiacum Romam reversus, tres egit triumphos, Dalmaticum, Aetiaeum, Alexandrinum d. Aug. 15. 14. 15 cf. Mommseii mon. Ancyr. p. 10 (ed. 2). Titulum prostitiste in arcu triumphali Augusti sito iiixta aedem divi lulii coniecit 0. Richter Jahrb. det arch. InsUtuts 1889 p. 135 teq.

Rep. in Piceno prope oppidum Potentiam in alveo fluminit cognominis, ubi nunc extet ignoralur (IX 5811). — 1) Dedicantit vel dedicantium nomina. — 2i Sunt haec repetita ex intcriptione cKpei, quem a. 727 s(enatus) p(opulus)q(ue) Riomanus) Augusto potuit Romae in curia lulta (Mon. Anc. Vl 18 cf. Momms. comm. p. 152).

83 (f^ictoria cKpetim sustinens) seoatus populusq. | Romanus j imp. Cae- sari divi f. Augusto | pontif. maxum. | irop. cos. trib. | potestat

Romae, in fronte arae marmoreae, in cuius reliquis laleribus cemuntur ana- glypha spectanlia potissimum ad Augustum genlemque Augusti (FI 876). Hic quoque significatur idem clupeut qui N. 82; led dedicata est ara non ante annmn

24 Caput II.

742, propter po7itificahim maximum (spatia yost imp. et cos. videntur fuisse desti- vnta numeris).

g4 SENATVS • POPVLVSQwe Romanus

imp. Caesavi divi f. Augusto imp. sept.

COS - SEPT • DESIGNAT • OCTAVOM - Wia Flamin lA et reliqueiS

CELEBERRIMEIS - ITALIAE • VIEIS • CONSILIO et sumptibMS eius muW\TE.\S

Arimini in arcu qui extat (XI 36S; descripsit et supplevit Bormann). A. 727,

cum Augustus viam Flaminiam ab urbe Ariminum munisset, reliquas vias trium-

phalibus viris sternendas distribuisset (Suet. Aug. 30; mon. Anc. 4, 19 cum comm.

Mommseni p. 87).

85 imp. Caesari divi f. ] Augusto c6s. nonum | designalo decimum', | imp. octavom.

Nemausi (XII 3U8 3149; Huebtier ex scr. ep. 486). — 1) A. 729. — Notat Mommsenus hanc inscriptionem esse inter postremas earum, quae numerum itera- tionis litteris perscribant, eum paullo post substituiae sinl notae.

86 imp. Caesar divi f. | Augustus cos. XI, trib. | potestate', dedit, j M. Appuleius Sex. f. leg.^ | iussu eius fac. curavit.

Tridenti (F S027). — 1) Consul undecimum Augustus fuit a. 731 , duodeci- vium a. 749; intra hos annos titulus positus est. Tribimicia potestas Augusti numorari coepit, ut plerique putant (Eckhet 8, 404), d. 26 vel 27 lun., ut Hirsch- feldius (Wiener Studien 1881 p. 97 seq.) d. 2S lun. 731, ut Mommsenus (Staatsr. II ^ 797 not. 5) ex quo die Augustus consulatu uiidecimo se abdicavit, id est ex kalendis luliis a. 731. Sed cum numerus Iribuniciae poteslatis interdum, quamvis raro, omiltatur (supra N. 83), non certum est hunc tilulum posilum esse ipso unno 75112. — 2) Consul a. 734.

87 imp. Caesari divi f. | Auguslo | cos. XP imp. VII . . .* | tribunic. potesta[l] . . . I P. Rubrius M. f. Mae. Barba[?MsJ^

Casini (X S169). — 1) A. 731 seq. — 2) Fotest fuisse Vlll et VIIII. — 3) De hoc homine praefecto Aegypti a. 741 2 cf. III s. 6S88.

Romae basis mutUa rep. a. 1S47 in campo Martio prope circum Agonalem (yi386 ad exemplum Smetii aliorumque). Supplementa certa sunt, propter similem basem una repertam N. 9S. — 1) A. 741. Hoc atmo Az/gustus ex Hispania Galliaque Romam rediit, dedicataque est pro hoc reditu ara Pacis Augustae (tnon. Anc. 2, 37). — In latere basis notae mat^morariorum legebantur L-DXXVIIII et L-CCXLIX.

89 imp. Caesari divi f. | Augusto ] pontif. maxim., cos. XI, j tribunic. potestaL XI \ 1 magistri Augustal. prim. : | Phibppus Augusti 1., | M. Aebu- tius Secundus, M. Gallius Anchia[/]us, | P. Fidustius Antigonus.

Nepet (Nepi) Etruriae rep. a. 188S (XI 3200). — 1) A.741J742.

90 imp. Caesar | divi f. j Augustus cos. XI, | tribun. potesL XII', j imp. XilP.

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 25

Feronae (V 3526). — 1) A. 742/5. — 2) Erratum est in numero; ex .V. 91 scimus Aug^istum etiam in tribunica potestate XIF dici voluisse imp. XII.

Romae in basibus obeliscorum duorum qui hodie extant alter in platea dicta ' del popolo' (rep. in circo maximo), alter in 'piazza di Monte Citorio^ (erutus a. 1748 e campo Marlio, ubi fuerat pro gnomone) (VI 701. 702). Testis est de his obeliscis ab Augusto Romam advectis Plin. h. n. 36,71. — \) A. 744/5.

92 imp. Caes[ar] divi f. August. j pontif. masimus, cos. XI, ; tribunicia potest. XIIII ', I ex slipe, quam populus Romanus | k. lanuariis apsenti ei contulit^ I luUo Antonio' Africano Fabio cos.^ j Mercurio sacrum.

Romae, ara rep. in ruderibus sacelli in monte Esquilino (Gatli BulL covt. 1888 p. 228). — 1) A. 744/745. — 2) Kalendis lanuariis Avgusto strenam tn Capi- tolio etiam absenti contulisse populum, ex qua summa pretiosissima deorum simu- iacra vicatim illum dedicavisse, ait Suetonius Aug. c. 37. Kalendis lanuariis a. 744 Augustus videtur degisse in Galiia (Dio 34, 36). — 3) FHius M. Antonii triumviri; de praenomine eius lulio cf. Mommsen Eerm. vol. 24, 133. — 4) A. 744. — Ad similes dedicationes pertinent tiluli A. 93. 99, itemque mutilus VI 438 (a. 746).

93 imp. Caesar divi f. Augustus ! pontifex maximu?, ; imp. XIII, cos. XI, trib. potest. XV*, | ex stipe, quam populus Romanus | anno novo apsenti contulit' I Nerone Claudio Druso j T. Quinctio Crispino cos.^ | Volcano.

Romae basis rep. in foro , est yeapoli (VI 437). — 1) A. 743 6. — 2) Cf. -\. 92 not. 2. — 3) A. 743. Kaltndis lanuariis huius anni Augustum Roma absentem fuisse aliunde non constat.

94 imp. Caesari Augusto divi f., pontifici maxumo, tribunic. potestate XV', imp. XIII, I M. luiius regis Donni f. Cotlius* praefectus ceivitatium quae subscriptae sunt: Segoviorum Scgusinorum | Belacorum Caturigum Medullorum Tebaviorum Adanatium Savincatium Ecdiniorum Veaminio- rum I Venisamorum lemeriorum Vesubianiorum Quadiatium, et ceivitates quae sub eo praefecto fuerunt.

Susae (Segusione) in arcu qui extat, litteris oHm aere incrtuiati* (V 7251). — 1) A. 743,6. — 2) Be hoc Cottio, a quo nomen Iraxerunt Alpes Cottice, et patre eius Donno cf. Strabo 4 p. 204; 3Io. V p. 808. — Cum hoc tilulo conferendus est iilulus Tropaei Alpium relatns a Plinio h. n. 5, 156 (cf. C. V78I7), positus Augusto trib. pot. XVII a senatu populoque Romano, in quo enumeranlur gentes Alpinae ab Augusto devictae (in quibus redire sex ex quattuordecim eivitatibu* Cottio *ub~ ditis observavit Mo.).

95 Ti. Claudius Ti. f. Nero | pontifex, cos. iterum*, | imp. iterum*, | ludos votivos pro reditu | imp. Caesaris divi f. Augusti | pontificis maximi | lovi optimo maxirao fecit' | ex s. c. ] i i i i i i i ' i [ l \ { ! ! ! ! i i i i i i i i i !*

Romae basis marmorea rep. a. 1S47 in campo Marlio una cum A'. 88 (f^ S8S l Bormann eph. 4, 740). — 1) A. 747. — 2) De primis acclamalionibus impera-

26 Caput II.

toriis Tiberii egit Mo. mon. Ancyr. p. M seq. — 3) De ludis a. 747 pra reditu /4ugusti edilis cf. Dio SS,8. — 4) Erasa sunt verba cum Cn. Calpurnio Pisone conlega, anno scilicet p. C. 20, cum Piso apud senatum accusatus mortem sibi conscivisset (cf. Tac. a. 5, 17). Huius fortasse Pisonis nomen erasum est etiam in actis fratrum Arvalium a. U, FI 2025 a v. 21, cf Civilta caltolica 1888 vol. 10 p. 212 seq. - - Jn latere basis relictus erat numerus saxo inscriptus anlequam in basim verlerelur LGCXLVl.

96 imp. Caesari Augusto divi f. | pontufici max., trib. potest. XIIX', j cos. XI, patri patriae^ d. d.

Vrgavoiie (hodie Arjona) prov. Baeticae (II 2107). — \) A. 748/9. — 2) Patris patriae appellationem ad^nisit Augustus a senatu populoque Romano ita appellalus in tertio deeimo consulatu, id est a. 7S2 (mon. Anc. 6, 24; Dio SS, 10), d. S Febr. (fast. Praen., cf. C. I. p. 586), attamen itiam antea saepe eum ita vocatum esse ait Dio (l. c.) et confirmant tltuli.

97 imp. Caesar divi f. Aug. cos. XII ', tr. pot. XVIII, poutifex maxi|raus, ex reditu Dianae fauum et Augusteum muro muniendum | curavit. [C.j Asini[o] Gallo procos. ", curatore Sex. Lartidio | leg. | AvTO/.QaTcoQ KaloaQ d^Eov vlog ^e^aarog VTtarog to i^' , drjfiaQxi^rig l^ovoiag xu tr/ I, £X rwv leQcdv rrjg &£ov nQOOodwv xbv veto Y.al %o 2€^aOTi]0v TL%Lod-i]vai jcQovori^rii, | ! 1 '. ! ! ! i .' .•' ! / .' ! .' !.'{!!!.'!!!!'' eTtifxe^cc 2i^Tov .AaQTidlov TtQeojievTov.

Ephesi rep., 7iunc Berolini (alter lapis cum eadem inscriptione nunc est Lon- dinii) (III suppl. 7118). — 1) A. 749. — 2) Erasum nomen C. Asinii Galli procon- suli.t (sed in parte Laiina adhtic legitur); factum id anno p. Chr. 50, quo ille a senatu damnatus est (Dio S8, 5 ; Tac. a, 6, 25).

98 Imp. Caesar divi luli f. Augustus

pontifex maximus cos. XII

tribunic. poteslat. XIX* imp. XIIII

rivos aquarum omnium refecit

Imp. Caes. M. Aurellius Antoninus Pius felix Aug. Parlb. max.

Brit. maximus^ pontifex maximus

aquam Marciam variis kasibus impeditam, purgato fonte, excisis et perforatis

montibus, restituta forma, adquisito etiam fonte novo Antoniniano,

in sacram urbem suam perducendam curavit

Imp. Titus Caesar divi f. Vespasianus Aug. pontif. max.

tribuniciae potestat. IX imp. XV cens. cos. VII desig. IIX^ p. p.

rivom aquac Marciae vetustate dilapsum refecit

et aquam quae in lisu esse desierat reduxit

Romae in arcu aquae Marciae, supra viam Tiburtinam, quo arcu postea usi

sunt., cum moenia Aureliani fierent, ad faciendam portam urbis Tiburtinam, nunc

S. Laurentii dictam (FI 124416). — l) A. 749 jSO. — 2) A. 212 aut 215, cum Geta

memoratus non sit, qui occidit a. 212, et desit agnomen Germanici, Caracallae tri-

butum anno 215. — 3) A, 79.

Tituli imperatoram domusque imperatoriae. 27

Romae basis rep. in foro sub monte Palatino, est ISeapoli (FI 436). —

1) J. loOjl. — 2) A. 730. — Noli referre hanc basim ad aedem Larum in summa saera via factum ab Augusto (Mo. mon. Ancyr. p. 82).

100 Pater palriae \ Imp. Caesar divi f. j Augustus pontifex j maxumus, cos. XII, I cos. designatus XIII, j imp. XIIII, tribunic. [ [/)]otestat. XX[/]'

Rejj. Aptae fuliae prov. Narbonensis (kodie Apt), est Avigaon, pertinet ad viam per Alpem Cottiam Arelate ducentem (XI J 3497 descripsit Hirschfeld). Eadem inscriptione inscripti sunt aliarfim quoque viarum provinciae Narbonensis lapides (XII 3480— 3484. 3487 — 3489. 3300.) — 1) Numerus firmatur reliquis lapidibus supra citatis. — Titulus positus secundo semenstri a. 731 , Augusto consule desi- gnato decimum tertium, id est in a. 732. Pater patriae /^oi^ea adiectum, cum Augu- stiis hanc appellationem reciperet a. 732 (cf. ad N. 96).

101 imp. Caesari | Aug. j parenti patriae.

Prope Antiochiam Pisidiae (III suppl. 6805). Patriae parens cum dicitur Augu- stus, non pater, videtur titulus scriptus ante annum 732, quo patris patriae appel- lationem sollemnem recepit (cf. Mo. ad C. X 825).

102 imp. Caesar divi f. | Augustus cos. XIII, trib. | potest. XXI, pontif. max., I ^ Baete et lano August. | ad Oceanum. | XXIII

Cordubae, columna quae olim stetit ad viam primarium provinciae Baeticae, a Baete Gades ducenlem (II 4701). — 1) Tituhis positus a. 732, ante d. 3 Febr., quo Augustus patris patriae appellationem admisit (cf. ad N. 96).

Romae rep. in foro Augusii (Lanciani Bull. com. 4889 p. 52 ; Huelsen Milth. 4889 p. 248j. Sustinuit basis statuam Augusti auream pondo centum dedicatam a provincia Baetica non ante annum 732, quo paler patriae Augustus dici coeptus est, tunc nisi fallor, cum seiuncla a Lnsitania et ablata legato Augusti tradita etset proconsuli , utpote paeata.

104 imp. Caes. divi f. Augustus pontifex maximus, cos. XIII, tribunicia potest. XXXII', imp. XXVP, pater patriae, murum dedit.

Fani in arcu (Grut. 465, 2; vidit BormannJ. — 1) A. 762,5 (p. C. 9/40 J.—

2) Erralum in numero, nam vicies semel tantum imperatorem se appellatum esse ipse Augustus testatur mon. Ancyr. 4, 22 cf. Mo. comm. p. 46. 47. — In eodem areu postea insculptus est titulus Constanlini infra edendus.

In Sardinia, prope Fordungianus , columna milliaria (Notizie 4885 p. 429). — l) A. 76-6/7 (p. C. 45144).

28

Caput II.

L. Caesari Aug. f.

106

[C. C]a[e]sari Aug. f. d. n. imp. Cae[s]ari divi f. []?]ontif. cos. design. Aug. pont. maxim. cos. XII divi nep.

[pr]incipi iuentut. trib. potestat. XX.' imp. Xllll

P. Sergius P. f. Rufus

rn X» • rr, « T^ n niag. itCr.

T. Braetms T. f. Rufus ° [p]agi St[eWjatini [a]edem* et signa de sua pecunia faciunda curarunt. In agro yiterhiensi in Etruria meridionali , semel descripta saec. XFIII (XI 3040). — 1) J. p. C. 7-50J1. C. Caesar, natus a. 734, adoptatus ab Augusto a. 757, inde ab a. 749 erat consul designatus princepsque iuventutis, frater eius Lucius natus a. 757 eosdem honores accepit anno demum 732.

107 5.

imp. Caesari

divi f. Augusto

pontific. maximo

patri patriae, aug., XVvir s.f., Vllvir. epulon.'

cos. XIII, imp. XVII, tribunic. potest. XXX ^

4.

Ti. Caesari

Augusti f.

divi nepot., pont.^

cos. [i]teT.*, imp. ter, augurique^

tribuniciae pot. V1II[/]*

3.

Germanico

lulio [T]\. f.

Augusti nepot.

divi pron. Caesari*

6.

Livia[e]

Drusi f.

uxori Caesaris Aug.

[C.] Caesari

Augusti f.

divi nepot. pontiGc, cos.

iraperatori®

8.

[L.] Caesari

Augusti f.

divi nepot.

auguri, cos. design.'

principi iuventutis

9.

Druso lulio

Germanici f.

Aug. pronepot. '°

Germanico"

\)[rmo lulio Ti.] f.

Augusti nepoti

divi pron. Caesari

pontifici^

1.

Neroni luiio

Germanici [/.]

Aug. pronepot.*"

Caesaii

Servavit codex monaslerii Einsidlensis saeculi noni vel decimi*), descriptas.

10.

Ti. Claudio

Drusi Germanici f.

Neroni Germanico'^

*) De hoc codice et de sylloge inscriptionum , cuius plenissimum servavit

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 29

ut ait, in porta Papia^, sive potius tn porta aliqua , vel arcu, Papia(e), id est Paviae sive Ticini (seqnuntur inscriptiones complures sine dubio Ticinenses), servavit autem confusas, tres inscriptiones exhibens pro decem, sic: (1 — i) Neroni lulio d. f. Germanico Ti. Caesari Gertnanici Augusti nepoti lulio II f. Augusti Lcel., (S.6)\m]f. Caesari Liviai diui f. Augusto Drusi f. pontific. maximo uxori Caesaris Aug. cet, (7 — 10) Caesari. i. Caesari Druso lulio Ti. Glaudio cet. Decem titulos esse, non tres pcrspexit Mommsen, ordinavitque Berichte der sdchs. Gesellsch. d. Wiss. 4830 p. 313 seq. (f^6416; FI p. XF). Habemus his deeem titulis, quos suppositos fuisse totidem statuis putandum est, honoratam totam domum Augu.iti, scilicet ipsum (n. S), uxorem (n. 6), filios tam defunctos C. et L. Caesares (n. 7.8) quarn nuper adoptatum Tiberium (n. 4) cum huius filiis (n. 5.2) nepotibusque (n. 1.9); accessit Claudius (n. 10) qui postea imperavit, Germanici frater, alibi quoque domui Augusli adnumsrari tolitus; desiderantur lulia et Agrippa Postumus eo tempore quo monumentum posittim est (cf. not. 2) abdicaii et exlorres. — 1) De sacerdotiis Augusti cf. V1071. Anc. Graec.4,S cum comm. Mommseni p. 52; in titulis ipsi positis raro memo- rantur (praeter pontificatum) cf Mo. Staalsr. II^p. 736. — 2) /«/. 760^1 (p. Chr. 7j8).

— 3) Pontifex fuit Tiberius iam ante primum consulatum, id est ante a. 741 (cf. infra iV. 146). — 4) cos. ter. et mox tribuniciae pot. VIII traditur. Ti. Nero privignus Augusti, adoptatus a vitrico d. 26 lun. 737 (fasl. Amit., cf. C.Ip. 593) indeque dictus Ti. Caesar, simul collega factus est Augusto in tribunicia potestate (Fell. 2, 105), quam iam antea habuerat per quinquennium. Anno igitur 760,1 fuit tribunicia pote- state non FIII, sed FIIII, consul autem fuerat non ter, sed iterum (a. 741. 747). — 5) Falde offendit copula adiecta vocabulo auguris, possisque cogitare in lapide fuissc auguri qu[indecimviro s. f.]. — 6) C. Caesar, natus a. 754, adoptatus ah Auguslo a. 757, defunctus d. 21 Febr. 737 (p. C. 4; cf infra N.140 v. 23), i. e. tribus vel quattuor annis ante hoc monumentum dedicatum, consul fuerat a. 734, imperator appellatus erat a. 736 Artagiris captis (Dio SS, 10, cf. infra N. 140 v. 10). Pinncipis iuventutis ap^Uationem, tributam ei a. 748 vel 749, videntur deposidsse cum consul factus est, utpote equestrein (Mo.). — 7) L. Caesar , jialus a. 757 et mox adoptatus ab Augusto obiit d. 20 Aug. 733, cojisul designatus. — 8) Germanicus, Drusi Germanici filius, natus a. u. c. 759, adoptatus a Tiberio iussu Augusti anno p. C. 4 itaque factus Augusti nepos, tum cum titulus positus est honores non gesserat praeter quaesturam (Dio 33, 51), ideo fortasse non commemoratam quod dlgnitate inferior erat. Nota lulium nomen, in domo Augusti pleruinque omissum, hic usurpari non in filiis, sed in nepotibus pronepotibusque eius (cf. Mo. Staatsr. II ^ p. 742 not. 2).

— 9) Drusus Ti. f, natus a. 759 vel paullo postea (cf. Mo. Herm. 47 p. 654), tum cum titulus positus ett honores nondum gesserat, quaestor factus anno p. C. 11 (Dio 36, 23). — 10) Nero Germanici filius, cum togam viriiem sumpserit anno p. C. 20 (XIF 244), natus esse videtur circa a. 3, frater eius Drusus , qui togam virilejn sumpsit a. 25, paucis mensibus ante hos titulos positos. Mirum autem est in his pronepotum Augusti titulis omissam esse mentionem avi Tiberii, cum abavus divus lulius ideo sine dubio non memoretur quod adnepotis vocabulum tunc nondum in usu erat. — 11) Mirum hunc Drusum, cuius habes infra titulos N. ISSteq., hic pro Caesare dici Germanicum (cf Mo. Staatsr. IH p. 746 not. 4). — 12) Clau- dius, natus a. 744 (ante Chr. 10), auguratus sacerdotium ab Augusto (Suet. Cl. 4) pott hunc titulum positum accepiste putandut ett.

exemplum (nam exemplum minus plenum innotuit saeculo XF Poggio Florentino et per hunc aliis viris doctis) egerunt Mommsen Berichte d. sdchs. Gesellsch. d. IFist. 18S0p. 287 seq.; Henzen C. FI, 1 p. IX; de Rutti intcr. chr. urbit Romae I1 1 p. 9 teq.

30

Caput n.

o

a

cS

a

O

I— (

•c

■S "S

:s S^ §-

■O «

c/:

55

O)

s

bC

cc

> S « o fcc g

« « g

S^ s

& 5 o

C/3 «

O c^

o « -2

;= ■< Q-

3 ^

Q- 2 (ZJ J2

3 .2 S

O ^ co

- . S S -a

■". >► ;=

« o

«1

^

lU

SO)

Cfi —

O .2

•- .2

cfi ^ CC

3

« S " S Q.

I 's-

.2 «

11

co tc

S "•

« CJ

« 3

O 3

._ w

-3 t-

» O

-3 U<

.22 o

'o •.3

3 ce

-3 «

v ::^

t-i o.

« e-

3

Q- B

S co cfi a.

cr>

(V, 3

cfi (>J

s .

J= = O >

S ^

o

^

cg ^

co Q_j H

-5 "cS

c^

5 w

csa

S s •c ^

.«> -5

•^ -o

,<a,M

5^- ~

•i I

t/3

B e v ^

cc 5o ;» "

•a t: 1

,%> BCJ

"•« -.

a

,<=> •2J

O o

3 S

P*? •- t

bq

^^i

»5 **

OD

^ O

X

=5 3

iE -« S

-^ M

r^ = -'-.-.

> > >

> ^

o o is;

«O U5

:| i^ u: t5 -5

^x X! £5 ;^

so .-^^ *^ c?l

■^ ■». (?I ->.

. ■*' . CC

g <2 .:? « -s

» ■ « « 8

I S -^ .2 i

^ * ^"^ s *

t s . •— «

1:5 «r< « "Sl, •**

^ ^ « ss S

I ^- ^ : r

,Ci «

t-3

oe

5 h

•~ S ■ki ff> s^

S O «e 5

.^ s s a .5

., 5J ■•», 1* g

»3

w SJ5 sa, ,sj S

i: T ?

■^ t* Sp

o S 8

•« .09

S S 5^ ^* "S S •« t^ ®? a •1. > "^ ^

s "« ^'

s -§ I .2

^ .S eo

" ^ s I; .£

I I ^ .1 ^

^2 ^^•-

.« .Si •!; «2. '-= S ■« ^ jj -j

" ■^ =. ^" ^ S sa. g-rrv^

•^ 5 "^ »0 «8

S 5 • a>

|-^:£ ^cS ■S •? .s g 4,

•2 '■H. S I ^ •s <s :S „

* J •2 0"«

•2 •-

2: «

»J •=

•2 s: »5

s "S .« A. 2

^ e

s •>

^ 5) c; •£

t<5 •M — . §

Titnli imperatorum domnsque imperatoriae. 31

l) Hoc solo die imjnolatum esse hosiia , cum reliquis diebus supplicaretur tantum fscilicet lure et vinoj , notat Mo. l. c. — 5) suppicatio lapis. — 6) Natalis Drusi Caesaris Ti. f. ex hoc solo momimenlo notus. Annus fuit vnus ex annis 739 — 742.

— 7) Novimbr. lapis. — 8) J. 706 vel 707, cf. Mo. I p. 404. — 9) Dicimbr. lapis.

— 10) A. 7i2, cf 3fo. C. I p. 407. — 1 1) A. 7SS. De honoribus habitis Augusto ex Syria ttim redeunti cf. Mo. mon. Ancyr. cornm. p. 46. — \2) A. 71 1 ; die 2. lan. senatus Octaviano imperium propraetore decreverat (Drumann i, 291 ; Mo. 1 p. 585).

— 13) suppicatio lapis. — 14) Augustus appellatus est Caesar a. 727; de die cf. Mo. C. I p. 58i, mon. Ancyr. comm. p. 449. — 15) De ara Paeis Augustae con- stituta in honorem Augusli ex Hispania Galliaque redeuntis d. 4. lul. 74t^ dedicata d. 50. lan. 743, cf. Mommsen mon. Ancyr. comm. p. 49. — 16) Mirum neque aliunde notum Imperium Augusti pro numine esse cultum. — 17) Ita supplevit Mo. Cum kie versus plus solilo distet ab eo qui praecedit, de Petra hic scriptum fuisse putavit [semestre secund]um. — 18) A. 742. — 19) supplicato lapis. — 20) dis publ(icis) r)(enatibus) p(opuli) R(omani) Q(uiritium). — 21) A. 711 prope Mutinam (supplevit Mo.). — 22) Supplevit Mo. (cf. C. I p. 595). — 23) Moles Martis memorat etiam Gellius 15, 25. — 24) cf Henzen act. Arv. p. 32. — 25) Cf C. I p. 596.

109 P. Veidius P. f. PoUio* | Caesareum imp. Caesari Augusto | et coloDiae Beneventanae.

Beneventi (IX 1336). — l) Notus eques Romanus amicus Augusti, defunctus a. 739 (Dio 34, 25).

110 Romae et Augusto Caesari' divi f. patri patriae.^

Polae in epistylio templi (F 18). — 1) Auguslus Caesar pro solito Caesare Atigusto ponitur maxime ubi numen 7nagis intellegitur quam princeps , in templis potissimum eo vivo positis (Mo. ad X6303; cf. X 825). — 2) A. 752/767.

111 Deanae Epbesiae et imp. Caesari Aug. et Ti. Caesari Aug. f. et civitati Ephe[sme C.] Sextilius P. f. Vot. Pollio cum OfiUia | A. f. Bassa uxore sua et C. Ofillio Proculo f. suo cetereisque leibereis sueis pontem de sua pecunia faciundum curavit. ; '^Qrefudi 'E(peoiai xai avtoycQa- TOQi KaiaaQt Se^aOTioi xal Ti^CQicoi KaioaQi ^e^. vloji xai TWt dtjfiwi ToJi ^Ecfeoitoi rdiog | ^eBxiXiog IIoTtUov vlog OvorovQia JJoX- Xiwv ovv 0(feXXiai AvXov d^vyaxQl Bdoar^i Ttji eaviov yvvaixi xai Faiuji I O^eXXiioi JIqokXcoi zcoi eavrov viciit xai rotg XoiTtolg rexvotg TTv '/effvnav Ix rcuv idicov dviS-iqv.ev.

/ (III suppl. 7117).

112 T. Statilio TaurfoJ ) L. Cassio Longino | cos.' X k. Octobr. | numini Augusti votum | susceptum A plebe Narbo|neDsium inperpetuom: j

Quod bonum faustum felixque sit imp(eratori) Caesarl [ dlvi f. Augusto p(atri) p(atriae) pontifici maximo trib(unicia) potest(ate) ] XXXIUI, coniugi liberls gentique eius, senatui | populoque Romano et colonls incollsque | c(oloniae) I(uliae) P(aternae) N(arbonis) M(artii), qui s6 numini eius in- perpetuum | colendo oblig^verunt! P16ps Narbonenjsium iram Narbone in foro posuit, ad | quam quot annis VIIII k. Octobr.*, qua die | eum saeculi

32 Caput II.

felicitas orbi leirarum | rectorem edidit, tres equites Romani | & plebe^ et tres libertini hostias singullas inmolent et col6nis et incolis ad | siippli- candum numini eius tbiis el vinum 1 d6 suo ed die praestent; et VIII k(alendas) Octob.'' | tbus vinum colonis et incobs item praejstent; k(alen- dis) quoque lanuar(iis) tbus et vinum | colonis et incolis praestent; VII quoq(ue) | idus lanuar(ias), quci die primum imperium | orbis terrarum auspiccitus est^ tbure | vino supplicent et bostias singul(as) in[molent et colonis incolisque tbus vijnum eA die praestent; | et pridie k. lunias, quod ea die T. StatiUo | Tauro M'. Aemilio Lepido cos." iiidicia | plebis decurionibus coniunxif, hostias | singul(as) inmolent et tbus et vinum ad I suppbcandum numini eius colonis et | incolis praestent. | Exque iis tribus equilibus Roman[ts tribnsve] | liberlinis ijnu[s]

In latere: [Plep]& Narbonesis a[7'am] j numinis Augusti de[<ij]cavit I / I ( I ! i I ! 1 ! ! ! i ! j .' j» I j ! .' .' legibus iis q(uae) i(nfra) s(criptae) s(unt)^

Numen Caesaris Aug(usti) p(atris) p(atriae)l quando tibi ( hodie hanc aram dabo dedicabo que, his legibus hisque regionilbus dabo dedicaboque, quas hic | hodie palam dixero, uti infimum | solum huiusque arae titulo- rumjque est: si quis tergere ornare | reficere volet, quod beneficii | causa fiat, ius fasque est6; sive | quis hostia sacrum faxit, qui'° ] magmentum nec protoUat, id|circo tamen probe faclum esto; si | quis huic arae do- num dare au|gereque volet, liceto, eademq(ue) | lex ei dono esto, quae arae est; | ceterae leges huic arae titulisq(ue) | eaedem sunlo, quae sunt arae | Dianae in Aventino. Hisce Iegi|bus hisque regionibus, siculi | dixi, hanc tibi aram pro imp. | Caesare Aug(usto) p(atre) p(atriae) pontifice maxijmo tribunicia potestate XXXV", coniuge liberis genteque eius, | senatu populoque R(omauo), colonis ] incolisque col(oniae) Iu](iae) Patern(ae) Narb(onis) Mart(ii), qui se numini eius in per|petuura colendo obbgave- ruat, I doque dedicoque, uti sies volens | propitium.

Narbone, ara rep, a. 1S66 (XII 45S3 ; Huebner ex. scr. ep. 1099). Titulum incismn esse non aetate, quam prae se fe7't, sed teinporibus Ayitoninorum iudicant perili. Ara dedicata est numini Augusti a plebe Narbonensi, propterea puto quod Augustus decurionibus plebem recoiiciliaverat (cf. not. 7). — 1) Consules fuerunt a. H p. C, Taurus per integrum annum, Longinus ex kalendis luliis. — 2) Natalis Augusti. — 3) Intelleguntur equites Romani Narbone consistentes non decuriones et proplerea plebi adnumerati. — 4) Natalis Augusti biduo celebrabatur , cf. Henzen act. Arv. p. 31. — 5) Cf. ad N. 108 nut. 12. — 6) Consules ordinarii a. H. — 7) Significaiur nisi fallor^ Augusti opera animos plebis decurionibus reconciliatos esse. Videlur colonia Narbonensis per aliquod tempus discors fuisse, cum plebs isdem poi'ticibus nee tamen isdem anirnis ac iudiciis (cf. Horat. ep. 1, 4, 71) utcretur ac decuriones, et ea res Augusti aliquo decreto coinposita esse. Mabierunt autem, re ia?n composita, de iudiciorum div&rsilate quam aperte de discordia animisque infensis loqui. Alii acceperunt de iudicandi munere ab Augusto etiam plebeis tri- buto. (Mommsenus iudieiorum vocabulum ita accipit, ut accipiendu?n est in in- scriptione infra N. 254). — 8) Duo versus erasi sunt (paucas Utteras legit Hi?'sch-

Titali imperatorum domusque iraperatoriae. 33

feld XII p. 84SJ, nescimus quam ob causam. — 9) Leges hae paene eisdem verbis redeunt in aliis dedicationum titulis (inprimis Salonitano 1111933), quos infra dabimus inter tilulos sacros. — 10) quod titulus Salonitanus modo laudatus. — 11) A. lijlS.

113 imp. Ca[e]sar divi f. Augustus pontifex maxiin. cos. XIII imp. XX tribunic. potest. XXXVIP p. p., | Ti. Caesar divi Augusti f. divi luli n. August. pontif. maxim. cos. IIII imp. VIII trib. potest. XXII' dedere.

Prope Ariminum in ponte fluminis dicti Marecchia, titulus scriptus et a dextra et a sinistra transeuntis: descripsit Bormann et in altero exemplo quae evanuerunt ex altero supplevit (XI 567). — 1) Notat Bormannus esse nomina Augusti , quae habuit, quo tempore mortuus est (nisi quod pro imp. XX expectaveris XXI cf. Mommsen mon. Ancyr. comm. p. 17), Tiberii a. p. C. 2i , ut hoc anno appareat confectum esse pontem, incohatum ab Aiigusto.

114 divus Augustus, | Ti. Caesar divi | Augusti f. divi n. ( Augustus | aquas in coloniam | perduxerunt.

Brixiae (FiSffJ).

115 divo Caesari divi lulii f. Augusto, | Ti. Caesari divi Augusti f. Augusto I sacrum

Romae in ima parte obelisci a C. Caesare Caligula in circo Faticano statuti (cf. Plin. h. n. 46, 201. 36, 74), a Sixto Fpapa in plateam S. Petri translati (VI88i). Obeliscum sacratum esse a Caligula duobus principibus qui ante eum regnaverunt ex hac inscriptione apparet. Medio aevo credebatur cineres Caesaris dictatoris sustinere.

116 Genio Augusti | et Ti. Caesaris, | lunoni Liviae, | Mystes 1. In via Flaminia loco dicto Borghetto (XI 5076, servavit lueundiu).

117 ex domo | Caesarum et | Liviae | libertorum et servorum. Romae rep. ad viam Appiam, nuper Findobonam translata (VI 2141S; Bor-

mann arch. ep. Mitth. 15, 1890, p. lOS). Pertinuit ad sepulcrum familiae Caesaris Augusti et Liviae. Caesares intelleguntur cum Augusto aut Gaius Luciusque fihi aut Tiberius cum Germanico et Druso (cf. Bormann L c).

118 Liviae Caesaris | Augusti' | publice'.

Tibure (XIV3S7S, descripserunt Metellus aliique). — 1) nempe uxori. — 2) pecunia publica statutum a Tiburtinis.

119 Liviae Augusti, | deae*, | municipium

Haluntii in ora Siciliae (X746i, bis descripta saeculis superioribus). — 1) More Graeco Livia viva dicitur dea.

In provincia Africa loco dicto ElrLehs (Eph. ep. S, 640). — 1) Consul fuit

a. 7S0, proconsul Africae a. 7S6 (p. C. 5); imperatorem appellatum eum esse ex

Africa iestis est etiam nummiu editus a Muellero (cf. Mo. mon. Ancyr. comm. p. 18

not. 2). — 2) Formula insolita ideo adhibita est, quod Passiemts imperator appel-

Dessac, InscriptioDes Latiaae. 3

34 Caput II.

latus neque proconsul Africae recle dici potuit et mullo minus imperator Africae (Mo). — 3) Intellege: Gnaei uxor.

Gauli (Gozzo) rep., nunc Maltae (X 7501). — 1) Ceres dicitur Livia , more Graeco. ■ — 2) imp. perpet. vocabula postmodum in locum aliorum vocabulorum era- sorum intrusa; videtur perpet. vocabulum coniungendum esse non cum imp. sed cum sacerdos et flaminis. — 3) cum quinque liberis, aut: cum v[iro et] liheris.

122 Augustae Iulia[e] | Drusi f. | divi Augusti | d. d.

Neapoli in museo, Pompeiis ut videtur rep. (X 799). — Similes simt VI 882 a. IX 4S14. X 4S9.

123 divae Augustae | L. Mammius Maximus p. s.*

Herculanei rep. (X 1415 ; Huebner ex. scr. ep. 146). — Titulus positus est sub Claudio (cf. N. 1S0), sub quo Liviae caelestis religio decreta est (Suet. Claud. 11. Dio 60, 3). — 1) p(ecunia) s(ua).

124 M. Livius [Z)rMs]us Claudia[nMs] *

Jn vico S. Benedetto, ubi fuit Marruvium Marsorum: semel descripta saec. XFIII (IX 3660). — 1) Traditur i , . us Claudia . . . Intellegitur pater Liviae.

125 Alfldia M. f. mater Augustae*

Ibidem ubi N. 124, iniegram descripsit soltis Accursius saec. XFI (IX 5661). — 1) Mater Liviae; cf. titulus Samius Bull. de Vecole fran^aise d'Athenes vol. 1 (1871) p. 251 : 6 dTJfiog 'Akq)i6lav zijv fXTjrsQa d-sag 'lovXlaq J!e^aax{rj\q fisylaxcav dya&aiv atxiav ysyowiav zw xoafiO), item titulus Tuccitanus II 1667.

125* Ti. Claudius ISero* pater | Ti. Caesaris Aug.

Ibidem ubi N. 124, servavit solus Accursius (IX 5662). — 1) Prior maritus Liviae.

126 ex domo Scriboniae Caesar(is) libertorum libertar(um), et qui in hoc monument. contulerunt.

Romae (Grut. 9S4, 2, semel descripta saec. XV).

127 luliae Caesaris f. ^ | ^lovXia Kaioagog &vyaTQi.

Eresi in Lesbo (III suppl. 71S6). — 1) Nata est lulia a. 71S (Dio 48, 54), titulus posilus ante a. 727, quo pater Augustus dictus est.

128 M. Agjrippa

aed./ cur. Jmp. Cae fsar //jlvir r. fci salu

Romae rep. in monte Quirinali (Bull. com. 1890 p. 75 ; v. 1 lapis admittit etiam M. Ac . . . .). — Apparet M. Agrippam aedilem curulem a, 721 nominari una cum

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 35

imperatore Caesare triumviro reipublicae constituendo. De aedilitate Agrippae, quam suscepit iam consularis, cf. Dio 49,43; Plin. h. n. 36, 104. i21 ; Frontinut de aq. 9.

129 M. Agrippa L. f. cos. tertium fecit. * |

Imp. Caes. L. Septimius Severus Pius Perlinax Aug.. Arabicus Adia- benicus Parthicus maximus pontif. max. trib. potest. X^ imp. XI cos. III p. p. procos. et | imp. Caes. M. Aurelius Antoninus Pius Felix Aug. trib. potestat. V cos. procos. Pantheum vetustate corruptum cum omni cultu restituerunt

homae in Panthei epistylio (FI 896). — 1) Consul tertium Agrippa fuit a. 727, Pantheum fecit a. 729 (Dio S5, 27 cf. Plin 34, 13. 36, 38; Becker topogr. p. 634 seq.).

— 2) A. p. Chr. 202.

130 M. Agrippa L. f. cos. III, | trib. pot. III.'

Eineritae (Merida) rep. in ruinis theatri (II 474 ter descripta hoc saeculo).

— 1) A. 738/9. — Trib. potestate VI videtur dici Agrippa in inscriptione fracta XI F 2230. — Imperator videtur Agrippa dici in fntstulis inscriptionum 1X262. 2200, dicitur C. I. Gr. 1878. Fuit etiam quindecimvir sacris faciundis (cf. ad IX 262).

131 C. Caesari Augusti f. | pontifici, cos. | designato, | principi iu- ventutis

132 L. Caesari Augusti f. | auguri, cos. | designato, | principi iuventutis fiomae, bases duae aequales rep. a. iSoI in foro Boario, descripserunt Smetius

aliique (FI 897. 898). — Bases cum simul positae esse videantar, positae sint nec- esse est a. 7S2 vel 7S3 , cum illo L. Caesar consul designatus sit (cf. Mo. mon. Ancyr. p. 33), kalendis lanuariis a. 7S4 C. Caesar fasces sumpserit itaque desierit esse consul designalus.

133 C. Caesar | August. f. | cos.* | vias omnes | Arimini sternl . . . Arimini (XI 366). — 1) A. 7S4.

134 C. Caesari Augusti f. | po[n]t., cos., principi | iuentutis.

In vico Spoltore, ubi videtur fuisse Angulus oppidum Festinorum (IX 3343).

135 L. eaesar[i] Augusti f., | annos nato XI', | A. Octavius [A.] f. Ligus, I M. GeniciHus M. f. Sabin. | IIvir(i).

Ad lacum Sabalinum, ibi ubi fuit Forum Clodium, semel tantum descripta saec. Xyil (XI 5304). — 1) L. Caesar natus a. 737, undecimum annum explevit a. 748, quo anno hic titulus positus est vel a. 749 ante natalem eius duodecimum. Cf. infra N. 442.

136 \L. Caesari Aug. f, \ ^Jrinc[rpi] iuventutis, a[M^.], | quem cos. populus creavit | ann. nat. XIIII, | [sejnatus et populus Romanus'.

Romae (FI 900 bis ut videtur descripta saec. XFI). — 1) Pertinere ad L. Cae- tarem probavit Mommsen l. c. adducto tiiulo Nicomediensi III 323, contra Borghetium opp. 3, 4S4, qui tribnit Neroni pottmodum imperatori.

86 Caput II.

137 Templum hoc sacratum her[oibus \ qui] \ quod ger^wnf] Augusti nomeu felix [illis] | remaneat,

stirpis suae laetetur u[t regtio] parens. Nam quom te, Caesar, tem[]}Ms] | exposcet deum caeloque repetes sed[em, qua] \ mundum reges, sint hei tua quei sorte te[rrae] | huic imperent regantque nos felicibu[s] | voteis sueis. |

L. Aurelius L. f. Pal. Rufu[s] primopilaris 1 . . . . | XVI mihtans st [

imp. Caesaris j

Acerris in Campania rep., ntinc Neapoli: recognovit Mommsen (X 57S7) paucis litteris adsumptis ex apographis priorum, reliqua supplevit sicut supra adiutus a Buechelero (aliter nonnulla suppleverant viri docti Hervi. vol, 1 p. 1S4). — 1) Supplementum nee hoc loco certum, nec magis v. 3. — '^Fidetur agi de aedi- cula Laribus (= tjqcdoi) Augustis ita dedicata , ut sub eorum imaginibus C. et L. Cae- sares colerentur^ (Mommsen l. c).

138 ossa I [I.*] Caesaris Augusti f. | principis iuventutis

Romae (VI 884 ad exemplum unicum saec. XIV vel XV, servatum in sylloge q. d. Signoriliana). — 1) C. traditur; sed C. Caesar consul et imperator appellari debuit in titulo sepulcrali , cum principis iuventutis appellatio conveniat fratri eius Lucio (Mo.),

Extat etiam pars elogii sepulcralis quod videtur fuisse L. Caesaris (VI 89S cf. Mo. mon. Ancyr. comm. p. S4).

Cenotaphia, quae dicuntur, Pisana.

\.

139 [a.] d. XIII k. Octobr(es) Pisis in foro in Augusteo scrib(endo) adfuer[e] | Q. PetilUus Q. f., P. Rasinius L. f. Rassus, M. Puppius M. [/".], | Q. Sertorius Q. f. Pica, Cn. Octavius Cn. f. Rufus, A. Albiu[s] | A. f. Gutta. |

5 Quod C. Canius C. f. Saturninus Ilvir v(erba) f(ecit) de augendis hono-

ribus I L. Caesaris, Augusti Caesaris patris patriae pontificis maximi | tri- buniciae potestatis XXV ^ fiU, auguris, consulis designati, princip[is] | iu- ventulis, patroni coloniae nostrae, q(uid) d(e) e(a) r(e) f(ieri) p(laceret), d(e) e(a) r(e) i(ta) c(ensuerunt): |

10 Cum senatus popuU Romani inter ceteros plurimos ac maxsimos | hono-

res L. Caesaris (sic)^ Augusti Caesaris patris patriae ponlificis maximi tribujniciae potestatis XXV flllio, auguri, consuU designato, per | cons6(n)-

sum omnium ordinum Studio (nonnulla intereiderunt)

. . . tetur, data cura C. Canio Saturnino Ilvir(o) et decem primis elig[«n(it] |

15 aspiciendique, uter eorum locus magis idoneus videatur, emendi^^^uej | pubUca peciinici a privtitis eius loci qu^em] magis probaverint; utique | apud eam aram quodannis a. d. X[/// k. Sept.^ p]ub\ice M^nibus eius per

Titali imperatorum domusqae imperatoriae. 37

magistratus eosve, qui ibi iuri dicendo pr[ae]runt, togis puUis amictos, | quibus eorum ius fasque erit eo die [eiu]s vestis habendae, inferiae mit - tantur, b6sque et ovis atrl infulis caerulis infulati diis Manibus eiu[s] | 20 mactentur eaeque hostiae eo loco adoleantur superque eas | singulae «rnae lactis mellis olei fundantur, ac tum demum facta[m] | c[eteris pjote- statem', si qui privatim velint Manibus eius inferias mitter[e | nive quis] ampUus uno cereo unave face coronave mittat, dum ii qui im [ffjo/ayer]int 25 cincti Cabino* ritu struem hgnorum succendant adque | [pen]nde habeant; | [wfigwe] locus ante eam aram, quo ea strues congerantur conponantur, pate[ar | g]uoque versus pedes XL stipitibusque robuslis saepiatur ligno- runique | acervos eius rei gratia quodannis ibi constituatur cippoque grandi | secundum aram defixso hoc decretum cum superioribus decrelis 30 ad ei[Ms] | honores pertinentibus incidatur insculpaturve ; nam quod ad cetera | solemnia, quae eodem illo die vitari caverive placuissent place- rent que, id sequendum quod de iis senatus p(opuH) R(omani) censuisset; utique prim[o] j quoque tempore legati ex nostro ordine imp. Caesare(m) Augustum \ patrem patriae pontificem maximum tribuniciae potestatis XXV [ 35 adeant petantque ab eo, uti colonis luliensibus coloniae Opsequenti [/wjiiae Pisanae ex hoc decreto ea om[n]ia facere exsequique permittat.

Pisis, tabnlae marmoreae fragmenta duo rep. a. 1603 ji: recognovit Bormann (XI 1420). Decretum deeurionum coloniae Pisanae de honoribus habendis L. Cae~ sari mortuo. — 1) lul. 75o/6 a. u. c. (2j3 p. C). — 2) D. XIII k. Sept. (20 Aug.) L. Caesarem decessisse colligitur ex fasiis Antiatibus (I p. 528 = X 6638 p. 664), ubi ad hunc diem adscriptum legitur infer. L. Caesaris, collato Suet. Aug.65 ; non recte in fastis Gabinis (I p. 473 XII = XI F 2801) est decessit Xlil k. Oct.; cf. Mo. II p. 400. — 3) Expectaveris fieri potestatem. — 4) Scr. Gabino.

140 "•

[ . . . . Ptsi5 m foro in Augusteo (?), scrib(endo) ad]fu[e]r(e) Q. Ser- torius Q. f. AtiUus Tacitus, P. Rasinius L. f. Rassus, L. Lappius | [L. f. (rjalius, Q. Sertorius Q. f. Alpius Pica, C. Vettius L. f. Virgula, M. Herius | M. [/". f]riscus, A. Albius A. f. Gutta, Ti. Petronius Ti. f. PoJlio, L. Fabius L. f. Rassus, 1 Sex. [4]ponius Sex. f. Creticus, C. Canius C. [/".] Saturninus, L. Otacihus Q. f. Panthera. \

Quod [u(er6a) f{acta)] sunt, cum in colonia nostra propter conten- 5 tiones candidato|ru[m m]agistratuus non essent et ea acta essent quae infra scripta sunt: |

Cum a(nte) [d{iem ll]W nonas Apriies allatus esset nuntius C. Cae- sarem, Augusti patris patri|ae [;7o]ntif(icis) maxsumi custodis imperi Romani totiusque orbis terrarum prae|si[</ts /]ilium, divi uepotem, post consulaturo, 10 quem ultra finis extremas popu li [flojmani belium gerens fehciter pere- gerat, bene gesta re pubiica, devicteis aut | in [^d]em receptls bellicosis- simis ac maxsimis gentibus, ipsum voineribus pro re | pu[6/t]ca exceptis

38 Caput II.

ex eo casii criidelibus fatis ereptum populo Homauo, iam designa|tu[7n tjustissumum ac simillumum parentis sui virtutibus principem coloniaeque j no[s?]rae unicum praesidium, eaque res nondum quieto luctii, quem ex

15 decesjsu [L. Cjaesaris fratris eius, consulis designati, auguris, patroni nostri, princ[j]|pis [«M]ventutis colonia universa susceperat, renovasset multipli- cassetque | ma[er]orem omnium singulorUm universorumque , ob eas res universi decu|rio[nc]s colonique, quando eo c^su in colonia neque Ilvir(i) neque praefecti | er[aH/] neque quisquam iure diciindo praerat^ inter sese

20 cousenserunt, pro | ma[^]nitudine tantae ac lam inprovisae calamitatis oportere ex ea die, | qu[a eijus deces(s)us nunliatus esset usqu[e] ad eam diem, qua ossa relata atque | co[n<i]ita iustaque eius Manibus perfecta essent^, cunctos veste mutata, templisjqu^e d]eorum immortalium balneisque publicis et tabernis omnibus clausis, | co[nu]ictibus sese apstinere, matronas

25 quae in colonid nostra sunt, sublugere | di[em]que eum, quo die C. Caesar obit, qui dies est a. d. VIIII k. Martias, pro AUiensi | lu[^M6]rem memoriae prodi, notarique in praesentia omnium iussii ac [ vo[/nn]tate caverique, ne quod sacrificium publicum neve quae supplijca[?jo]nes nive sponsalia nive convivia publica postea in eum diem | eo[ve d]ie, qui dies erit a. d. VIIII

30 k. Mart., fiant concipiantur indican tu[rye], nive qui ludi scaenici circien- sesve eo die fiant spectenturve; | ut^/^ne] eo die quodannis publice Mcinibus eius per magistrdtus eosve, | qu[t P/]sis iure dicundo praerunt, eodem loco eodemque modo, quo | L. C[aes]ari parentari institutum est, paren- tetur; ] utique [arc]us celeberrimo coloniae nostrae loco constituatur or-

85 na|tu[s sp]oleis devictarum aut in fidem receptarum ab eo gentium, super | eu[m st]atua pedestris ipsius triumphali ornatu circaque eam duae | eq[ue- st]ves inauratae Gai et Luci Caesarum statuae ponantur; ulique [cM]m primum per legem coloniae duoviros creare et habere po tu[erj]mus, ii

40 duo viri, qui primi creati erunt, hoc quod decurionibus | et [Mnijversis colonis placuit, ad decuriones referant, eorum pu|bl[tca] auctoritate ad- hibita legitume id caveatur auctoribusque | iis [m f]abulas publicas refe- ratur; interea T. Statulenus luncus ] fla[me]n Augustahs, ponlif(ex) minor publicorum p(opuli) R(omani) sacrorum rogare[tu[r, uti] cum legatis excu-

45 sala praesenti coloniae necessitate hoc | oi[ficiu]m publicum et voluntatem universorum libello reddito | im[p. Ca]esari Augusto patri patriae pontif(ici) maxsimo tribuniciae | po[<esf.] XXVF indicet; idqu[e T. 5^]atulenus luncus princeps coloniae nostrae, flamen August. , | po[nft/".] minor publicorum

50 p. R. sacrorum, libello, ita uti supra scriptum | es[^ tm|)]eratori Caesari Augusto pontif(ici) maximo tribun(icia) potest(ate) XXVI pat[n] | pat[nae] reddito, fecerit,

placere conscriptis quae a. d. IIII nonas Apriles, ] qu[ae Sex.] Aelio Cato C. Sentio Saturnino co(n)s(ulibus) ^ fuerunt, facta acta con|st[jYMta] sunt per consensum omnium ordinum, ea omnia ita fieri agi halbe[n" o^sejrvarique

Tituli imperatorum domnsque imperatoriae. 39

ab L. Titio A. f. et T. Allio T. f. Rufo Ilviris et ab eis quicum[qu[e 55 post]ea in colonia noslra Ilvir(i) praefecti sive qui ali raagistratus | er^wn/], omnia in perpetuom ita fieri agi haberi opservarique, uliq(ue) L. Tilius ; A. [f. T. A]\\i\}s T. f. Rufus Ilviri ea omnia, quae supra scripta sunt, ex decreto | nos[<ro] coram proquaestoribus primo quoque tempore per scribam publ[i]c[Mm j]n tabulas publicas referenda curent.

Censuere.

Pisis, tabula marmorea rep. a. -idOG: recognovit Bormann (XI 1421). Decre- tum decurionum coloniae Pisanae, quo confirmantur quae d. 2 Jpr, a. p. C. 4, cum magistralus in colonia non essent nec iustiim decretum fieri posset, egerant de honoribus C. Caesari morluo habendis. — \) Cf. quae leguntur in fasiis municipalibus Cuprae Marilimae inventis (IX S290) [G. Caesar] Aug. f. dec[essit in Lycia, annum agens XX]II. Romae iusti([ium indictum est]. donec ossa eius in [ma]esol[aeum infer- rentur]. — 2) A. 756/7 (p. C. SJi). — 3) Priore semenstri anni p. C. 4.

141 Pup. Agrippae M. f.

Uliae (hodie Montemayor) prov. Baeticae: descr. Huebner (II 1328). Tituli -Y. 141. 142 positi sunt Agrippae Postumo nondtim ab Augusto adoptato, i. e. anle annum 757 ^upus Agrippa dicitur etiam in titulo posito a servo suo a. 747, X924).

142 M. Agrippae M. f. | Augusti nepoti, | annos nato VIP, | A. Octa- vius A. f. Ligus, | M. Genicilius M. f. Sabin. Ilvir(i)

Traditu^ cum N.13o (XI 530S). — 1) Agrippa Postumus natus 742 septimum annum explevit a. 749.

143 Agrippa lulius | Augusti f. divi n. | Caesar*

f^olceiis (Buccino) in Lucania (X 403 semel descripta ab ignoto auclore saec. XVI, sed accurate). — 1) Idem qui praecedit, adoptatus ab Augusto (a. p, C. 4), nondum relegatus (a. 7, cf. Dio 33, 32 , Suet. Aug. 63, Tac. ann. 1, 3). — Num Agrippa Caesar memoretur Henzen 3578, incertum, cf. FI 8820.

144 Ti. Claudio Ti. [f.] \ Neroni, 1 patrono, coIon[i].

Carthagine nova (eph. 3, 53). — Hispaniam adiit Tiberius adulescens (Suet. Tib. 9), unde explicatur titulorum ei in Hispania illis temporibus positorum fre- quentia (praeter hanc et N. 146 etiam II 1U5. 1329, fortasse etiam 476).

145 [Ti. Claudio Ti.] f. Ti. n. Neroni

[pontific]i

ti optimi

.... [pn] ncipis

mani.*

Centumcellis (Civitavecchia) (XI 3317). — 1) [Consilia adiuvan]l\ [optimi ma- ximique pr/]ocipis, [custodi imperi Ao]mani, vel simite quid in lapide fuisse coniecit Mommsen.

40 Caput II.

146 [Ti. CJlaudio ] [Ti. f.] Neroni | [p]ontif., pr./ | . . . manus Tarracone rep. a. 1869 (Eph. ep. 2, S2S). — 1) Praetor fuit Tiherius a. 7S8

(Dio S4, 19).

147 Ti. Claudius Ti. f. Nero pont., cos. II, [imp. 1]\\ trib. potest.'^ V,» | Nero Claudius Ti. f. Drusus Germa[ntCMs] augur, c[os.], imp. • • . j murum portas turris d. [s. p.] f. c.

Saepini complura extabant exempla, unum extal paene integrum (IX 2443). Titulus positus jussu Tiberii non ante annum 732 (cf. infra), nomine suo et fratris defuncti a. 743. — 1) Cf. supra N. 9S. — 2) Tribuniciam potestatem accepit Tibe- rius primum a. 748 in quinquennium. — 3) Saxum hiat, sed deest nihil, nam trib. potestas sexla coepit cum Tiberius adoptatus ab Augusto desiit vocari Claudius Nero (a. 7S7).

148 Nero Clau (dius Ti. f.

Drmvs | Germ /anicus privign { us. Augusli

"~"~----S.

Romae rep. in campo Martio, ubi nunc dicitur ^piazza di Pietra' (Eph. ep. 4, 775 cf. Lanciani Bull. comun 1878 p. 1S tab. II. III). — Graecos titulos Neronis Drusi habes C. J. Att. 5, 445. Rh. Mus. 1890 p. 615.

149 Antonia Claudi Neronis [Drusi Germanid^, | fratris Ti^ C[a]esaris [Aug.]

Rep. ibi ubi N. 124, semel descripta saec. superiore (1X5665). — 1) Intellegitur omnino Antonia uxor Drusi, Augusta dicla demum a Caligula nepole; quamquam offendit Neronis nomen gentilicio postpositum (Mo.).

150 Antoniae Augustae, matri Ti. Claudi | Caesaris Augusti Germanici pontif. max., | L. Mammius Maximus p. s.

Herculanei, nunc Neapoli, in basi statuae (X 1417 ; Hueb7ier ex. scr. ep. 148).

In Africa inter Tacapen (hodie Gabes) et Capsam, lapis miliarius (VII1 10025 ; similis lapis sed mutilus FIIl 10018). — 1) Praenomen imperatoris a Tiberio recu- satum nihilojuinus tribuitur ei in compluribus titulis provincialibus , praesertim initio imperii (cf. Mo. Staatsr. IP 769 not. 2) , etiam inier annos 26 et 28 in titulu Dalmatico arch. ep. Mitth. 8 p. 110. — 2) Tribunicia potestate XFI Tiberius fuit ex extremo mense lunio vel ex kalendis luliis (cf. ad N. 107 not. 4) anni 14 usque ad eundem diem anni 1S. Hic titulus positus est post mortem divi Augusti (19 Aug. 14) et Augusti cognomen ab ipso Tiberio receptum, sed a?ite nuntium de consecratione Augusti, quae facta est d. 17. Sept. a. 14 (cf. fasti Amiternini; fasl. Antiates), ab Asprenate acceptum. — 3) L. Nonius Asprenas consul suffectus fuit a. p, Ckr. 6, proconsul Africae a. 14 (Tac. a. 1, S5).

Tituli imperatorum domosqae imperatoriae. 41

152 imp.^ Caesar divi Aug. | f. Aug. cos. II, | trib. potest. XVI, | imp. Vn*, pont. max. — | M. II. =»

Olim in oppido Santa Cara in Hispania, miliariui viae ex Hispania inAquitaniam ducentis (114903 servarunt schedae Farnesiae Muratorii). — Titulus posilus a 15, ante extremum mensem lunium (propter trib. pot. XVI), sed post d. 10 31art., quo Tiberius pontifex maximus creatus est (infra N.lSi; fasti. Praenestini, C. I p.314). — l) Tib. correxil Huebner; sed cf. N. 151. — 2) Imperator septimum Tiberius appei- latus esse videtur vivo etiamtum Augusto , imperator octavum non ante annutn p. Chr.tO (teslibus nummis quibusdam cusis Lvgduni; in tilulo tameti X7226 a. p. Chr. 18j9 est imp. VUI; cf. Mommsen mon. Anc. p. 17) ; in hoc numero, reperiri soUto inde ab a. 21 (cf. supra IS. 113), permansit. — 3) milia passuum duo.

Romae rep. in foro in eruderanda aede Concordiae (FI 91). Titulus positus ut videtur anno p. C. 16, cum ob detecia nefaria consilia Scribonii Libonis (fast. Amit. [C. IX 4192] 13. Sepl.) dona lovi Marli Concordiae senatus censuisset (Tac. a. i, 32j. — 1) Auri pondo XXF.

154 Ti. Caesare tert. Germanico Caesare iter. cos.S | Cn. Acceio Cn. f. Arn(iensi) Rufo Lutatio, T. Petillio P. f. Qui(rina) Ilvir(is), | decreta: J

Aediculam et statucis hds, hostiam dedicationi. Victimae nataU Aus:. VIII k. Octobr. duae, quae p(er)p(etuo) | inraolari adsueta[e] sunt ad aram, 5 quae numini Augusto dedic(ata) est, VIUI et VIII k. Octobr.' J inmolentur; ilem nataU Ti. Caesaris perpetue acturi decuriones J et populus cenarent, — quam inpensam Q. CasceII[t]o Labeone J in perpetuo poUicenti, ut gra- tiae agerentur muniticentiae eius — eoque | nataU ut quotannis vitulus inmolaretur. J 10

Et ut natalibus Augusti et Ti. Caesarum, prius quam ad vescendum | decuriones irent, thure et vino genii eorum ad epulandum ara J numinis Augusti invitarentur. J

Ara(m) numini Augusto pecunia nostra faciendam curavimus; ludos | ex idibus Augustis diebus sex p(ecunia) n(ostra) faciendos curavimus. | 15 Natali Augustae mulsum et crustlum mulieribus vicanis ad J Bonam deam pecunia nostra dedimus. J

Ilem dedicalione statuarum Caesarum et Augustae mulsum et crustla | pecunia nostra decurionib. et populo dedimus, perpetuoque eius die J dedi- cationis daturo[s] nos teslati sumus, quem diem quo frequentior quodj- 20 annis sit, servabimus VI idus Martias, qua die J Ti. Caesar pontif. maximus felicissime est creatus.

Prope Bracciano, ubi fuit Forum Clodii Etruriae, rep., nune Ftorentiae (\l 5503). — 1) A. 18. — 2) Cf. tupra N. 112 not. 4.

42 Caput II.

155 Ti. Caesari divi Aug. f. | divi luli nepoli | Augusto imp.', pont. | maxumo, tribuu. | potest. XXVF, cos. IIII.

Anticariae (Antequera) prov. Baeticae: descr. Huebner (II 2057). — 1) Impe- ratoris titulus reliquis praepositus, omisso numero salutationum, reperilur saepius in Tiberii tiiulis provincialibus. — 2) A. 24123.

156 Ti. Caesari divi | Augusli f. divi | luli n. Augusto | pontif. maximo, cos. IIII, I imp. VIII, trib. potestat. XXXIF, | Auguslales; | res publica | restituit. In fronte ingentis basis, in cuius quattuor lateribus sculptae sunt ima- gines quatluordecim Asiae civilalum, nominibus subscriptis . . *henia Sa[rd!e]s* *ulloron — [Ma^nesjia — Philadelphia — Tmolus — Cyme — Temnos'

— Cibyra — Myrina — Ephesos — Apollonidea — Hyrca[nta]' — Mostene'

— [iec]ae — [ffjero]aesarea.

Puteolis rep. a. 4695 , nu7ic in museo Neapolitano (X 1624). Civitates illae Asiae terrae motu eversae (pleraeque a. p. C. 17, cf. Tac. a. 2, 47, Cibyra anno 25, cf. Tac. a. 4, 15, Ephesus ut videtur anno 29, recensitae omnes a Nicephoro Cal- listo 1,17), cum opem ferente Tiberio restitutae essent (cf. Tac. l. c; Vell. 2, 126; Dio S7, 17, al.) , imperatori colossum dedicaverunt adiectis imaginibus ipsarum (Phlegon de mirab. 42), ad qtiod monumentum, dedicatum Romae ad Feneris, apparet hoc Puteolanum fuisse imitando expressum, pecunia collegii Augustalium quod fuit Puteolis. Cf. Jah?i, Berichte der sachs. Gesellsch. der Wiss. 18S1 p. 119 seq. — Fragmenta titulo7'um Tiberii ob eam causam in ipsis illis urbibus dedicatorum vide C. 111 s. 7096, clausulam decreti civitatium illarum ob ea7n 7'e7n facti C. I. Gr. 5430 = Lebas-tVaddington n. 620. — 1) Consul quartum tribunicia potestate tricesimum alterum fuit Tiberius Jul.jDec. 50 p. C. (kalendis lanuariis a. 51 consul quintum dici coepit). Hoc ipso ut videtur tempo7'e aut paullo antea colossus ille Romac dedicatus est. — 2) Sardes vocabnlum in lapide fuisse apparet ; qtiod praecedit voca- bulum, incertum est, item id quod sequitur. — 3) Focabula, 7iunc evanida, in lapide lecta sunt aut integra aut paene integra ab iis qui pri7ni descripserunt.

157 Saluti perpeluae Augustae Genio miinicipi anno post

libertatique publicae Interamuam conditam

popuh Romani DCCIIII ad Cn. Domitium

Ahenobarbum .' i / .' / .' / / / / / / J / / ! / / / ! / .' ' cos. Providentiae Ti. Caesaris Augusti n^ti ad deternitatem Rom^ni nominis, sublato hoste perniciosissimo p. R.^ Faustus Titius Liberalis Vlvir Aug. iter. p. s. f. c^ Intera7nnae in Uvibria (Terni), descr. Henzen et Borma7in (XI 4170). — 1) Cn. Domitius Ahenobarbus consul fuit cum M. Furio Ca^nillo Scriboniano a. 52; huius nomen erasum est, postqua^n bellum civile movit in Dalmatia et hoslis declaratus est a. 42 (Dio 60, 13 Suet. Claud. 15). — 2) Intellegitur Seianus , qui occisus esi a. 51. — 3) Pecunia sua faciundum curavit.

158 [iVMm]ini^ ac Providentiae | [Ti. Ca]esar. Aug. et senatus, | [m mem.Y eius die qui fuit XV k. Novembr.^ [ [P.]* Viriasius Naso*, pro cos. tertio", sua pecunia ( consecravit.

Titali imperatorum domusque imperatoriae. 43

Gorlynae in Creta: deser. Halblierr (epli. ep. 7 p. 4i4, 3>. — 1) Supplevit Mo. — 2) Tale quid periisse coniecit Hirschfeld, probabiliter ; lapis tamen integ-er esse liac parte traditur. — 3) Hunc esse diem quo Seianus periit a. 51 (Tac. ann. 6, 23) monuit Hirschfeld. — 4) Deesse aliquid non traditur. — 5) Idem homo memo- ratur C. FI, 1267. — 6) ISarrat Dio 38, 25 sub a. 55, tantum numerum senatorum periisse, ut ex proconsulibus, qui ex praetura provincias sortiebantur, nonnulU per tres, ex proconsulibus consularibus nonnulU per sex annos provincias obtinuerint ; illorum unus hic est.

In oppido Rignano ad viam Fiaminiam, agri Capenatis (XI 5872 semel ite- rumve descripta saec. XF). — 1) A. 52^55.

Antii rep., nune in museo Feronensi (VI 905). — 1)^4. 56/57. — 2) Raro (ut etiam II 2062. X 8088) memorantur quattuor saeerdotia amplissima in titulis Tiberii cf Mo. Staatsr. II p. 736.

161 Berculi invicto | Ti. lulius Augusti f. divi nep. Caesar Aug. | imp., pontifcx maxumus, ded. | .' .' .' ! l i I i i i i

Tucei in prov. Baetica, descr. Huebner (II 1660). — Et Julii nomen Tiberio inditum mirum est — reperitur id praeterea tantum in lege de imperio Fespasiani (infra N. 244) et in titulo Graeco Ephesi rep. (fFood discoveries at Ephesus, inscr. from the Augusteum n. H) — et consecrationis in Augusto mentio omissa, nam post consecrationem Augusti titulum posilum esse demonstrat pontificalus maximus. Mihi videtur titulus posse pertinere ad donum datum Herculi a Tiberio adulescente in Hispania morante (cf. ad N. 444), restitulus post longam annorum sertem, fortasse itissu Neronis, cuius nomen vide ne erasum sit in fine.

162 Romae et imp. ' Ti. Caesari ( Augusto sacrum | (reliqua legi non potuerunt).

In provincia Africa loco dicto Mograwa (FIII 683). — t) Nota iuncta praenomina Tiberii et imperatoris, id quod factum esse videtur etiam FIII 40492 ; cf. supra ad N, 432 not. 4.

163 aquam Augus[fa;n] [ in bonorem \Ti. Ca«] saris Augusti n[epo] - lumq. eius Pell[ttm(wm)] j adduxer(unt) pr(o) ae[/«nt.]* Caesarum | Salvieni I*aul[MS et\ I Florus | aed. q[g.J

Aquilae rep., sed prodiit iapis pulo ex ruderibus oppidi festinorum Peltuini (1X4209). — Titulus positus post mortem Drusi, cum hic non memoretur ; nepotes sunl aut Nero et Drusus Germanici filii, aut horum frater Gaius cum Tiberio Drusi f. — 1) Supplevit Mo. De formula voti quae fuit pro aeternitate Augusti cf. Henzen acL Arv. p. 414.

44 Caput II.

164 ossa I Ti. Caesaris divi Aug. f. | Augusti | pontificis maximi, | trib. pot. XXXIIX, imp. VIII, cos. V.

Roniae, lapis medio aevo in opere adhibitvs prope ecclesiam duodecim Aposto- lorum, ablatus sine dubio ex mausolaeo Augusti, dudum latet vel periit (FI 887 ad exemplum potissimum lucundi).

165 Agrippinae | M. Agrippae f., | Drusi Caesar. matri | I .' j .' j ! ! j i |

i i i !!'\ d. d.

Laude Pompeia, hodie Lodi (F 6SS9 ; Huebner ex. scr. ep. n. 166). — Fipsania Agrippina, M. Agrippae filia, nupsit primum Ti, JSeroni, ex quo mater extitit Drvsi Caesaris (Suet. Tib. 7), deinde C. Asinio Gallo, Asinii Pollionis filio, consuli a. 746 (Tac. ann. 1, 12). (Frustulum alterius inscriptionis huius Agrippinae vide IX 2201. Ad libertum eius pertinet FI 9901 a). — 1) Erastim nomen Asinii Galli reperitur etiam in titulis Ephesinis supra N. 97.

166 Druso lulio Ti. f. | Augusti uepoti | Caesari. Feronae, originis incertae (F 2131 = FI 908).

167 [Drjuso Caesar[j], | Ti. Aug. f., deivi [ Aug. nepoti, [ deivi luli | pronepoti, cos.'

SaguTiti (II 3829). — l) A. 13.

Romae rep. ad Tiberim sub Avenlino (FI 910). — 1) Cf. Tac. ann. 1, 34. — 2) Consul iterum fuit Drusus a. 21, tribuniciam potestatem accepit a. 22 (Tac. a. 5, 36) ; tilulus positus igitur a. 25 paullo ante mortem Drusi, aut (qtiod prae- tulerim, cum litulus Germanici (infra iV. 176) gemellus sine dubio sit postumus) mortuo eo. Senatusconsulti facti post mortem Driisi a. 25 parliculas habemus in fragmentis tabulae aeneae FI 912.

5. Maurice in valle Poenina (XII 147). Hic quoque titulus videtur positus post mortem. — 1) Nota Drusum dici flaminem Augustalem pro sodali Augustali, Quindeciynvir sacris faciundis fortasse dictus est Drusus F 4931 (modo constet de supplemento). — 2) De quattuor civitatibus vallis Poenitiae (fuerunt autem Nan- tuates, Faragri, Seduni, Uberi) cf. Mo, C, XII p. 20.

170 \Limae Drusi Caesaris, matri T\\. et Ge[manjci Ca]esarum * h . . .* Prope Brixiam, fragmenta diio, coniunxit Labus, supplevit Mommseji (F 4511).

De Livia, Neronis Drusi et Antoniae filia, C, Caesaris primum, deinde Drusi Cae- saris uxore, interfecta a. 51, cf. potissimum Tac. a. 4, 5. 4, 40. 6, 2 (memoratur in titulis servorum FI 4549, Btill. com. 1890 p. 10, fortasse etiam FI 8711). — 1) Gemelli nati Druso Caesari e Livia a. 19 (sed de anno dubitat 0. Uirschfeld Herm, 23, 1890 p. 566 seq.) cf. Tac, ann. 2, 84; C. I, Gr. 2650; nummi ciim inscriptione Tc^, FsQ. KalaaQeq (ann. inst. 1831 p. 252). — 2) h littera fructa est, sed certa.

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 46

Albae Pompeiae. descr. solut Fernazza (F7S98). — 1) Varim Ligus comme- moralur a Tacito ann. 4, 42. 6, 30.

173 Ti. Caesar | Drusi Caesaris f. | hic silus est'.

Romae cippus quadratus rep. ad viam Flaminiam prope mausolaeum Augusti, nunc in museo Falicano (FI 892). — 1) Occisus a Caligula a. 57, qui paulo ante eum adoptaverat (Suet. Cal. 44) (eam adoptionem pro nulla habitam esse, ut monuit Hirschfeld Herm. 25 p. 366 not. 4, ex hoc titulo apparet).

173 [6rerm]anico Caesari | [rji. f. Augusti n. | auguri, q.* NoTnenti rep. a. 4833, periit vel latet (XJF 5942). Ex litteris quibusdam a

latere relictis apparet fuisse in eodem lapide titulos Augusti, Tiberii, Dmsi. — 1) Quaestor fuit Germanicus anno p. C. 7 (Dio 33, 51).

174 Germanico | Caesari Ti. f. Aug. n. j q., auguri, cos. design.* | d.d. Apameae in Bithynia (III 53i ad exemplum Pocockii). — 1) Consul primum

fuit a. 12 p. Chr.

175 Germanico Caesari Ti. [Aug. /".]

L. Valerius

L. Tonneius Le . . . A. Mevius . . u . magistri Larum Aug[ti5^]

anno V Ti. Cae[sam]*. Prope Massiliam rep. (XII 406 ; Huebner ex. scr. ep. 188). — 1) A. 18/19. Ceterum propter hunc inusitatum anni significandi modum Mo. Staatsr. II ^ 802 not. 2 sjispicatur titulum ex Orientis aliqua urbe Latina, fortasse ex Beryto, in Galliam adlatum esse.

176 pleps urbana quinque et | triginta tribuum | Germanico Caesari I Ti. Augusti f. I divi Augusti n. ! auguri, flamini Augustali, | cos. iterum, imp. iterum, | aere conlato.

Romae rep. una cum i\. 168 (FI 909) posita sine dubio eodem tempore quo haec, id est post morlem Germanici.

177 Germanico Caesari Ti. f. divi Augusti n. | divi luli pronepoti auguri, flam. Augustal., cos. II, imp. IP | L. Mammius Maximus p. s.

Herculanei rep. (X 1415). Titulus positus Claudio imperante, cf. N. 150.

178 Germanico Caesari Ti. Aug. f. divi Aug. n. divi luli pron. pontif.*, flamini Augustali, augur., cos. II, imp. II.

Salerni vel Neapoli (XS15, bis descripta). — 1) Pontifex dieitur Germanicus etiam V 4308, male sine dubio, ut apparet polissimum ex N. 176. — Elogii sepul- cralis Germanici, eruti ex mausolaei Augusti ruderihus, pars videtur esse servata C. FI 894 cf. Mo. mon. Ancyr. comm. p. 54 not.; senatusconsulti faeti in honorem Germanici post mortem eius (cf. Tac. a. 2, 85) habemus parliculas in fragmentis labulae aeneae FI 911 cf. p. 841.

46 Caput n.

179 Agrippinae | Germanici | Caesaris.

Feleiae rep. (XI 1167). — Agrippinae vivae positus est etiam titulus IX S653, mortuae (praeter sepulcralem N. 180) II 3379.

180 ossa I Agrippinae M. Agrippae [f.], divi Aug. neptis, uxoris | Germanici Caesaris, | matris C. Caesaris Aug. | Germanici principis.

Romae, urna magna marmorea, qua medio aevo mensvrae loco utebantur, ablata dicebatur de sepulcro Augustorum: extat in Capitolio (FI886). — Titulus positus a. 57, postquam filius Agrippinae Caligula imperium adeptus cineres eiut ex Pandateria insula Romam in mausolaeum Augusti detulit (Suet. Cal. 4S).

nunc in museo Faticano (VI 889. 888. 890). Tiluli sepulcrales trium parvulorum filiorum Germamciy de quibus Suet. Cal. 7.

Romae rep. prope amphitheatrum Flavium (Fl 915). — Titulus positus inter annum 27, quo quaestura videtur functus esse Nero (cf. Tac. a. 5, 29), et annum 29, quo iam Neroni exitium apud senatum struebatur (Tac. ann. S, 5). — 1) Pon- tificatum decretum esse Neroni a. 20 narrat Tacitus a. 5,29, ei^ore ut videtur.

183 ossa I Neronis Caesaris | Germanici Caesaris f., | divi Aug. pron., flamin. | Augustalis, quaestoris.

Romae, Jtrna magna marmorea, descripta in Capitolio saec. XIF — XFI (ablata, ut dicebatur, de sepulcro Avgusti), postea periit (FI 887). — Neronis Cae- saris in insula Pontia fame necali eineres a Caligula fratre in urnam conditos et Romam advectos mausolaeoque inlatos esse narrat Suet. Cal. 4S. — Avi Tiberii nomen sine dubio ideo omissum est quod ille Neronem necaverat (Mo.).

184 lunia Silani [f.\ sponjsa Neronis Caes^am]" | . . .

Romae (FI 914 ad exemplum Cyriaci; supplevit Henzen). — 1) silanie Cyr. — 2) De Iu7iia, Q. Caecilii Metelli Cretici Silani (cf. Borghesi opp. 3 p. 212) filia, Neronis Caesaris Germanici filii sponsa, cf. Tac. ann. 2, 45. Destinata erat Neroni iam ante ajinum 16 p. Chr., quo pater eius e Syria a Tiberio revocatus est propter ipsam eius cum Germanico adfinitatem (Tac. l. c), defuncta esse videtur ante annum 20, quo lulia Drusi Caesaris filia Neroni nupsit (Tac. ann. 5, 29).

Troade rep., postea in Anglia (III 580). — 1) Augurem fuisse Drusum indicat Suet. Cal. 42, errans puto.

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 47

186 Druso Caesa[ri, Germa]mci Caesaris [/"., 7Y. Caes.] | Aug. n., divi Aug[wsfj pron.], j praefect. urbi', s[odali ( 4«Jgustali

Burdigalae, descripta a. IS9i quo reperta est et aliquoties saee. Xyil (lullian inscr. de Burdeaux p. 91). — 1) A. 2S (Tac. ann. i, 36).

187 Dis mauibus | Drusi Caesaris Germ[anici /".]'.

Rep. in valle gentis Alpinae Camunnorum supra Bergomum, est Bergomi in museo (F 49S3). — Drusus Caesar necatus est in Palatio a. 33 (Tac. a. 6, 25), reliquiaeque eius ita dispersae, ^ut vix quandoque colligi possent^ (Suet. Tib. 54). Inde potest factum esse , iudice Mommseno, ut qui vellent et ubi vellent honoris causa ei cenotaphia facerent. — Aut ad alterum eiusdem Drusi, aut ad gemellum Neronis fratris cenotaphium pertinet fragmentum lapidis quod nuper prodiit Ber- gomi: [dis] manibus | . . . [Caesari]s Germanic^i /".],... d. (Pais n. 720).

188 Livilla' ^ I Germanici C[aesaris f.] | hic sita e[st]

Romae cippus quadratus rep. una cum N. 172. 181 nunc in museo Faticano

(FI891). 1) Natu minima filiarum Germanici, etiam luliae nomine tamquam proprio usa (Tac.a.2,S4 cet.,- nummi ap. Eckkel 6, 219.233 ; FI 3998. 43S2.10S63), occisa sub Claudio (Seneca apoc. 10, Suet. Cl. 29, Dio 60, 8. 27). — 2) Nomen mariU M. Finicii (Tac. a. 6, 1S) supplet Mo.

189 C. Caesari | Germanici f., | Ti. Aug. n., | [djivi Augusti prone- poti I Germanico | [p]ontifici', q.*

Fiennae AUobrogum (XI1 1849). Plane similis est titulus item Fiennensis XII 1848. — 1) Cf. Suet. Cal. 12; Dio S8,8. — 2) Quaestor creatus est Catigula a. 35 (Dio S8, 23).

190 C. Ummidio Durmio Quadrato* | leg(ato) C. Caesaris Germanici imp(eratoris) | pro praet(ore) | .

lusiurandum Aritiensium.' |

Ex mei animi sententia, ut ego iis inimicus | ero, quos C. Caesari Germanico inimicos esse | cognovero, et si quis periculum ei salutiq(ue) eius I iD[/]ert in[/"]er[e]tque^ armis bello internicivo^ | terra mariq(ue) per- sequi non desinam, quoad | poenas ei persolverit, neq(ue) me [ne^«]' liberos meos I eius salute cariores habebo, eosq(ue), qui in | eum hostili animo fuerint, mihi hostes esse j ducam; si s[cie]os h[U]o fefellerove, tum me | Uberosq(ue) meos luppiter optimus maximus ac 1 divus Augustus ceteri(que) umnes di immortales | expertem patria incolumitate fortunisque | omnibus faxint.

[A. i.] V idus Mai[as] in | Aritiense oppido veteri Cn. Acerrotiio | iMocuio C. Pelronio Pontio Nigrino cos.*, | mag(istris) | Vegeto Talhci , . . . . ibio arioni.

Tabella ahenea reperta a. 16S9 in Lutitania ad Tagum inter ritdera oppidi raro memorati Aritii, hodie deperdita, bis tanlum descripta (I1 172). — 1) tiuius *^71') legaii titulum dabimus infra inter senatorios. — 2) Idem iusiurandum Gaio prae~ *lititm est per totum orbem ad nuntium acceptum de imperio eius; superett similis

48 Caput II.

tabella cum iureiurando Assiorum in Asia, scripta Graece (Mommsen eph. V p. 4S5). — 3) inheerii inperitque exemplum melius (emendavit Mo.). — 4) sic exemplum melius. — 5) alterum neque om. — 6) A. 57 d. H. Mai., id est Lll diebus post mortem Tiberii.

191 Matronis sacrum, | pro salute C. Caesaris | Augusti Germanici, | Narcissus C. Caesaris*.

Pallantiae ad lacum Verbanum (lago Maggiore) , lapis omatus anaglypkis pertinentibus ad sacrijicia (V 66i1 ; de anaglyphis cf. Ihm ann. Rhenan. 85, 1887 p. 49). — 1) Narcissus potest esse is qui manumissus Claudio fuit ab epistulis.

Romae (VI 811). — 1) Consules sunt ordinarii anni 58.

Cordubae, lapis miliarius viae primariae provinciae Raeticae (II 4716). — 1) pat. patr. postmodo additum esse testatur Huebner. Testibus nummis patris patriae cognomen, primo quidem dilatum (Dio S9, ^12), tamen ante finitum imperii annum primum recepit Caligula (Eckhel 6, 225). — 2) A. 59. — 3) Imperator a senatu appellatus est C. Caesar a. 57 d. 18 Mart. (act. Arv. a. 58), ut tribunicia potestate iterum fuerit a d. 48 Mart. 58 usque ad 17 Mart. 59.

194 luliae Drusill[ae] | Germanici Caes[am f.] \ ! j .' .' .' ! .' 1 .' .' |

( ! 1 .' i ! l li !' \ d. [d].

In vico aliquo agri Mediolanensis (V S722). — 1) Erasa sunt verba C. Cae- saris Aug. I Germanici sorori.

195 luliae Drusillae, | German. Caesar. f., [r^i^fejerius parenti, num[t- nis] I honore delat[o, posuit]^

Avennione (Avignon) (XI1 1026 cf. Hirschfeld fViener Studien 1881 p. 266 seq.)- — 1) Supplevit Hirschfeld, coniciens titulum positum esse divae Drusillae a Tiberio Claudio Nerone qui postea imperavit, quamquam, ut ipse monuit, fratris filia ab homine sanae mentis vix dici potuit parens.

196 [(ft]vae Drusillae | sacrum | [C. B^ubellius C. f. Blandus* | [g.] divi Aug., tr. pl., pr., cos., [;)r]ocos., pontif.

Tibure, nunc Romae (XIV5S76). — 1) C. Rubellius Rlandus progener Tiberii, cf. Tac. ann. 6, 27.

Avarici Biturigum (Rourges) (Huebner ex. scr. ep. n. 195). — 1) Curator civium Romanorum de sua pecunia dedit.

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 49

198 [Ti. Cjlaudio | [Dntjsi German. f. | Neroni Germanico | auguri\ sodali Aug.^ | sodali Titio, cos.^

Polae (r 24). — 1) Cf. Suet. Cl. 4. — 2) Cf. Tac. ann. 4, Si. — 3) Consul suffectus fuit ex kalendis luliis a. 57, cum Caligula.

199 MeduUinae Camilli f.*, | Ti. Claudii Neronis j Germanici sponsae', 1 Acratus 1. paedagogus.

Prope Felitras rep. dicebatur (X 6o61, Fea et Marini descripsertmt). — 1) f. om. Marini. — De Medullina cf. Suet. Claud. 26.

200 Ti. Claudius | Dnisi f. Caesar | Aug. Germanic. | pontif. max., trib. I pot., cos. desig. IP, | imp. II, refecit.

Prope Nemausum ad vicum Mandael rep.^ columna miliaria viae Arelate Nemausum ducenlis (XII S602; aliae columnae viarum provinciae Narbonensis eodem modo inscriptae v. XII p. 906). — 1) A. 41.

Sestini in Umbria (Bull. delV Inst. 18S6 p. 140). — 1) ^. 42.

202 Pielati Augustae ex s. c, quod factum est D. Halerio Agrippa C. Sulpicio Galba cos.', Ti. Claudius Caesar Aug. Gerraanicus pontif. max. trib. pot. IIP, cos. III, imp. III, p. p., dedicavit.

Romae ''in Capitolio\ semel descripta ante saeculum IX, quod exemplum ser- vaverunt codex Einsidlensis saec. IX et ex simili codice Poggius (FI S62 cf. p. XII). — 1) A. p. C. 22. — 2) 2S lan. 45144. — Ara Pietatis Jugustae decreta a senatu anno 22 pro salute, ut videtur, luliae Augustae tunc aegrotantis (Tac. ann. 5, 64), dedicata demum a Claudio (cf. Eckhel d. n. 6, 150; Mo. Sitzungsber. d. Sachs. Ges. d. W. 18S0 p. 501).

203 [Ti. C]laudio Drusi f. Caesari Augu[sfo | G]ermanico pontif. maximo, tribu[ntc.] | potest. III *, cos. III, imp. V, palri patri[ae, | $ocii^\ publici XX libertatis et XXV venal[iwm].

Romae (FI 913 semel deseripta saec Xf^I). — 1) 2S lan. 45144. — 2) Sic nncessario supplendum ; lapis posilux a conductoribus vectigalium duorum, vicesimae Kbertatis sive manumiisionum (cf. Marquardt Staatsr. II* p. 281) et quintae et vicesimae venalium mancipiorum (ih. p. 278).

204 Ti. Claudio Drusi f. | Caesari Aug. Germanico | pontif. max., Irib. potest. I IIII', cos. III designato 1111% \ imp., publice d. d.

Feronae (F 5526). A dextra el a sinistra supersunt particulae aliorum tilu- lorum, aut uxoris filiique aut maiorum Claudii. — 1) 25 lan. 44J4S. — 2) Cos. tertium fuit a. 43, quarttim a. 47, designatus, ut ex hoc titulo intellegitur , ante 25 lan. 45 (cf. Mo. Staatsr. 1567).

210^ Ti. Claudius Drusi f. Caesar Angustus Germanicus | pontifex maxira., trib. potest. \\ imp. XI, p. p., cos. desig. IIII, ( arciis ductiis aquae Mrginis disturbatos per C. Caesarem | a fundamentls novos fecit ac restituit.

Rmnae in ductu aqttae Ftrginis, daobus exemplis (ni25i). — 1) 25 lan.iSjiS.

Dbisac, Inscriptiones Latlnae. 4

50 Caput II.

Edictum Claiidii de civitate Anaunorum, a. 46.

206 M. lunio Silano, Q. Sulpicio Camerino cos. | idibus MartisS Bais in praetorio, edictura | Ti. Claudi Caesaris Augusti Germanici propositum fuit id I quod infra scriptura est. |

Ti. Claudius Caesar Augustus Germanicus pont. | maxim., trib. potest. VI, imp. XI, p. p., cos. designatus IIII, dicit: |

Cum ex veteribus controversfs pe[nd]entibus^ aliquamdiu etiam | tem- poribus Ti. Caesaris patrui mei, ad quas ordinandas | Pinarium Apollinarem miserat^ — quae tantum modo | inter Comenses essent (quanlum memoria refero) et | Bergaleos'', — isque priraum apsentia pertinaci patrui mei*, | deinde etiam Gai principatu, quod ab eo non exigebatur | referre, non stulte quidem, neglexserit; et posteac | detulerit Camurius Statutus ad me, agros plerosque | et saltus mei iiiris esse: in rem praesentera raSsi | Plan- tam lulium amicum et coraitera meum, qui | cum, adhibitis prociiratoribus meis qu[^]que^ in alia ] regione quique in vicinia erant, summa cura in- qui|sierit et cognoverit, cetera quidem, ut mihi demons|trata comraentario facto ab ipso sunt, statuat pronunltietque ipsi permilto. |

Quod ad condicionera Anaunorura et TuUiassiura et Sindunojrura^ pertinet, quorura partera delator adtributam Triden:tinis, partem ne ad- tributam quidem arguisse dicitur, | tametsi animadverto non nimiura firmam id genus homi|nura habere civitatis Roraanae originera: tamen, cum longa | usurpatione in possessionem eius fuisse dicatur et ita perraix|tum cum Tridentinis, ut diduci ab is sine gravi splendi[rfj]* municipi | iniurici non possit, patior eos in eo iure, in qu6 esse se existiraajverunt, permanere beneflcio meo, eo quidem libentius, quod [ pler[t]que^ ex eo genere homi- num etiam railitare in praetorio | me6 dicuntur, quidara vero ordines quoque duxisse, | nonnuUi [a]llecti*° in decurias Roraae res iudicare. |

Quod benificiura is ita tribuo, ut quaecunque tanquara j cives Roraani gesserunt eg6runtque, aut inter se aut cura | Tridentinis alisve, rat[a] esse iubea[m]", nominaque ea, | quae habuerunt antea tanquam cives Romani, ita habere is permittam.

Tabula aenea rep. ad vicum Cles vallis Anaunorum (val di Non) prope Tri- dentum, nunc Tridenti (ySOSO). lUustravit Mo. Herm. 4 /;. 105 seq. — 1) /5 Mart. 46.

— 2) petentibus aes. — 3) Struciura turbata; debuit esse cum Ti. Caesar ad veteres controv. ordinandas Pinarium Apollinarem miserit. — 4) Incolae sine dubio vallis hodie Bergell dictae, supra Chiavennam. — 5) Insectatur Tiberium inde ab a. 26 urbe carentem. — 6) quisque aes. — 7) Ex his populis soli Anauni praeterea noti.

— 8) splendi, 9) plerisqne, 10) collecti, 11) ratam esse iubeat aes.

207 Ti. Claudius Drusi f. Caesar | Aug. Germanicus pontif. max., trib; potest. VI, cos. design. IIIP, imp. XIF, p. p,, | fossis ductis a Tiberi operis porlu[s] | caussci^ eraissisque in mare urbem | inundationis periculo liberavit

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 51

In Portu Romano (hodie Porto) ad Ostia Tiberii (XIF 83). — 1) Titulu»

riptus a. 46 post d. 3o lan. — 2) Pleraque. vionumenta Claudium etiam a. 47

i^rodunt imperatorem XI. — 3) De portu facto a Claudio prope ostia Tiberit cf.

c. xir p S. 6.

208 Ti. Claudius Drusi f. | Caesar Aug. GenDa[nicus ponlifex maxu mus, tribunicia potestajte VI, cos. IV' \ imp. XI, p. p., | censer*, viam Claudiam j Augustam, quam Drusus | pater Alpibus bello patejfactis^ derex[e]rat\ munit ab I Altino* usque ad flumen | Danuvium, m. p. CCCX®.

Prope Feltriam (Fellre) rep,: vidit Mommseyi (y 8002). Similis lapis, sed in fine minus integer, rep. est prope Bozen (F 8005). — 1) A. 47 (ante lan. 23, propter tribunieiam poteslatem sextam). In lapide Bozensi est cos. desig. IIII, abestque censor, ut sit anni 46. — 2) Censuram gessit Claudius a. 47, luslrum condidit a. 48 (Tac. a. H, 15. 23), appellatur tamen etiam postea eensor in titulis , more solito fMo. Staatsr. II 558 not. 5). De die, quo coeperit censura eius, vide N. 209 not. 2.

— 3) Significatur victoria de Raetis, anno ante Chr. 45. — 4) derexserat lapis Bozensis. — 5) Pro ab Altino in lapide Bozensi est a flumine Pado. — 6) De hac via millium passuum 530 tacent auctores, ita ut trames eius incertus sit ; Mo. puiat perrexisse eam a Feltria per Fal Sugano ad Athesis Isacique confluentes indeque per vallem Athesis superiorem ad lacum Brigantinum et caput Danuvii.

Prope vicum agri Sabini Civitatomassa , ubi fuerunt ForuH, rep. (IX 5959).

— t) 23 lan. 47148. — 2) Apparet, d. 23 lan. 47 Claudium nondum fuisse censorem. in tilulo tamen, qui praeeedit, notabili disseJisu etiam ante ilhim diem Claudius (censor sine dubio designaius) appellatur censor. De censore designato cf. Mo. Staatsr. I p. 560 nol. 4.

210 pro salute | Ti. Claudi Caesaris Aug. Germanici pont. max., trib. pot.VIP,cos.IIII, i imp.XV,p.p.,censoris J j } ! 1 ! J i l l l i j i j I ! ! i ./ i ! !* liberorumque i i i i i* ex voto suscepto C. lulius Sex. f. Cor. Postumus', praef. Aegypti* | Ti. Claudi Caesaris Aug. Germanici, ex auri p. XVI.

Romae (TI 918). — \) 23 lan. 47J48. — 2) Apparet erasa esse vocabukt et Valeriae Messalinae Aug. et postea eorum. Nomen Messalinae publicis privatisque monumentis deletum esse iussu senatus, tradit Tacitus ann. 44, 58. — 3) Postumus praefectus Aegypti memoratur etiam C. I. Gr. 4937 v. 27. — 4) In lapide est AEGI- PTI littera iiova Claudiana, quam Claudius una cum duabus aliis anno 47 alphabeto addidit (Tac. a. 44, 44. Suet. Cl. 41 ; cf. Buecheler de Ti. Claudio Caesare grammatico p. 5seq.). Hanc litteram V, quae viediis inter I et V vocibus inserviret, ex antiquis memorat solus felius Longus p. 73 ed. Keil. (cf. Buecheler l. c. p. 48); in inseriptionibus non reperitur adhibita nist loco Graecae Y.

211 [Ti. Chtudms Caes. Ang., \ L. Vitellius P. f. \ ex] s. c. | [c«Jn- sores* j [/]oca a pilis et colum[ni.<t], | quae a pri.^atis*l possidebantur, causa | cognita ex forraa in | publicum restituerunt.

52 Caput II.

Romae rep. a. Mi8 prope Tiberim (Fl 919 aliquoties descripta saeculo XFHl).

— 1) Supplementum indicavit Borghesius opp. 4 p. 76. L. Fitellius, pater A. Vitellii qui imperavit, Claudii collega fuit in censura (Tac. a. i2, 4, kist. 3, 66 Suet. Fit. 2).

— 2) Nota digamma inversum, in litteraliiram Romanam a. 47 a Claudio (cf. supra N. 210 not. 4) inductum, ut loco esset V consonantis. Cf. Quintil. ■/, 7, 26 ; Priscian. 4,20 p, iS ed. Hertz; Gellius 44, S, 2; ex recentioribus Buecheler de Ti. Claudio Caesare grammatico p. 3 seq.

Senatus consultum Claudianum (oratio Claudii) de iure honorum Gallis dando, a. 48.

coi. I 212 • • • I mae rerum no[strarum] sit u |

Equidem primam omnium illam cogitationem hominum quam | maxime

primam occursuram mihi provideo, deprecor, ne | quasi novam istam rem

5 introduci exhorrescatis, sed illa | potius cogitetis, quam multa in hdc civi-

tate novata sint, et | quidem statim ob origine urbis noslrae in quod

formas | statiisque r6s p(ubHca) nostra diducta sit. ]

Quondam r6ges hanc tenu6re urbem, nec tamen domesticis succes]-

10 soribus eam tradere contigit. Supervenere alieni et quidam exterlni, ut Numa Romulo successerit ex Sabinls veni6ns, vlcinus quijdem, sed tunc externus; ut Anc6 Mdrcio Prfscus Tarquinius. [Is] \ propter temcratum sanguinem, quod patre Demaratho C[o]|rinthio natus erat et Tarquiniensi mcitre generosci sed inopi, | ut quae taU marito necesse.habuerit succumbere,

15 cum domi rejpelleretur A gerendfs honoribus, postquam Romam migravit, | regnum adeptus est. Huic quoque et fiUo nepotive eius (nam et | hoc inter auctores discrepat) insertus Servius TulUus, si nostros | sequimur, captiva natus Ocresi^, si Tuscos, CaeU quondam Vijvennae sodaUs fldeUs-

20 simus omnisque eius c^siis comes, post|quam varia fortuna ex^ctus cum omnibus reUqufs Caelidni | exercitus Etriiri^ excessit, montem Caelium occupavit et a duce suo | CaeUo ita appeUita[«jY] ', mutat6que nomine (nam Tusce Mastarna | ef nomen erat) ita appeUatus est, ut dixi, et regnum summd cum rei | p(ubUcae) litiUtale optinuit. Deinde postquam Tarquini

25 Superbi m6res in|visi cfvitati nostrae esse coeperunt, qua ipsius qua fiUorum ei[Ms], I nempe pertaesum est mentes r6gni et ad consules, annu6s magi- sjtrdttis, administralio rei p(ubUcae) tr^nslata est. |

Quid nunc commemorem dictaturae h6c ipso consul^ri impe|rium

30 valentius repertum apud maiores nostros, quo in a[s]|perioribus beUis aut in civiU motii difficiUore uterentur? I aut in auxiUum plebis creat6s tri- ; bunos pl6bei? quid A consu|Ubus ad decemviros transl^tum imperium, solutoque postea | decemviraU regno ad consules riisus reditum? quid ]

35 in[pf]u|ris distributum consulare imperium tribunosque mil[rtM]m | consulari imperio appeUat6s, qui s6ni et saepe octoni crearen|tur? quid communi-

Tituli imperatorum domusqae imperatoriae. 53

cdtos postremo cum plebe hoD6res, non imperi | solum sed sacerdotioruni quoque? lam si ndrrem bella, A quibus | coeperint maiores nostri, et quo processerimus, vereor n6 nimio | insolentior esse videar et quaesisse iactationem gloriae prollati imperi ultr^ oceanum. Sed illoc potius revertar. 40 Civitat[ein] j . • • (nonnulla interciderunt)

, . . [^o]test. Sane ! novo m[ore] et divus Aug[MS?MS ay]onc[M?MS w^eus^Coi.ii et patruus Ti. | Caesar omnera florem ubique coloniarum ac municipiorum, bo[n6rum scilicet virorum et locupletium, in hdc ciiria esse voluit. | Quid 5 ergo? non Italicus senator provinciali potior est? lam j vobis, cum hanc partem censurae meae adprobcire coepero, quid j de e^ re sentiam, rebus ostendam. Sed ne provinciales quidem, | si modo ornare curiam poterint, reiciendos puto. |

Ornatissima ecce colonia valentissimaque Viennensium, quam | longo 10 iam tempore senatores huic curiae confertl Ex qua colo|nia inter paucos equestris ordinis ornamentum L. Vestinum fa'railiarissime diligo et hodie- que in rebus meis detineo, cuius liberi fruantur quaes6 primo sacerdo- tiorum gradu, post modo cum | annis promoturi dignitatis suae incrementa; ut dirum nomen la tronis taceam, et odi illud palaestricura pr6digium, quod 15 ante in do|mum consulatum intulit, quam colonia sua soUdum civitatis Romalnae benificium c6nsecuta est. Idem de fralre eius possum dicere, | miserabili quidem indignissimoque h6c cdsii, ut vobis utilis | senator esse non possit. | —

Tempus est iam, Ti. Caesar Germanice, detegere t6 patribus con- 20 scriptis, quo tendat oratio tua; iam enim ad extremos fines Galliae Nar|- bonensis venisti." | —

Tot ecce insignes iuvenes, quot intueor, non magis sunt paenitcndi | senatores, quam paenitet Persicum*, nobilissimum virum, amijcum meum, 25 inter imagines maiorum suorum Allobrogici nojmen legere. Quod si haec ita esse consentitis, quid ultrci desiderajtis, quam ut vobis digito demon- strem, solum ipsum ultra fines | provinciae Narbonensis iam vobis sena- tores mittere, quando | ex Luguduno habere nos nostri ordinis viros non paenilet. | Timide quidem, p(atres) c(onscripti), egressus adsuetos fami- 80 liaresque vobis projvinciarum terminos sum, sed destricte iam Comatae Galliae | causa agenda est, in qua si quis hoc intuetur, quod bello per dejcem annos exercuerunt divom lulium, idem opponat centum j annorum imm6bilem fidem obsequiumque multis trepidis re|bus nostris plus quam S5 expertum. Illi patri meo Druso Germaniam | subigenti tutam quiete sua securamque A tergo pdcem praesjtiterunt, et quidem cum [a]' census novo tum opere et inadsuelto Gallis ad bellum advocatus esset^; quod opus quam ar|duum sit nobis, nunc cum maxime, quamvis nihil ultra, quam I ut publice notae sint facultates nostrae, exquiralur, nimis | magno 40 xperimento cognoscimus.

54 Caput II.

Tabula magna aenea, a. iS28 Lugduni reperta, est ibi in museo (Allmer et Dissard musee de Lyon I p. 78 cum tab., recognovit Hirschfeld). Scripta est duabus paginis, periit pars superior (uiriusque paginae pars prior). — De re cf. Tacitus ann. H, 25 — 2S, qui c. 2i Claudio orationem similem, sed de suo tribuit. — 1) appellitatus aes. — 2) Significat Falerium Asiaticum, senatorein Viennensem, pauUo ante accu- satum et mori iussum (Tac. ann. 44, 4—3) — 3) Hunc locinn primus recte legit et supplevit 0. Hirschfeld JViener Studien 48S4 p. 268. — 4) Haec verba a plerisque habita sunt oratoris se ipsum interpellantis , Mommseno (eph. ep. FII p. 394) ere- duntur senatorum esse acclamantium et simul oratorem prolixum irridentium. — 5) Paullus Fabius Persicus cos. a. 34, de quo cf. Henzen act. Arv. p. 486. — 6) ad aes. — 7) A. 742, cf. Liv. epit. 438. 439.

Rornae, cippus rep. loco antiquo prope montem Testaceum (Notizie 488S p. 47o cf. Huelsen Herm. 22 p. 624). Similes cippi, ab lioc non diversi praeterquam 7iumero in latere inciso, praeterea prodierunt adhuc tres (FI 4234). — 1) 2S Ian.49^S0, — 2) Cf. infra N. 244. — 3) De horum cipporum numeris post lordajii coniecturas parum solidas dixit Huelsen Herm. l. c. — Similes lapides positos a Fespasiano et Tito habes infra N. 248.

Edictum Claudii de cursu publico, a. 49.

214 T[».] Claudius Caesar Aug. | G[em]anicus pontif. max., | trib. potest. VIllI*, imp. XVI, p. p., dicit.

Cu[m] et colonias et municipia non solum | Ita[/m]e, verum etiam provinciarum , item ] civita[?t]um* cuiusque provinciae lebare oneribu[s] veh[?cM?or]um praebendorum^ saepe tem[ptaviss]em \ [e]t c[nm sati]s multa remedia invenisse m[ihi viderer, p]otu[it ta]men nequitiae hominum [non

Satis per ea OCCUrri] (reliqua legi non potuerunt).

Tegeae in Arcadia (III S. 72S4). — 1) 2S. lan. 49130. — 2) Scr. civitates. — 3) De vehiculatione vel cursu publico cf. Hirschfeld Fejtoaltungsgesch. I p. 98seij.

215 [T]\. Claudius Drus[t /".] Cae|sar Xvi[g. 6r]erm[an]iicus pontif. maxim[M]s, | tr. po[f.] X, imp. XIIX, p. p., cos. desi[^.] \\ [p]er M. Ar[n*]u- tium I Aqu[t7]am procur. su^wm]^ | vias refecit. | Ti.[^i]Qi[og] KXav8io<i I jQova[ov] vlog Kaloaq \ ^e^aoTog r€Q/^avi\yc6g aQxi£Qsv[g fA]i\yiatog, dr^f^a^Q^xtytijg e^ovaiag [t]6 | /, avTO-AQccTio^Q t6 irj], | TtaTt^Q jtaTQi- d[o]g . . '.

Attaleae (Adalia) in Pamphylia (III S. 6757 ad exemplum JFilsoni). — \) A. SO. — 2) Notat Mommsenus ex hac inscriptione colligi Pamphyliam a. SO paruisse non legato Lyciae, quod Dio 60, 47 tradits, ed proprio procuratori.

Titnli imperatorum domusqne imperatoriae. 55

216 Ti. Clau[(/!0 Drusi f. Caijsari | Augu[s/o Gemanijco | pontiflc[j maximo, trib. potes]lat. XI', | cos. V, im[p. XX . . .^ patri pa]triai, senatus \)o[pulusque] Ro[manus, q]uod reges j Brit[annjai] XI [devictos^ sine] \ ulla iactur[a m dedilionem acceperit] \ gentesque h[arbaras trans Oceanum] | primus in dici^onew populi Romani redegerit].

Romae rep. in campo Martio (ibi ubi hodie est ^piazza di Sciarra '), pars anno ^641 quae extat (imago est ex. scr. ep. n. 86), particulae nonnullae anno 1S6S quae perierunt (VI 920 cf. eph. ep. I p. 120). Fidetur collocata fuisse in arcu Claudii supra viam Flaminiam, quem stantem vidit adhuc Poggius saec. XF; ex eodem arcu supersunt tituli N. 222 et tabulae complures cum opere anaglypho (mon. deli Instit. arch. X tab. XXI cf. Philippi ann. dell' Inst. 1873 p. 45 seq.). Cf. etiam Laneiani Bull. com. 1878 p. 13 seq. — 1) y^. 31/32. — 2) Numerus salutationis imperatoriae incertus; alibi reperitur coniunctum cum Claudii tribunicia potestate undecima imp. XXII (111476. III S. 7206), item imp. XXUII (II1 1977). — 3) Supplevit Mommsen, cogitans de Carataco eiusque fratribus in deditionem aeeeplis a. 30 (Tac. ann. 12, 53).

217 divo Aug. Caesari, Ti. Au^^r. divi Aug. f.] imp., Ti. Claudio Drusi f. [Caesari Aug. Ger]- manico pont. max. [tr. pot. XI]

p. p., vind. lib., devi[c/on regum X/'] Britanniae, ar[cum posuerunt] c. R. qui Cyzici [consistunt]

et Cyziceni curatore ...

Cyzici rep. (III S. 7061). Suppleverunt Perrot et Mommsen. — 1) Numerus inlatus ex N. 216.

218 Ti. Claudius Drusi f. Caisar Augustus Germanicus pontif. maxim., | tribunicia potestate XII', cos. V, imperator XXVII', pater patriae, | aquas Claudiam^ ex fontibus, qui vocabantur Caeruleus et Curtius a milliario XXXXV, j item Anienem novam^ a milliario LXII sua impensa in urbem perducendas curavit.

Imp. Caesar Vespasianus August. pontif. max., trib. pot. II, imp. VI, cos. III desig. IIII*, p. p., | aquas Curtiam et Caeruleam perductas a divo Claudio et postea intermissas dilapsasque | per annos novem sua impensa urbi restituit.

Imp. T. Caesar divi f. Vespasianus Augustus pontifex maximus, tri- bunic. I potestate X*, imperator XVII, pater patriae, censor, cos. VIII j .iquas Curtiam et Caeruleam perductas a divo Claudio et postea | a divo Vespasiano patre suo urbi restitutas, cum a capite aquarum a solo vetustate tlilapsae essent, nova forma reducendas sua impensa curavit.

Romae in arcu duplici aquae Ciaudiae supra bivium viarum Praenestinae et Labicanae, quo arcu postea, cum moenia Aureliani fierent, uti sunt ad faciendam portam urbis Praenestinam, nunc'PorlaMaggiore'(FI12S6—38). — 1) Ian,S%lSS. — 2) Supremus mimerut tahttaUonttm imperatoriantm Cltmdii, quem numentm

56

Caput II.

praeter Constantiuvi Constantini filium nemo aequavit. — 3) De aquis Claudia et /Iniene nova cf. Frontinus de aquis c. 13 seq.; ex recentioribus lordan top. I i p. 475. — 4) Ita dictus Fespasianus priore semestri a. 71 (cf. N. 24S not. 1). — 5) Kal. lul. a. 80/81.

219 I. 0. m. et I divo Claudio Caesar[j] | Aug. German. trib. pot. XIUI' | P. Anteius P. Antei Syri 1. | Herma IllUIvir et Aug.^ | porticum v. s. 1. m. Loc. accep. d. d.

Salonis (II1 1947; Huebner ex. scr. ep. 182). — 1) Raro honores divis imperatoribus attribuuntur ; sed cf. litulos divi Vespasiani (infra N. 2S6) et divi Traiani (N. 504). Fortasse porticus vota erat lovi et imperatori etiamtum vivo, tilulus autem non mutatus est, nisi quod praenomini Claudii substitutum est vocabulum divi. — 2) et Aug. litteras postea additas videri observavit Hula arch. ep. Mitth. 15 (1890) p.44.

220 pro I [sajlute Ti. [Claud]i Caesaris | [Aug. 6rerm]anici et luliae | [Agrippinae Ang. et T]\. Claudi Brittanici | [Caesaris et Neroiiis] Claudi Caesaris' | us imp. Dia. lumen perp.^

In Nemore Dianae prope Ariciam rep. (Eph. ep. 7, 1242). — 1) Scriptus titulus paullo post adoptionem Neronis (a. SO), propterea quod Britannicus etiamtum habel locum priorem. — 2) Imperio Dianae lumen perpetuum, proposuit Barnabeius Nolizie 1888 p. 194.

221 Ti. Claudio [Caesari] Britta[n?co | Ti.] C\au[di Caes. Aug. /".]

Romae sed origine f^eiens vel Caeretanum fragmentum (XI 5602; Huehner ex, scr. ep. n. 104).

222 2.

Antoniai Augustai Drusi, sacerdoti di^^i

Augusti*,

matri Ti. Claudi

Caisaris Aug. p. p.

1.

[Gjermanico

Caisari

[r]i. Augusti f.

[d\\A Augusti n.

[d]u\ lulii pron.

[a]uguri, flam. Aug.

cos. II imp. W

Ti

3. luliai Aug. Agrippinai Germanici Caisaris f., . Claudi Caisar.

Augusti patris patriai

4.

Neron[i]

Claudio Aug. f. Caisa[n]

Druso Germanic[o]

pontif., auguri, XV.i-ir. s. [/".]

Vllyir. epulon.'

cos. [des.]

principi iuj^entuti^s] *

5.

[0]ctaj-iai [Ti] Claudii

Caisaris

Augusti p. p.

filiai

Romae rep. a. 1362 ibi ubi N. 216 (FI 921, pars 2—4. extat in museo Capi- tolino, ubi descripsit Henzen, omnia acurate descripsit Nic. Florentius), stelit sine dubio in eodem arcu Claudii, in quo N. 216, extructo a. 31 vel 32 ineunte. Per- tinent tituli ad Claudii imperatoris fralrem (1), matrem (2), uxorem (5) , filium adoptivum (4), filiam (3); perierunt sine dubio (inter 4 et 3) tituli nonnuUi aliorum propinquorum Claudii, certe Drusi Neronis , patris eius, et Britannici filii (ni,%i

Tituli imperatoruin domasque imperatoriae. 57

hic scrvalus est Fl 922), — l) Cf. siipra N. 176 seq. — 2) Sacerdos divi Avgusti An- tonia dicta est a Caligula ; cf. Dio 39, 5 ; nummi ap. Eckhel 6, 179. — 3) In omnia collegia sacerdotalia cooptatum esse Neronem supra numerum ex s. c. testes svnt nummi ap. Eckhel 6, 261. Factum id esse a. 31 (id est eodem anno quo prin- ceps iuventulis appellatus et consul designatus est, cf. infra) docet tabula soda- lium Augiistalium (FI 198i), ubi legitur svb hoe anno: [ajdlectus ad numerum ex s. c. [Nero Claudius] Caesar Aug. [/".] Germanicus, instituta kuius adleclionis causa decuria vicesima septima. In titulo recensentur collegia tantum quattuor maiora. — 4) Princeps iuventutis appeUatus, simul consul designatus in vicesimum aetatis annum Nero est a. 31, teste Tacito ann. 12, 41. — 5) yersus duos, praeter extremas

litteras (v. 1 fin c, v. 2 . . . .\i), periisse notat Florentius; sed vix potest quic-

quam periisse praeter Oetaviae nomen gentilicium , quod fuit Claudia; cf. tilulum Samium (editum a Guerinio description de Patmos et de Sanios p. 213) : 6 S^/aog KXavdiav 'Oxraoviav xrjv yvvaixa xov Zf^aaxov NsQOJvoq KXavSlov dgoiaov KalaaQoq FiQfxavixov avxoxQuxoQoq; cf. etiam FI 9013.

223 luliae Aiigusta6 | Germanici Caisaris [/".] | Agrippinai, | Ti. (!\laudi C]aisa [ns Augusti] | . . . .

Caere rep. (XI 3600; Huebner ex. scr. ep. 102).

224 Ti. Claudio, | Ti. Clautli Caesaris | Augusti Germaoici ] p. p. f.', Neroni* 1 Caesari | d. d.

Neapoli in museo, Pompeiis ut videtur rep. (X 932). — Titulus positus puto Neroni non multum post adoplionem (y kal. Mart. a. 30 cf. N. 229 v. 38), nondum consuli designato et sacerdoti collegionim omnium (cf. N. 222 not. 3). In hoc solo iitulo Neroni datur Tiberii praenomen , cum in reliquis omnibus Nero praenominis loeum occupet; ceterum etiam Dio (apud Zon. 11, 10) filium Agrippinae Ti^SQiov JD.avSiov NtQcova dQovaov rsQfxavixov KalaaQa a Claudio appellatum esse scribit.

225 Nero Claudius divi Claudi f., | Germanici Caesaris n.*, divi | Aug. abn.^ Ti. Caesaris pron.^ | tr. pot. *, imp., cos. | . . . .

Prope Cordubam rep., lapis miliarius eiusdem viae cuius N. 102. 193 (U 4719). — 1) Germanici nepos fuit Nero per malrem Agrippinam. — 2) Augusti abnepos .^ero fuit duplici ratione, et per aviajn Agrippinam maiorem, quippe quae nata esset ex lulia Augusti filia, et per avum Gtrmanicum, quippe qui per adoptionem factus esset nepos Augusti. — 3) Mirum proavuin coUocatum esse post abavum. Fidetur Tiberii mentio primum omissa, tum adiecta a quadralario loco non suo, eo scHicet loco quo scribi debebant Caesaris it Augusti vocabula. Proavus Neronis fuit Tiberius , utpote pater adoptivus Germanici. — 4) Nero cum imperator factus sit d. 13 Oct. 34, tribuniciam poteslatem alleram oportet inchoaverit d. 13 Oct. 33. — 5) Primum consulatum Nero iniit a. 33. Nisi igitur des. deest post cos. , titutus positus est inter kal. lan. et 13 Oct. a. 33. — Patris patriae nomen Nero primum deprecatus est (Suet. Ner. 8) , unde etiam in nummis comparet una cum altera demum tribunicia potestate (Eckhel 6, 265).

226 Q. Volusio Saturn., | P. Cornelio Scip. cos.', | Augustales | qui '. .' ! 1 ! j ' Claudio | Caesari August. et | .' J { ! i l i l :* Augustae 1, i. o. m. et Genio coloniae | ludos fecer. XIII XII k. Mart., | C. Tantilius C. C. 1. llyla, I Cn. Pollius Cn. 1. Vicfor, | C. lulius C. I. Glaphyr., | curatoribus' |

58 Caput II.

Neapoli, descripta saec. XV et saepiiis saec. XFI (X iS74). — 1) J. 36. — 2) De his rasuris pars cerle auctorum diserte monidl; apparet erasa esse vocabula Neroni et postea Agrippinae. — 3) Deesse aliquid in fine apparet, non traditur.

In Hispania non longe a Gadibus rep., lapis eiusdem viae, cuius supra N. 22S (II 4754 semel descriptus saec. sitperiore). — \) 4S Oct. 36(37; titulus positus a. S7, propter consulatum alterum. — 2) Consul iterum Nero fuit a. 37, tertium a. 38 Ceterum numeri huius tituli firmantur lapide Olisiponensi 11 185.

In provincia Narbonensi in vico Camp-Dumy , pertinuit ad viam Foro luli Aquas Sextias ducentem (XII 3471 descripsit Hirschfeld ; eiusdem viae alii lapides cum eadem inscriptione XII 3439. 3469. 3475-3473). — l) 15 Oct. 37138; titulus positus est post kal. lan. SS, propter consulatum tertium. — 2) In eadem tribunicia potestate quarta Neronem appellatum esse eliam imperatorem quinlum constaret, si constaret accurate descriptos esse numeros lapidis Bithyni III 546 ; contra si fides est exemplis lapidum Lusitaniae 11 4632. 4685, Nero etiam in tribunicia pote- state quinta per aliquod tempus remansit imperator quartum; hoc constat, post paucos menses tribuniciae potestatis quintae eum fuisse imperatorem sextum (infra N. 229 V. 41). (Manifesto corruptum est exemplum lapidis Lusitani II 4637 , ubi cum tribunicia potestate quinta coniungitur irop. \\\).

Ex actis fratnim Arvalium a. 58. 59.

229 Isdem cos. ^ Illidus Octobr.* L. Salvius Olho Tilianus^ mag.

10 coUegi fratrum Arvalium nomine | immolavit in Capitolio ob imperium Neronis Claudi Caesaris Aug. Germanici lovi b(ovem) | marem, lunoni vaccam, Minervae vacc(am), Felicitati publicae vacc(am), Genio ipsius tau- rum, I divo Aug(usto) b(ovem) marem, divae Aug(ustae) vaccam, divo Ciaudio b(ovem) marem. In collegio adfuerunt: | L. Salvius Otho Titianus mag., C. Piso, C. Vipstanus Apronianus, M. Valerius MessalJa Corvinus, | A. Vitel- lius'', Sulpicius Camerinus, P. Memmius Regulus, T. Sextius Africanus. j

15 Isdem cos. Vlllidus Nov.* L. Salvius Otho Titianus mag. collegi fra- |

trum Arvahum nomine | immolavit in Capitoho ob natalem Agrippinae, Aug(usti) matris, lovi b(ovem) marem, lunoni vac(cam), | Minervae vaccam, Saluti pubhcae vaccam, Concordiae ipsius® vaccam. In coliegio adfuer(unt): ^ I L. Salvius Otho Titianus mag. , C. VipstanusfApronianus cos. design., ' L. Piso L. f., P. Memmius Regul[Ms]. j i

20 Isdem cos. pr. non Dec' L. Salvius Otho Titianus mag. coUegi fra-

trum Arvalium nomine | immolavit in Capitolio ob tribunic(iam) potestatem

Titiili imperatorum domosque imperatoriae. 59

Neionis Claudi Caesaris Aug. Gerraaoici | lovi b(ovem) marem. luDoni vaccam, ftlinervae vaccaro. In collegio adfuerunt: L. Salvius Olho Titianus | magister, M. Aponius Saturninus, Sulpicius Camerinus, C. Vipstanus Apro- nianus cos. design., | M. Valerius Messalla Corvinus, P. Memmius Regulus |.

Isdem cos. III idus Dec. L. Salvius Olho Titianus mag. collegi fratrum Arvahum nomine imraol(avit) | in sacram viam (sic) ante domum Domi- 25 tianam memoriae Cn. Domili' b(ovem) marem. In coliegio adfuer(unl): j L. Salvius Otho Tilianus mag., M. Valerius Messalla Corvinus, C. Vipstanus Apronian(us) cos. | design., T. Sextius Africanus, Sulpicius Camerinus, P. Memmius Regulus, M. Aponius Saturjninus, C. Piso.

Isdem cos. XVIII k. lan.® L. Salvius Olho Titianus mag. coliegi fratr. Arval. nomine immolavit in | CapitoHo ob natalem Neronis Claudi Caesaris 30 Aug. Germ(anici) lovi b(ovem) marem, lunoni vaccam, | Minervae vaccam, Saluti pubhcae vaccam et Concordiae honoris Agrippinae Aug(ustae) '° vac- c(am), I Genio ipsius taurum. In coUegio adfuerunt: L. Salvius Otho Titianus mag., C. Vipstanus | Apronianus cos. design., M. Valerius Messalla Corvinus, C. Piso, Sulpicius Camerinus, | M. Aponius Saturninus, T. Sextius Afticanus, P. Memmius Regulus. |

C. Vipstano Aproniano | C. Fonteio Capitone cos. " | III 35 non. lanuar.'* | L. Piso L. f. magister conlegii fritrum ArvaHum nomine vota nuncupavit pro salute | Neronis Claudl divi Claudi fiU, Germanici Cae- saris n., Ti. Caesaris Aug. pron., | divi Aug. abnepotis, Caesaris Aug. Ger- 40 manici pontificis maximi, trib. pot. V", | imp. VI, cos. III design. IIIP^ et Octaviae coniugis eius, victimis immolatis in CapitoUo | quae superioris anni magister voverat, persolvit et in proximum annum \ nuncupavit", praeeunte C. Vipstano Apronian6 cos. in eadem verba quae infra | scripta sunt:*^ lovi mares II, lunoni vaccas II, Minervae vaccas II, Saluti pubUc. vacc(as) [//], in templo novo divo Aug. boves mares II, divae Aug. 45 vaccas II, divo Claudio boves m(ares) | II. In conlegio adfuerunt: | T. Sex- tius A'fricanus, M. Aponius Saturninus, P. Memmius Regulus, C. Piso, Siilpicius I Camerinus, L. SaUius Olho Titianus. |

Isdem cos. pr. idus lanuar. | in Pantheo", astantibus L. Calpurnio 50 L. f. Pisone mag., | C. Vipstano Aproniano cos., L. Salvio Othone Titiano, M. Aponio Saturn(ino), | M. Valerio Messalla Corvin6, Sulpicio Camerino, T. Sextio Africano fratribus | ArvaUbus, sacrificium deae Diae indixit'* L. Calpurnius L. f. Piso magister, praeeunte | L. Salvio Othone Titiano in VI k. lun(ias) domi, et in IIII k. lun. in luco et domi, | et in III k. 55 lun. domi. | In conlegio adfuerunt isdem qui supra scripti sunt. |

Isdem cos. V k. Mart. | L. Piso L. f. magiter (sie) conlegii fratrum ArvaUum nomine inmolavit in CapitoUo ob adoptionem Neronis Claudi Caesaris Aug. Germanici'^ lovi bovem marem, lunoni vacc(am), | Miner^ae 60 vaccam, Saluti publicae vaccam. | In conlegio adfuerunt: P. Memmius

60 Caput II.

Regulus, T. Sextius Africanus, | M. Valerius Messalla C6rvinus, Sulpicius Camerinus, L. Salvius Olho Titianus, M. Aponius Saturnius (sic). \ 65 Isdem cos. IIII non. Mart. | L. Calpurnius L. f. Pis6 mag. conlegii

fratrum Arvalium nomine immolavit in Capitolio | ob comitia consularia Neronis Claudi Caesaris Aug. Germanici'"' lovi bovem mar(em) j, lunoni vaccam, Minervae vaccam, Genio ipsius taurum |. In conlegio adfuerunt: M. Valerius Messalla Corvinus, L. Salvius | Otho Titianus, C. Vipstanus Apronianus cos. , T. Sextius Africanus, P. Memmius | Regulus, C. Piso, M. Aponius Saturninus.

Isdem cos. III nonas Mart(ias) | L. Calpurnius L. f. Piso magister col- legii fratrum Arvalium nomine immolavit |

!

230 [m Capitolio ob pojntificatum Neronis Claudi Caesaris Aug. Ger-

manici" lovi | [bovem marem, /ujnoni vaccam, Minervae vaccam, Genio

ipsius taurum. | [In] coUegio adfuerunt T. Sextius Africanus, Sulpicius

Camer(inus), ' [P. Memmius iJeJguIus, L. Salvius Otho Titianus, M. Valerius

5 Messalla Corvinus, M. | [Aponius 5a]turninus. ]

[Isdem] cos. V k. April. in CapitoIi6 adfuerunt C. Vipstanus Apro- nianus cos., | [L. Piso L. /"., P.] Memmius Regulus, Sulpicius Camerinus, i T. Sexlius Africanus cos. design., | [M. Valerius] Messalla Corvinus, M. Apo- ' nius Saturninus, L. Saivius Otho Titianus, C. Piso. | [Non est(?) tjmmo- latum.^^

10 [/sjdem cos. nonis Aprilib. j [/. Calpurtiius L. /".] Piso magister col- ,

legii fratrum Arvahum nomine immolavit 1 [in Capitolio ex] s. c. ob sup- * plicationes indictas" pro salute Neronis Claudi Caesar. ] [Aug. German.] lovi bovem marem, lunoni vaccam, Minervae vaccam, Salutf | [publicae vaccam]^

15 Providentiae vaccam, Genio ipsius taurum, div6 Aug. bovem marem. | [In co]IIegio adfuerunt C. Vipstanius (sic) Apronianns cos., P. Memmiu (sic) | [Regulus, L. ^ajlvius Otho Titianus, Sulpicius Camerinus.

[Isdem] cos. IIII k. lunias | [L. Piso L. f. magister c]oIIegf fratrum Arvalium nomine ad aram immolavit Deae | [Diae porcas piacula]res II,

20 deinde vaccam. Inde in aedem in foco sacrificio facto | [immolavit Deae Dia]e agnam opimam^^ quo perfecto sacrificio 6 carceribus | [riciniatus corowaf]us signum quadrigis el desultoribus misit." ( [In collegi]o adfuerunt C. Vipstanus Apronianus cos., L. Salvius | [Otho Titianus, P. Mem]iniMs Regulus, Sulpicius Canierinus. |

25 [Isdem] cos. VIIII k. luhas | [I. Calpurnius L. f. Piso »ia^is]ter col-

legif fratrum Arvalium n6mine immolavit | [m Capitolio pro salute et] i reditu^^ Neronis Claudi Caesaris August. Gernianiciif«c> lovi | \bovem marem, lunoni t;ac]cam, Minervae vaccam, Saluli publicae vaccam, F61icitat(i) | [vac-

cam, y]accam, item in templo nov6 divo Aug. bovem marem,

dfya[« I Aug. t;acc]am, [divo Claudio 6o]vem marem, item in foro Aug. Marti

Titali imperatorum domusque imperatoriae. 61

Ultori taurum, Geoio | [ipsius fa]urum. | lo collegio adfuerunt M. Valerius 30 Messalla Conious, P. Memmius Regulus, | [5M/pta]us Camerinus, L. Sal- vius Otho Titianus. I

[T. 5ea;]tio Africano M. Ostorio Scapula cos. | III idus Sep- tembr. | [I. Piso L. f. »ia]gisler coUegii fratrum Arvalium nomine immo- 35 lavit in Capitolio pro | [salute (?) et r]editu^* Neronis Claudi Caesaris Aug. Germanici lovi bovem marem, lunoni j [yaccam], Minervae vaccam, item iu foro Augusto Genio ipsiius taurum, Saluli vaccam, | [ante dom\y\m Domi- [f]ianam dis Penatibus vaccam. | In collegio adfuerunt P. Memmius Hegulus, 40 L. Salvius Otho Titianus, | [C. yipsiamis\ Ap[ro]nianiis, M. Aponius Satur- ninus, T. Sextius Africanus.

Romae extra portam Portuensem in vinea Ceccarelli , ubi fuit lucus fratrum Arvalium, tabulae marmoreae duae, altera (N. 229) rep. a. 1866, altera (N. 230), quae varie fracta est, partim a. 4S70, partim fossionibus institutis a. 1868 seq. (FI 2041. 2042 = Henzen act. Arv. p. LXlXseq.; non totas tabulas exseripsi). —

1) Significanlur A. Paconius Sabinus A. Petronius Lurco consules suffecti a. S8. —

2) Dies imperii Neronis cf. Tac. ann. 12, 69. — 3) Frater hic Othonis qui postea imperavit. — 4) /* qui imperavit a. 69. — 5) Dies natalis Agrippinae notus etiani ex fastis Antialibus (I p. 329 = X 6638), ubi adscriptum est Agripp. lul. nat. — 6) Concordiae immolatum a fratribus Arcalibus non invenimus nisi natalibus Agrip- pinae et Neronis. — 7) Hoc die a. S4 videntur fuisse comitia quibus Neroni tribu- nicia potestas delata est; cf. similem locum actorum anni 69 (infra n. 241 v. 60). De comitiis tribuniciae potestatis cf. Mommsen Staatsr. II 839. — 8) Est Cn. Domitius Ahenobarbus pater Neronis (cf. Tac. ann. 13, 10). Dies Illidus Dec. fuit natalis eius, ut constat ex actis a. 37. — 9) Dies natalis Neronis, notus etiam ex Suet. Ner. 6. — 10) Cf. supra not, 6; ceterum mire dictum Concordia honoris Agrippinae. — 11) Consules ordinarii anni p. C. S9. — 12) Dies III non. lan. (3 lan.) sollemnis fuit votis pro salute principis nuncupandis, simul vota anno priore nuncupata per- solvebantur. Haec aliquanto plenius quam hic enarrantur in actis anni 87. — 13) Nero cum imperator faclus sit d. 13 Oct. S4, die 3 lan. S9 recte dicitur tribunicia potestate quintum. Hoc mirum in actis anni sequentis Neronem dici constanter non trib. pot. VI, sed Irib. pot. VII. Coniecit Mommsen Staatsr. II p. 774 not. 3 circa hoc tempus mutatam esse numerandi tribunicias potestates rationem et inductam eam quae inde a Nerva obtinuit, scilicet ut d. 10 Dec. cuiusque anni novus adderetur numerus. — 14) Consulatum quartum iniit Nero a. 60, designatus ut ex hoc actorum loco col- ligitur iam initio anni praecedentis. — 15) Ferba persolvit et in pr. a. nuncupavit remanserunt ex relatione de his votis pauUo aliter facta. — 16) Iptum carmen votorum praetermistum ett. — 17) De Pantheo cf. supra N. 129. — 18) Sacrificium annuum deae Diae, celebrari tolitum mente Maio, indicebatur mente lanuario. — 19) Adoptatus est Nero a Claudio a. 30 (Tac. ann. 12, 23). — 20) Fidetur hoc sacrificium inttitutum esse ob comitia quibus a. 31 Nero , vixdum accepta toga viriti, consul creatus est in annum SS (Tac. ann. 12, 41). — 21) Inter pontifices, ut in reliqua collegia sacerdotaUa, Nero adlectus est eodem a. 31 (cf. supra N.222 not. 3), altero die pottquam consul designatus est, ut ex hoc actorum loco apparet. — 22) Supplevientum ab Henzen propositum non certum ; id certum est spectare locum ad eaedem Agrippinae, quae facta hoc anno 39 , teste Tacito ann. 14, 4. 12, circa tmipus Quinquatrtnim (19 Mart. seq.), a. d. V kalendas Apriles (28 Mart.) Homam tine dubio Jiuntiata fuit. Probabile est convenisse tunc Arvaies et grates egisse diis

62 Caput II.

ob periculum a principe siiperalum , causam tamen silenlio praeiermissam esse ob pudorem putat Henzen (act. Arv. p. 78). — 23) Hae supplicationes decretae ob eandem causam, cf. Tac. ann. 12, 12. — 24) Sacrificium annuum deae Diae, accu- ratius enarratum in actis posterioris aetatis, accuratissime in aciis anni 218 (cf. infra inter inscriptiones sacras). — 25) Ludi coniuncti cum sacrifido deae Diae. — 26) Spectant haec ad redittim Neronis ex Campania post caedem Agrippi7iae cf. Tac. ann. 14, 15. Quod bis immolaverunt Arvales pro reditu Neronis, d. 24 lun. ef d. 11 Sept., alterum sacrificium fortasse fuit pro reditu fadendo , alterum pro facto (Henzen l. c). Et scribit Tacitus l. c, cunctatum esse Neronem antequam urbem ingrederetur.

In vico quodam Bulgariae (III 6125 semel descripta). — 1) Deest Neronis nomen, fortasse consullo deletum. — 2) 15 Oct. 61162 (d. 10 Dec 60/61 ? ef. N. 225 not. 15). — 3) In eadem tribunicia potestate octava Nero etiam nonum imperator appellatus est, teste titulo Hispano II 4888, in quo numevo permansit usque ad tri- bunidam potestatem undecimam (N. 252). — 4) Provinda Thracia tunc a procura- toribus recta, cf. Tac hist. 1, 11.

In Armenia rep. loco dicto Kasserik ubi videtur fuisse castellum Ziata meme- ratum ab Ammiano Marc 19, 6, 1 (III S. 6741) (una rep. est plane simili^ in- scriptio III 6742, ibi prope fragmentum tertiae III 6745). — 1) 15 Oct. 64J6S (10 Dec. 65164?). — 2) A. 65 Corbulo, antea legatus Syriae, tunc legatus ut videtur Galatiae et Cappadociae sed aucta potestate (Tac ann. 1S, 2S), Armeniam a Caesennio Paeto derelictam rursus occupaverat (c. 26 seq.). — 3) Aurelius Fulvus, avus Antoni?u Pii (vit. Pii 1), legatus legionis tertiae Gallicae., anno 65 a Corbulone e Syria in Armeniam accitae (Tac ann. 1S, 26), fuit etiam a. 69 (Tac. hist. 1, 79). — 4) Fidelur intellegendum, casu sexto: legione tertia Gallica (Mo.) ; quamquam potest cogituri etiam de casu primo, item de casu secundo (ut pendeat vocabulum a nomine legali).

233 imp.* Neroni Claudio divi Claudi f., Germ. j Caesaris n., Ti. Caesaris Aug. pron., divi Aug. abn., | Caesari Aug. Germ., p. m., tr. pot. XIIP, imp. XP, cos. IIII, I L. Titinius L. f. Gal. Glaucus Lucretianus flani, Romae et Aug., llvir | llll, p. c.*, sevir eq. R., curio, praef. fabr. cos.* tr. mil. leg. XXII Primig., praef. pro legato | insular. Baliarum^ tr. mil. l[e]g. ' VI Victricis, ex v6t6 suscepto pro salute imp. | Neronis, quoil Baliaribus voverat anno A. Licinio Nerva cos.*, Ilviris L. Saufe[t]o® | Vegeto et Q. Aburio Nepote, ub[j]'° veUe[<] poneret, voto compos posit lovi luno^»»] ! Minervae Felicitati Romae divo Augusto.

divae Poppaeae Augustae" | imp. Neronis Caesaris August. | L. Titi- nius L. f. Gal. Glaucus LucretianUS ( (sequuntur eadem quae supra).

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 63

In agro Lunensi rep., nunc Romae, tabula marmorea in qua duo tituli gemelli iuxta positi (XI 1531). — 1) Imperatoris vocabulum etiam a Nerone interdum loco praenominis, sed una eum proprio usurpatum, cf. Mommsen Staatsr. II p. 746 not. 1. — 2) 13 Oct. 66167 (10 Dec. 6oj66r). Cf. supra .\. S29 not. 45. — 3) In titulo Casinate X 3171, coniungente cum tribunicia potestate decima tertia imperatoriam salutationem octavam alter uter numerus non recte descriptus sit necesse est. Postea, in tribuiiicia potestate decima quarta, Aero ad salutalionem imperatorium duodeeimam, vel etiam ultra, pervenit (X SOH). — 4) Duovir quartum, patronus eoloniae, seilicet Lunensis. — 5) Praefectus fabrtim consularis. — 6) De kis insu- larum praefectis cf. Mommsen ad C. X 6783. — 7) LLG lapis. — 8) Significatur annus p. Chr. 6S; collega Licinii Nervae, M. Festinus Atticus, ideo, ut videtur, non memoratur, quod in ipso coruulatu iussu imperatoris occisus est cf. Tac. ann. 15, 68. 69, Sueion. Ner. 33 (Bormann). — 9) SAVFETO, 10) VBE lapis. — iX) De Poppaea post mortem a. 63 inter deos relata cf. Tac. ann. 16, i1. 2S. — Ftva memoratur Poppaea Augusta in actis Arvalium a. 65 et in titulis servorum vel libertoruin VI 8946 X 1906. 6787. Henzen 3408. 3410; item in imcriptione quae sequitur.

234 iudicis Augusli p. p. et Poppaeae Aug. feliciterl

Pompeiis, in fronte tabernae cuiusdam pictum (Notizie 1879 p. S2). ludieia imperatoris, quibus Pompeiani acclamaverunt hic et in aliis similibus inscriptionibus parietariis, quomodo accipienda sint et ad quid periinuerint, exposuit Henzenum et Mommsenum secutus Zangemeister ad C. IV 1074.

235 Marti Camulo* | sacrum pro [ salute [NeronisY \ Claudi Caesaris | Aug. Germanici imp. | cives Remi qui | templum constitulerunt. In fronte arae, inter duas laurus; in eiusdem latere postico intra coronam quernam: o. C. S.'

Rindern prope Cliviam, deinde Cliviae (Brambach 164 deseripsit). — 1) Ca- mulus vel Mars Camulus raro memoratus, ut in lapide et ipso posito a cive Remo VI 46. — 2) Male manus novieia pro Neronis nomine eraso Tiberii vocabutUm in lapide reposuit, — 3) Ob cives servatos. Laurus et corona civica ex senatus consulto facto a. 727 (cf. Mommsen mon. Anc^ p. 149) omamentum proprium fuerunt aedium Augusti, obque eam rem saepius repraesentantur in nummis Augusti (cf. Mo. l. c. p. 149—132), interdum etiam in aris Augusto dedieatis (cf. ib. p. 225 j. Hoc revocatum esse sub Nerone haec ara ostendit. Ntmmi qunque Neronis coronam quemam saepe exhibent (Eckhel 6, 262), sed sine inscriptione ob cives servatos.

236 Neroni Caesari Aag. | et sancto SiIvan[o] | aediculam cum imagin. I Faustus Caesaris | d. s. p. [/".]

Prope Romam rep. (VI 927). — Imperatorem Silvano praepositum esse non mirum est in ara dedicata a servo illiut.

237 Sergio | Sulpicio I Galbae | imp. Caesar.

Salonis (Spalati) rep. a. 1874 (Eph. ep. 2, 322). In aitera parte lapidis superest ex alio titulo ; . . . us. — Ipse imperator appellari voluit Ser. Galba imp. Caesar Augustus ut ostendunt diplomata ab eo data veteranis legionis primae Adiutricis (cf. infra inter titulos miiitares). — Omisi fragmentum male descriptum tituii Galbae dedicati in urbe Clunia (II 2779) in qua.primum imperator consalutatus est (Plut. Galb. 6. cf. Suet. GaUi. 9).

64 Caput II.

238 imaginum domus | Aug. cultorib., signum j Libertatis restilutae } Ser. Galbae imperatoris Aug.*, \ curatores anni secundi: | C. Turranius Poly- bius, I L. Calpurnius Zena, | C. Murdius Lalus, \ C. Turranius Florus, | C. Mur- dius Demosthenes, | s. p. d. d. (in latere sinisiro) dedic. idib. Octobr. | C.Bel- lico Nalale | P. Cornelio Scipione Asiatico cos.^

Romae (Fl iTi descripsit Smetius). — 1) Libertas restituta legitur etiam in nummis Galbae (Eckhel 6 p. 29S). Augusti dicitur libertas, ut etiam alia numina dicuntur Augtuli. — 2) 1S Oct. 68.

239 borriorura (sic) \ [S]er. Galbae imp. Augusti, | C. Beliico Natale | P. Cornelio Scipione Asiatico cos.

liomae, in basi columnne incertae quo loco repertae, nunc in museo Capitolino (FI 8680).

Romae rep. ad viam Salariam (Bull. delV Inst. 1883 p. 10). Est titulus sepul- cralis Pisonis Liciniani, adoptati a Galba d. 10 lan. 69 et paticos post dies caesi, uxorisque eius. — 1) Adoptionis illius funestae nullam rationem haliuisse eos qui titulum posuemnt , non est mirum. (In actis Arvalium mentionem putant extare [Ser. Sulpici Grt/]bae Q^aesaris^l, VI 2031 v. 27 cf. Henzen act. Arv. p. XCI). — 2) Magisiratus nullos gesserat Piso, nalus annos unum et triginta et diu e,rul (Tac. hist. 1, 48). — 3) Feraniam uxorem Pisonis memorant Plutarchus Galb. 28, Tac. h. 1, 47, Plin. ep. 2, 20, 2. Pater eius Q. Feranius consul fuit a. 49, decessit in legatione Britanniae a. 61. — Vna prodierunt tituli M. Licinii Crassi Frugi cos. a. 27 , patris Pisonis, et Pompei Magni fratris eius, denique aliorum eiusdevi familiae hominum, quos infra dabimus inter tilulos virorum ordinis senatorii.

Ex actis fratrum Arvalium a. 69.

241 I imp(eratore) M. Otbone Caesare Aug(usto), L. Salvio

Otbone Titiano II co(n)5(uUbus) ' [ Ili k(alendas) Febr(uarias), mag(islro) im- p(eratore) M. Otbone Caesare Aiig(usto)^ promag(islro) | L. Salvio Otbone Titiano^ colleg(i) fralrum Arval(ium) nomine im|molavit* io [Ca/jjilolio ol)

50 vota nuncupata pro salute imp(eratoris) M. | Otbonis Caesari[s i]ugusli in annum proximum in III non(as) lanuar(ias)* | lovi b(ovem) m(arem), lunoni vacc(am), Saluti p(ublicae) p(opuii) R(omani) vacc(am), divo | Aug(usto) b(ovem) m(arem), divae Aug(ustae) vacc(am), divo Claudio b(ovem) m(arem). In colleg(io) adfuerunt | L. Salvius Otbo Titianus, L. Maecius Postumus, P. Valerius M[a]rinus, M. Raecius Taurus ! / .' .' .' .' .' .' ®.

65 Isdem co(n)s(uHbus) IIII iv(alendas) Ma[rt(jfls)] | in aede divi lub, astan-

tibus fratrib(us) An'al(ibus) cooptat(us) est in locum S[er. 5M/]]pici Galbae' L. Tampius Flavianus, mag(isterio) imp(eratoris) M. Otbonis Caesaris [Augmti 11, pro]|mag(istro) L. Salvio Otbone Titiano. In collegio adfue- r(unt) Olbo Titianus, P. \[aleri]\us Marinus, L. I i .' .' .' .' .' .'«.

Titnli imperatorura domusque imperatoriae 65

Isdem co(n)sulibiis pr(idie) k(aleDdas) Mart(ias) magfisterio) | imp(era- toris) M. Othonis Caesaris Aug(nsti) II, promag(istro) L. Salvio Othone Titiano, colleg(i) fratr(um) | Arval(ium) nomine immolavit* in Capitolio ob 60 comit(ia) trib(uniciae) pot(estatis)* imp(eratoris) lovi b(ovem) m(arem), | lunoni vacc(am), Minervae vacc(am), Saluti vacc(am), Victoriae vacc(am), Genio p(opuli) R(omani) taur(um), ! Gen(io) ips(ius) taur(um). In colleg(io) adf(uerunt) Otho Titianus, Maecius Postumus, Valer(ius) Marin(us), ! .' 1 i .' /".

L. Verginio Rufo II, L. Pompeio Vopisco cos.^ k(alendis) Mart(iis), mag(isterio) | imp(eratoris) M, Otho[n]is Caesaris Aug. II, promag(istro) L. Salvio Othone Titiano, colleg(i) frat(rum) | Arval(ium) nomine immo- 65 l(avit)* in Capitolio ob laurum positam '^ lovi b(ovem) m(arem), lunoni vacc(am), | Minenae vacc(ara), Salut[i] vacc(am), Victoriae vacc(am), Marti taur(um), Gen(io) ips(ius) faur(um). In coll(egio) adf(uerunt) | Otho Titianus, L. V[tYe//m]s', L. Maecius Postumus, P. Valerius Marinus. j

Isdem co(n)sulibus III non(as) Mart(ias) mag(isterio) imp. M. Otho[n]is Caesaris Aug. II, | promag(istro) Othone Titiano, coll(egi) fratr(um) Ar[oa]- l(ium) [n]om[i]ne immolavit* in | Capitolio ob comitia sacerdotior(um) " im- 70 p(eratoris) 0[r]honis Aug(usti) lovi b(ovem) m(arem), lunoni vacc(am), | Mi- nervae vacc(am), Gen(io) ips(ius) taur(um). In collegio adf(uerunt) Otho Titianus, P. Valer(ius) Mari(nus). j

Isdem co(n)s(ulibus) VII idus Marl(ias) mag(isterio) M. Othonis Cae- saris Aug(usti), promag(istro) | Othone T[t]tiano, colleg(i) fratr(um) Ana- l(ium) nomine immolavit" in Capitolio ob | comitia pontif(icatus) max(imi)" Othonis Aug(usti) lovi b(ovem) ra(arera), lun(oni) vacc(am), Minerv(ae) vacc(am), deae | Diae vacc(am), Gen(io) ips(ius) taur(um). I[n] coll(egio) 75 adf(uerunt) Otho Titianus, Otho Aug(uslus), P. Valerius Marin(us) |, L. Mae- cius Postumus, .' i .' .' .' .' .'*.

Isdem co(n)sulibus pr(idie) idus Mart(ias) \ vota numcupata pro s[a/]ute et reditu [FtYe///] Germanici imp(eratoris) ", praeeunte L. Maecio j Postumo", mag(isterio) [VUelli] Germanici imp(eratoris) ", promag(istro) Maecio Pos- tumo, coll(egi) fra(trum) | Arval(ium) nomine: lov(i) b(ovem) m(arem), lun(oni) vacc(am), Min(enae) vacc(am), divo Aug(usto) [b(ovem) m(arem)], \ divae Aug(ustae) vacc(am), divo Claudio b(ovem) m(arem). In colleg(io) 80 adf(uerunt) L. Maecius Postumus. \

T. Flavio [Sa6]ino Cn. Aruleno Caelio Sabino co(n)s(ulibus)® pr(idie) k(alendas) Maias ob comitia | trib(uniciae) pot(estatis) [Vtfe//t] Germanici imp(eratoris)'', promag(istro) Maecio Postumo, coll(egi) fratr(umj Arval(ium) | nomine immol(avit) ^ in Capitol(io) lov(i) b(ovem) m(arera), lun(oni) vacc(am), Min(ervae) vacc(am), Saluti vacc(am), Gen(io) | ipsius t;iur(um). In col- l(egio) adf(uerunt) Maecius Postumus.

Isdem co(n)s(ulibus) k(alendis) Mai(s) | ob diem imperi [FtYe//t] Ger- 85 mai)(ici) imp(eratoris), quod XIII k(alendas) Mai(as) stalul(iira) est'", magi-

1^'BssAu, inscriptiones Latinae. 5

66 Caput II.

sterio" Vitelli'^ Germ(anici) ' imp(eratoris), promag(istro) L. Maecio Postumo, coll(egi) fral(rum) Arval(ium) nomine immol(avit)* in Capitolio | lovi b(ovem) m(arem), lun(oni) vacc(am), Min(ervae) vacc(am), lovi vict(ori) b(ovem) m(arem), Saluti vacc(am), Felicitat(i) vacc(am), Gen(io) p(opuli) R(omani) taurum, in | foro Aug(usti) Marti ultori taur(um), Gen(io) ips(ius) taurum. In coll(egio) adf(uerunt) L. Maecius Postumus.

Romae rep. extra poriam Porluensem in vinea Ceccarelli, ubi fuit hicvs fra- trum Arvalium, fragmentum tabulae (FI 2031 = Henzen act. Arv. p. XCII; non totam exscripsi). — 1) Occisis Galba et Vinio consulibus die lan. 1S a. 69, Otho et frater Titianus in locum eorum successerunl (Tac. hist. I, 77). Titianus iam fuerat consul ordinarivs a. 32. — 2) Cum in hunc annum magister fratrvm Arva- lium factus esset Galba, in locum eius successit Otho, ut in huius postea Fitel- -. lius. Olho iam antea videtur 7nagistri munere funclus esse , unde infra plerum- \ que (v. S9, 64. 68) ad magisterii eius mentionem additur mnnerus II. — 3) Frater \ Othonis, collega eius in consulatu. — 4) Immolavit promagister, cuius nomen sup- plendum ex superioribus, ut passim. — 5) Nota pro sahite Olhonis d. 50 lan. vota ■ nuncupata esse non in eitndem diem anni proximi sed in diem 5 lan. , propterea quod hic dies sollemnis erat votis pro salute principis nuncupandis. Votorum i horum commendandorum causa, ut legitur in nrtis a. 81 in enarratione votorum nuncupatorum pro salute Domitiani post ?nortem Tiii (VI 2060 v. 59), etiam im- molabatur. — 6) Nomen erasum est L. VitelHi, fratris A. Vitellii imperaloris , ut apparet potissimum ex vestigiis relictis v. 67. — 7) Notandum imperatorem occis>/m nominari, sed tainqi/am privatum. — 8) De comitiis tribuniciae potestatis imperatnri.s cf supra N. 229 v. 21 et p. 61 not. 7. — 9) Cf Tac. hi.it. 1, 77. — 10) Lavrus posila ia Capitolio propter victoriam de Sarmatis, de qua Tac. h. 1,79. — 11) 12) De com>- tiis sacerdotiorum imperatoris, iteyn de comitiis pontificatus maximi cf. Mo. Staatsr. II p. lOii. 10S5. — 13) Pridie idus Martias, quo dic Olhonem ab urbe profecium e.ise narrat Tac. h, 1, 90, pro huius sine dubio salute et reditu vota nvncupata sunt ab Arvalibus ; sed devicto Othone, cum nondum acta huius diei perscripta essent, pro Othonis nomine, Vitellii positum; id ipsum postea erasum. De nomine GermaJiici Vitellio indito cf. Tac. h. 1,62. 2,64. — 14) Hic substitutus esse videtur in lociim Othonis Titiani promagistri, fratrem in bellum comitati (Tac. hist. 2,55) (cf. Hevzi-n act. Arv. p. V noi. 1). — 15) Hic quoque positum Vitellii nomen ioco Othonis. — 16) Hoc die senatus Vitellium imperatorem videtur agnovisse (Tac. h. 2, 5S, cf. Henzen act. Arv. p. 64; Mo. Staatsr. II p. 815 not. 2). — 17) Cf not. 2. — 18) Nomen abrasufn, sed partes litterarum superiores servatae.

242 A. Vitellius L. f. | imperator, | cos. perp.*

Romae, aliquoties descripta saec. XVI (VI 929). — 1) cos. p. p. utium r.r apographis. Cf. Suet. c. 11: Vitellius comiiia in decem annos ordinavit seque pvr- petuum consulem.

243 [a] Turre XLIIII [im]p. A. Vitellius c[os. 'per^^.y

In Sardinia, prope vicum To7'ralba, lapis miliarius viae quae Turri Calarhn ducebat (X8016 descr. Lama7'mora). — 1) Suppletum ex N. 242 (male edidit ijise Lamar7nora imp, A. Viteitius Caes.^.

Titnli imperatornm domnsque imperatoriae. 67

Fragmeiitum legis quae dicitur de imperio Vespasiani.

244 foedusve cum quibus volet facere liceat, ita uti licuit divo Aug., j Ti. Iuli6 Caesari Aug., Tiberioque Claudio Caesari Aug. Germanico. |

Utique ei senatum habcre, relationem facere, remittere, senatus | con- sulta per relationem discessi6nemque facere liceat, | ita uti licuit divo Aug., 5 Ti. lulio Caesari Aug., Ti. Claudio Caesari | Augusto Germanico. |

Ltique, cum ex voluntate auctoritateve iussu mandatuve eius | prae- senteve eo senatus habebitur, omnium rerum ius perinde | habeatur ser- vetur, ac si e lege senatus edictus esset habereturque. |

Utique quos magistratum poteslatem imperium curationemve | cuius 10 rei petentes sendtui populoque Romano commendaverit , | quibusque suf- fragationem suam dederit promiserit, eorum | comitis quibusque extra ordinem ratio habeatur. |

Utique ei fines pomerii proferre promovere, cum ex republica ( cen- 15 sebit esse, liceat, ita uti licuit, Ti. Claudio Caesari Aug. | Germanico.' |

Ulique quaecunque ex usu reipublicae maiestate divinarum | hum[a- njanim- publicarum privatarumque renim esse' | censebit, ei agere facere ius potestasque sit, ita uti divo Aug., ] Tiberidque Iuh6 Caesari Aug., Tibe- 20 rioque Claudio Caesari | Aug. Germanico fuit. |

Utique quibus legibus plebeive scitis scriptum fuit, ne divus Aug. | Tiberiusve luHus Caesar Aug., Tiberiusque Claudius Caesar Aug. • Germa- nicus tenerentur, iis legibus plebisque scitis imp. Caesar | Vespasianus 25 soliilus sit, quaeque ex quaque lege rogatione | divum Aug., Tiberiumve lulium Caesarem Aug., Tiberiumve | Claudium Caesarem Aug. Germanicum facere oportuit, | ea omnia imp. Caesari Vespasiano Aug. facere liceat. |

Ulique quae ante hanc legem rogatam acta gesta | decreta im- 30 perata ab imperatore Caesare Vespasian6 Aug., j iussu mandatiive eius a quoque sunt, ea perinde iusta rataq(ue) | sint ac si populi plebisve iussii acta essent. |

Sanctio. \

Si quis huiusce legis ergo adversus leges rogationes plebisve scita | senatusve consulta f^cit fecerit, sive, quod eum ex lege rogatione | plebisve S5 scito s(enatus)ve c(onsuIto) facere oportebit, non fecerit huius legis j erg6, id ei ne fraudi esto, neve quit ob eam rem populo dare debeto, | neve cui de ea re actio neve iudicatio esto, neve quis de ea re apud | [s]e agi sinito.

Romae, labnla magna aenea, a Nicolao Laurentfi f. (Cola di Rienzi) in ecclesia

Taneniti collocata, hodie in museo Capitolino adservata (fl 950). Postremam

esse e plurihus quae perienint apparet. — Ltrum ex lege (cf. v. 51. 55) haec super-

■tint an ex senatus consulto, quaesivil Mo. Staatsr. 11 p. 841. — 1) Cf. supra iV. 215

nfra N. 248. — 2) hamaram, 3) esse e tabula.

68 Caput II.

Romae (FI 951, saepius descripta saec. XF et XVI). — 1) Tfibuniciam pote-

statem computavit Fespasianus a kalendis luliis a. 69 (Tac. hist. 2, 79. Suet. Fesp. 6 ;

Borghesi opp. 6 p. 6 seq.), i/t trib. pot. III fuerit secundo anni 71 et pHore anni 72

semestri. — 2) Inip. V appellatus est Fespasianus iam ante finem anni 70 (teste

nummo aureo ap. Eckhel 6, 525, Cohen ^ Fesp. 209), imp. VI ante d. S Apr. 74 (III p. 8S0 ;

Eph. ep. 2 p. 4S7). — 3) Consul tertium Fespasianus fuit a. 74, quartum a. 72;

positus igitur titulus secundo semestri a. 74. — 4) Senatus consulto. __

T. Caesari imp. Caesari Caesari Aug. f.

Vespasiano imp. III* Vespasiano Aug. Doraitiano^

pontif., tr. pol. II, cos. II pontif. max., tr. pot. IIIP cos. destinato II*

imp. VIIII, p. p., cos. IIII principi iuventutis C. Papirius Aequos, Y^ leg. III Aug., testamento poni iussit ex auri p. X. Romae olim, nunc pars extat Ficetiae (FI 952). — 1) Nota imperatoris voca- bulum cum numero imperatoriae acclamationis nomini Tili Caesaris adiuncliim, de qua re cf. Pick Zeitschnft f. Num. 45 488S p. 255. 25S not. 2. — 2) Trib. pot. 111 1 Fespasianus fuit k. lul. 72J75, Bomiiianus consul II processil kal. lan. a. 75 ; positus igitur titulus secundo semestri anni 72. — 3) Domitiani nomen erasum esse, ita tamen vt legi et cognosci possit, notavit qui hanc partem lapidis vidit, accuratis simus Accursius. — 4) Centurio.

Caere (XI 560S). — 1) Tribuniciae potestatis numems omissvs est, ut sae/' in numviis. — 2) Consul quarlum Fespasianus fuit a. 72, quintum a. 7i. — 3) Lustntm conditum esse a Fespasiano quintum T. Caesare tertium consulibus , i. e. anno 74, narrat Censorinus de die nat. c. 48. Fidentur igitur censuram suscepisse a. 75. et quidem anle kal. lulias,. cum iam in tribunicia potestate quarta Fespasianum (FI 4258) , in tribunicia potestate altera Titum (infra N. 260) reperiamus appel- latos censores. Hic titulus videtur esse positus initio anni 75. Censor designatu.i appellatur Fespasianus etiam in inscriptione , eodem fere tempore posita, Olisippo- nensi II 48S cf Eph. ep. 4 p. 9 (= II S. S247).

248 [jmp. Caesar Vespasianus Aug. pont. m]ax., trib. pot. VP, im[p. Xlllf, p. p., censor, cos. VI desig. V[//^, et] \ T. Caesar Aug. f. | Vespasianus imp. VI*, I pont., trib. pot. IV, censor, | cos. IV design. V, auctis p. R. | finibus poraerium | ampliaverunt terminaveruntq. (In latere Utteris magni.i) XLVII (in altero latere) p. CCCXX . . . VII.

Romae cippus rep. prope portam S. PauH (FI 4252 cf. Huelsen Herm. 22 p. 62 i not.). Cippus ab hoc non diversus, praeterquam iwmeHs latervm, et quod minus integer fuit, olim prodiit prope portam Pinciaiiam descriptus saec. XFI (Huelsen l. c. p. 622). Similes cippos Claudii habes .<tupra N.245. — 1) Kal. Iul.7i[7S; sed eonsulatus numerus ostendit, iitulum esse positum a. 7S. — 2) Numerus incertus ;

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 69

nummi (Eckhel 6, 562) UtuUque (polissimum JS. 246. 254) demonstrant yespasianum Tilo plerumque sex imperatoriis acclamalionibus fuisse superiorem, ut hic fuerit imp. XIJ,- sed aliunde conslat Fiespasianum imp. Xlll futsse dictum iavi d. 21 Mai. anni praecedenlis (III p. 852 cf. X 8023i4). — 3) Consul sextum f^''espasianus fuit a. 73, septiinum a. 76. — 4) Numerus firmaUir apographo exempli Pindani,

Romae antea ad muros urbis inter porias Appiam et Ostiensem, nunc in museo Capitolino (Fl 933 cf. Lanciani BuU. com. 1882 p. 1SS). — 1) A. 7S (anie kal. lul., propter trib. poL VI).

250 imp. Caesar Vespasianus Aug. pontir. max., 1 Irib. pot. VII, imp. XVII, p. p. , cos. VII* design. VIII, j templum Matris deum terrae motu conlapsum reslituit.

Herculanei rep., nune JSeapoK (X 1406). — \) A. 76 (ante kal, lul., propter trib. pot. FII).

Capuae (X 3828). — \) A. 77 (vel 78). — 2) Cf. relleiui 2, 23.

Romae (FI 934 ad exempla Poggii, Aceursii, Smetii, aUorum). — 1) Tilulus positus post d. k. lan. 77 quo consul octavum factus Vespasianus, ante d. k. lan. 79 quo factus est consul nonum; numerus tribuniciae potestatis , qui periit, fuit aut Vin aut VIIII aut X, imperatoriae acclamationis vix fuil, ut traditur, XVII, cum con- stet yespasianum iam d. 2 Dec. 76 fuisse imp. XVUI (C. III p. 835).

Prope Prusam Bilhyniae (Brussa) (III S. 6993). — 1) hal. lul. 77/7«. — \ota hic datum Tito nondum Augusto imperatoris praenomen; qua de re dixerunt Mummsen Wiener Numistn. Zeitschr. 5, 1871 p. 438seqq., Pick Berliner Numism. Zeitschr. 15, 227 seq. Reperitur etiam diclus T. imp. Caes. Aug. f., ut in titulo prae- tiirii Camuntini (areh. ep. Mitth. 5 p. 216) et in nummis quibusdam (Pick Zeitschr. f. Num. 15 p. 229. 250). Cf. etiam infra N. 239. — 3) Procurator Bithyniae notus etiam ex nummis (Eckhel 2, 404).

254 imp. Caes. Vesp. Aug. pont. | max., trib. pot. X, imp. XX, p. p., cos. IX'; I imp. T. Vesp. Caes. Aug. f. pont., trib. | pot. VIII, imp. XIIII,

cos. VI[7]; I I ! .' 1 .1 ! i ! .'!!!!!!(! | .' .' .' .' .' .' ! ! ! ! ! / i ! ! ! !'; | C. Cal-

70 Caput II.

In Gallaecia loco dicto Chaves (regni Porhigallici) (II 2477 cf. suppl. p. 902 ad exemplum potissimum Gasparis Castri suviptum anno 1348). — 1) A. 79. — 2) Erasum nomen Domitiani. — 3) Huius legati propraetore provinciae Hispaniae titulum dabimus infra inter senatorios. — 4) Legato Augusli sine dubio leginnis eius quae mox nominatur septimae Geminae felicis. — 5) Procuratore Augusti, sci- licet Asturiae et Gallaeciae. — 6) Fidetur casus sextus (cf. supra JVr. 2S2 not. 4). — 7) Cum reliqua nomina civitatum harum Gallaecarum ordine litlci-aruin dispositu sint, Figueiredo doctus Portugallus cotiiecit, in lapide fuisse ^EBISOC vel ^EBISOG ; et memorari fluvium ISebim apud geographos ; cf. Huebner l. c. p. 902.

255 divo Vespasiano Augusto s. p. q. R.

impp. Caess. Severus et Antoninus pii felic. Augg.* restituer.

Romae in epistylio aedis ordinis Corinthii sitae in foro sub Capitolio, cuius hodie supersunt tres fantum columnae cum litteris . . . estituer. ; tntegram in- scriptionem vidit auctor syllogae Einsidlensis (FI 938). — Templum divi Fespa- siani memorattir a chronographo q. d. a. 3S4 et in Curioso urbis. Cf. lordan top. I 2 p. 192 seq. 411. — 1) Nota Severum, qui alias dicitur Pius Pertinax, una cum filio dici Pium Felicem.

In Baetica loco dicto Mulva, ubi fuit municipium Muniguense, rep., nunc Hispali: descr. Huebner (II 4049).

257 Fl^viae Domitillae* | [imp.] Vesp5si5n[t C]aesar[ts] Aug. |

Herculanei rep., est Neapoli (X 1419). — Titulus positus ante consccrationem Domitillae, quae evenit fortasse demum sub Tito (Eckhel 6, o4S. 546.).

258 T. Caesari XM[g. f.] | Vespasiano im[p.], \ trib. potest., co[s.]S censori desig.^ | colIegioru[m] | omnium sacerd[oa]^

Romae in foro rep. a. 1879 (Eph. epigr. 4, 799). — 1) Titus Iribuniciam pole- statem accepit biennio post patrem, i. e. kalendi^ luliis a. 71, consul primum fuit a. 70, iterum a. 72; titulus igitur positus est secundo semestri a. 71, — 2) Cf. N. 247 not. 5. — 3) De Caesaribus in collegia sacerdotum maiora omnia ex s. c. supra nume- rum adleclis cf. Mommsen Staatsrecht II p. 1030. Adlectionem T. Caesaris ititer Augustales testantur acta eorum (FI 1984).

259 [Caesari] T. imp. | [F]espasiano, Aug. ( [FJespasiani f., conser|- [wfl]tori Pacis Aug.

Falentiae (II 5732 vidit Huebtier ; supplevit Mommseti acl. acad. Berol. 1860 • p. 430).

360 imp. T. Caes. | Aug. f. | Vespasian. | pout., tribu[n.] pot. II*, imperat. IIII, | cos. II design. IIF, j censori, d. d.

Sestini in Vmbria (Bull. deW inst. 18S6 p. 141). — 1) Kal lul. 72,5, — 2) Consuli tertium fuii a. 74.

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 71

Merida (Augustae Emeritae) prov. Lusitaniae (II S. SS64). — 1) Kal. lul. 77i78. — 2) Consul sextum fuit a. 77, seplimum a. 79. — 3) L. Pompeius Fopiscus C. Arruntius Calellius Celer notus eliam ex actis fratrum Arvalium.

Prope Romam rep. ad viam AureUam lapide circiter deeimo tertio (VI 942 = XI37S4). — 1) A. 79.

Inter Ancyram et Dorylaeum, cnlumna miliaria (III 318 descr. Havtilton). — 1) Kal. lul. 80j8i. — 2) A. 80 Titus fuit consul octavum, Doviitianus septimum.

— 3) Idem legatus est infra N. 268.

264 senatus populusq. Romanus imp. Tito Caesari divi Vespasiani f. Vespasian[o] Augusto pontif. max., trib. pot. X*, imp. XVII, [c]os. VIIP, p. p.\ principi suo, quod praeceptis patr[is]'' consiliisq. et auspiciis gentem ludaeorum domuit et urbem Hierusolymam , omnibus ante se ducibus regibus gentibus aut frustra petitam aut omnino intem[p]tatam, delevit.

Romae in arcu in circo maximo, semel descripta ante saec. IX, quod exemplum servavit codex Einsidlensis saec. IX et ex simiU codice Poggins (VI 944). — 1) K. lul. 80 81. — 2) Consul VIII fuerat a. 80. — 3) Nota abesse censoris vocabulum.

— 4) patriae traditur.

265 senatus | populusque Romanus | divo Tilo divi Vespasiani f. | Vespasiano Augusto.

Romae in arcu, qui extat in summa sacra via, omato anaglyphis spectantibus ad pompam triumphi ludaici (VI 94S).

266 Iuba[e] I August[ae] | divi Tit[t /".], | Trumplin[i] et Benacens[es].' Prope Brixiam rep. (V 4313). — \) De his populis attributis rei publicae

Brixianorum, cf. Mo. C. V p. S07. S1S.

267 Domitiano cos. I[/]', | sacerdoti | [c]onlegiorum omniu[m]*, ( [p]rincipi iuventuti[s].

Curibus Sabinis nt videtur rep.: servavit Marinius (IX 4953). — 1) Potest fuisse ■ liam III vel IIII. Positus est titulus post kal. lan. 75, quo die Domitianus processit consul iterum. — 2) Cf N. 2S8 not. 5.

72 Caput II.

Ancyrae (III S12 cf. p. 973 descr. Perrot). — 1) Deesse aliquid non traditur, sed apparet erasum esse nomen Domitiani. — 2) A. 8S (ante diem /4 Sept., quo coepit tribunicia potestas altera).

Cordubae, columna miliaria viae priviariae provinciae Baeticae (II 4721). — 1) Germanici nomen inditum est Domitiano, testibus nummis, anno 85 vel 84 (Eckliel 6, 596 seq.). — 2) U Sept. a. 89/15 Sept. a. 90. — 3) Nummi et diplomata data veteranis haec fere docent de acclamationibus imperatoriis Domitiani (cf. Cham- balu de magislratibus Flaviorum, Bonn 1881 p, 2o). Imperator iterum Domitianus appellatus erat iam ante finem anni 81, si in hac re fides est nummo subaerato ap. Cohen^ Dom. 257 (cf Cohen ed. 2 I p. 320 not. 1), certe ante d. 19. Aug. 82 (1X3420), imperalor tertium appellatus est inter 20 Sept. 82 et 9. lun. 85 (Eph. ep. 4 p. 498; 3 p. 615) ; d. 5 Sept. 8i iam fuit imp. VII (Eph. ep. 3 p. 95 cf eliam X 7227), imp. Vllll d. 3 Sept. 83 (C. III p. 833), imp. XI ante finevi a. 83 (nummi ap. Eckhel 6, 581, Cohen^ Dom. 189. 190) et adhuc d. 17 Febr. 86 (C. III p. 833), imp. XII d, 15 Mai. 86 (C. III p. 837), imp. XIII eodem anno ante d. 14 Sept. (nummus ap. Eckhel 6, 181, Cohen^ Dom. 207), imp. XIIII ante finem eiusdem anni 86 (Eckhel 6, 582 ; Cohen " 208. 211) et adhuc a, 88 (X 7885), imp. XV ante 14 Sept. 88 (Cohen » 242), imp.XIX d. HSept, 89 (Cohen'^ 230/4), imp. XXI eodem anno exeunte (Cohen^ 233 seq.) et adhuc d. 27 Oct, 90 (Eph. ep. 3 p. 634) alque adeo d. 14 lun, 92 (C. III p. 838), imp. XXII d. 15 lul. 95 (C. III p, 839) ; hunc numerum non excessit. — 4) Domi- tianum consulatus decem et septefu cepisse, ex his septem medios continuavisse narrat Suetonius Dom, 15; scilicet processit consul FIII a. 82, IX a. 85, X a. 84, XI a. 83, XII a. 86, XIII a. 87, XIIII a. 88, cos. XF a. 90 (quo anno hic titulus posilus est), cos. XVI a. 92, cos. XVII a. 93. — 5) Censoria potestas videtur Domitiano decreta esse a. 84 exeunte una cum consulatu in decem annos (Dio 6i7, 4 cf Mo. Staatsr. II 1045 not. 5); diplomata data veteranis ostendunt d. 5 Sept. 84 Doinitianum abstinuisse adhuc a censoris appellatione (eph. ep. 3 p. 95), d. 3 Sept. 83 appellari voluisse censoria potestate (C. III p. 833), d. 17 Febr. 86 censorem perpetuum (C. III p. 836) ; idque retinuit. Nuvimi docent coepisse censoris perpetui appellationem ex- eunte a. 83 (post 14 Sept.) (Eckhel 6, 581). — 6) Augusta dicta via, fucta ab Augusto (supra N. 102).

270 ex comitatu | imp. Domitiani Aug. | Germanici, | ab aquis | Sta- tiellis.

Aquis Statiellis (Acqui) rep, parva lamina aerea, est Taurinis (V 7306),

271 Domitiae Cn. f. | Domiliani Caesaris | d. d. Herculanei in theatro rep. (X 1422).

272 in honorem memoriae domus Domitiae Augustae, Cn. Domiti Corbulonis | fil(iae)', Domitii Polycarpus et Europe, loc(o) dat(o) decreto

Tituli imperatorum domusque imperatoriae. 73

ordiuis decur(ioniini)-, aedem ( fecenint et exornaverunt slatuis et reliquis rebus pecunia sua, eiusdem|que tutelam in perpetuum reipublicae dederunt sub inscriptione infra scripta: |

Imp. Caes(are) T. Aelio Hadriano Antonino Aug. Pio 111 M. Aelio Aurelio Caes(are) cos. , VUIl k. Maias^, Gabi(i)s in municipio in curia Aelia Augusla, scribendo atfuit universus ordo | decurionum. Referen- tibus L. Vipstano L. f. Cl. Publicola Messalla, L. Setrio L. f. Pal. Prisco Illlvir(is) q(uin)q(uennalibus) :

Cn. Domilium Polycarpum nomine suo et Domitiae Europes coniugis suae I offerre ordini decurionum et sevirum Augustalium IIS X mfilia) n(um- mum), — qu[t] iampridem extruxisset templum in honorem ac memo- riam Domitiae Corbulonis fil(iae) et hoc pietatis suae adfectu | exornet, et mehorem faciat ordinem n(ostrum), singulis etiam universisque prodesse festinet, at quos ex reditu eius pecuniae fruclum semper desideret per- venire, — confugiendo at | aeternam rem publ(icam) n(ostram) petendo, ut secundum exemplum codicillorum C(laudii) VitaUs^ slipulatione inter- posita desiderio suo lalis condicio decerneretur, ut ex reditu eius pecu- niae ) 111 Idus Febrar(ias), natale Domitiae, praesentibus decurionib(us) et sevir(is) discumbentibus in publico aequis portionibus fieret divisio; item hoc amplius in tutela et ornationibus | templi V m(ilia) n(ummum) sub eadem condicione inferret*.

q(uid) d(e) e(a) r(e) f(ieri) p(laceret), d(e) e(a) r(e) it(a) c(ensuerunt) ] :

placere universis secundum relationem s(upra) s(criptam) pecuniara accipi praestarique in per[2>e]tuum, ut celebraretur natalis dies ac momoria Domitiae Corbulonis fil(iae), et ex reditu HS X m(iliuni) n(ummum) | divi- sionibus factis discumberetur in publ(ico), et si ullo tempore intermissum esset quominus praestaretur it quot ordo decrevisset, aut si ordo resci- disset decretum | suum mutassetve condicionem, tum omnis summa, quae in hanc rem accepta esset, eadem condicione municipibus Tusculanis con- festim renumeraretur. |

Hoc decretum post tres relationes placuit in tabula aerea scribi et proponi in publico, unde de plano recte legi possit.

Gabiis rep., nunc Parisiis (XIF 2793). — 1) Cf. Dio 66, 3 ; Suet. Dom. 4. — 2) Decuriones municipii Gabini, ubi lapis repertus est. — 3) 25 Apr. 140. — 4) Clau- dius Filalis similem donationem Gabinis fecisse putandus est. — 5) Scr. inferre.

273 M. Cocceius [M. f. .... Nerva cos.\ \ augur, sodal[is Augmt. .... quaest.] urb,, Vlvir turma[e eq. R., . . . . salius] \ Palat., triumphaUb[Ms' ornameritis] \ honoratus* patron[Ms] | velustate conla[ps] *

In oppido Lmbriae Sassoferrato (Doni 4, 5i qui habuit a Perotto domino lapidis). Supplevit Borghesi ann. inst. 4846 p. S40 «= opp. 5 p. i9. — 1) trium-

74 Caput II,

phalis Iraditur. — 2) Accepil Nerva omamenta Iriumphalia a. 65, cum praelor esset designatus (Tac. ann. 45, 72).

274 Libertati ab imp. Nerva Ca[«s]ar[e]* Aug., anno ab urbe con- dita DCCCXXXXIIX XIIII [k.] Oc[t.]\ restitu[fae] s. p. q. R.

Romae in Capitolio (FI 472 , seinel desc7'ipta ante saec. IX, quod exemplum tradunt vetus codex Einsidlensis et ex simili codice Poggius). — 1) Calari, 2) XIlll Oci traditur. Annus 848 aerae Capitolinae respondet anno p. Chr. 96; XI III kal. Oct. (18 Sept.) dies est, quo occiso Domitiano Nerva imperator factus est (Suet. Dom. 47). Libertatem tunc redditam esse ait etiam Plinius ep. 9, 43, 4 (simiUter Tac. Agr. 5); et extant nuvimi Nervae inscripti Libertas publica (Cohen^ 2 p. 40).

275 imp. Caesari Nervae Aug. | p. p., cos. IP, civitas Citieusium.

Citii (hodie Lariiaca) iti Cypro: descripsit saeculo superiore Doin. Sestini (III 246). — 1) Consul pri^num Nerva fuerat a. 74, consul iterum a. 90 ; hic titulus positus a. 96, cum kal. lan. 97 tertium consul dici coeptus sit.

276 injp. Nervae Caesari Aug. j pontifici maximo, tr. | [j?]otesl., p. p.. cos. III I [rfesj]g. IIIF, Pudens Aug. lib, | [p]rocurator ( [de sm]o posuil.

Prope Hispalim in fodinis aerariis antiquis , hodie de Rio tinto vocalis, rep. lamina ahenea, nunc Matriti (II 956). — l) A. 97. Tribuniciae potestatis numerus potest omissus esse, ut omiltilur etiam in titulo IX 5969.

Romae (FI 952). — 1) Germanicus dictus est Nerva cum Traidno 7nense Octohri vel Novembr. a. 97 (cf. Eckhel 6, 406).

278 [t]mp. Nervae 1 Caesari Aug, | pontif. max., | trib. pot. III, [

cos. iir.

Salonis (Spalati) rep. a. 4874 (III S. 8703). — [) A. 97. Quod Nerva, iin- perator factus viense Sept. a. 96, anle kalendas lanuarias anni 98 dici potuit tribunicia potestate tertium, argumento esl iam sub Nerva coeplum esse, ut tribu- nicia potestas renovaretur d. 40 Dec. Nec tamen ubique haec ratio usurpata est: extant enim nummi inscripti imp. Nerva Caes. Aiig. p. m. tr. p. II cos. Illl p. p. (Eckhel 6, 409), cusi (ut quartus consulatus ostendit) anno 98. Cf. Mommsen Staatsr. //3 799 not. 5.

279 [imp. Nervae \ Caes]ari A[ug. \ Ger]m. pont. max,, ] [trib. p]ot. II, imp. iter., | [cos.] lUlK p. p.. | [d.] d,

Brixiae (F 4314 vidit Mo7nmsen). — 1) A. 98 (vel si suppleris [cos, des.] 1111,

a. 97).

•

Tituli imperatorum domusque imperatorie. 75

Trai[a]uus Aug. ] Germ. \)[ont. »n]ax., | Irib. potest., cos. 111', p. [p.], | con- summavit.

Prope Fortim Appii, lapis miliariui viae Appiae (X682i, recognovit Momjnsen). — 1) Consul quartum ^erva fuit a. 98. — 2) CoJisul tertium fuit Traianus a. 100, quartum a. 101, ut illo anno titulus positus sit.

281 Sergiae [ Laenatis f. \ Plautillae, ] malri j imp. Nervae [ Caesaris Aug. Romae in aedibus privatis (Smetius vis. Neap. p. ili aliique; Grut. 246, 2

ubi male, auctore Ligorio, reperta dicitur Antii).

282 Providentiae | imp. Caesaris Ner^ae | Traiani Augusti | Germanici |

ex s. c.

Tarracinae, ara omata anaglyphis quae videntur spectare ad institutionem rei alimentariae (X 6510).

283 Pietati | imp. Caesaris divi Nervae fil. | Nervae Traiani Aug. Gerni., p. ra., | tr. p. \W, cos. IP, p. p., | ex. s. c.

Romae (VI 363, semel descripta saec. XF). — 1) 10 Dec. 98199. — 2) Consul iterum fuit a. 98.

Jn Numidia inter Lambaesim et Thamugadem , miliarius nescio cuius viae (VII1 10210). Eadem inscriptio, excepto numero milium, est VII1 10186. — 1) Tri- bunicia potestate quartum Traianus fuit 10 Dec. 99^100, consul tertium factus est kalendis lanuariis a. 100. — 2) Idem legatus memoratur VIII 2535. 10667. Eph. ep. 7, 559.

Prope Neapolim, columna miliaria viae Puteolis Neapolim ducentis (X 6928 ad apographa facta saec. XV; idern titulus , excepto numero milium, legitur X 6926. 6927). — 1) 10 Dec. 101\\02.

Romae rep. ad circum maximujn, nunc in museo CapitoUno (VI 955). — 1) Dacici cognomen Traiano inditum esse anno 102 exeunte docent mtmmi (Eckhel 6, 415 cf Mo. Herm. 5 p. 127. 131, Staatsr. //» p. 806 not. 4). — 2) Contul quintum processit Traianus kal. lan. 103, quo anno hic titulus positus est (ante 10 Dec, quo coepit tribunicia potestas octava). — 3) Loca inlelleguntur in circo , nimirum plebi urbanae tribuum triginta qutnque a Traiano attributa.

287 imp. Caesari divi Nervae f. Nervae | Traiano Aug. Germ. Dacico pontif. max., j trib. potes. VIII *, imp. V*, cos. V, p. p.

76 Caput II.

In Hispania, in areu triumphali qui exlat medio in ponte flu7ninis Tagi, prope oppidum quod ab hoc ponie nomen traxit Alcantara (in fronte arcus extat adhuc N. 287, in