RRilflas
hk
jlyiS
$21*
B9HHHBI
■HSaHHHBSl
19K315HI
§lf[$HSHi
■ ' * ■' ':.
h 4#*bJBEjsw3WKSw
flBffffl
liHr
I
8K
.sv i^
Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
Boston Library Consortium Member Libraries
http://www.archive.org/details/rpfranciscisuare161suar
R. P. FRANCISCI
SUAREZ
E 30CIETATE JESC
OPERA OMNIA. ~-^~
TOMUS DECIMUS SEXTUS COMPLECTENS
COMMENTARIA 1N SECUNDAM SECUNM D- THQMjE .
SCILICET, OPERIS DE RELIGIONE TRES ULTIMOS TRACTATUS ,
VIII DE REGULA, IX DE VARIETATE RELIGIONUM, X/DE SOCIETATE JESU.
- . - - ,■■:
CUM 1ND1CIBUS NECbSSARUS.
-:
CABN.— IMPRIMERIE E. POISSON.
R. P. FBANCISCI
SUA
E SOGIETATE JESU
OPERA OMNIA
EDITIO NOVA, A GAROLO BERTON,
CATHEDRALIS ECCLESLE AMBIANENSIS VICARIO,
INNUMERIS VETERUM EDITIONUM MENDIS EXPURGATA, ADNOTATIONIBUSQUE IN ULTIMUM TOMUM RELEGATIS ILLUSTRATA,
REVERENDISSLMO ILL. D0M1N0 SERGENT, EPISCOPO C0R1S0P1TENS1, DICATA.
TOMUS DEGIMUS SEXTUS.
PARISII
8
APUD LUDOVICUM VIVES, BIBLIOPOLAM EDITOREM,
Via vulgo clicta Delambre, 5.
MDCCCLX.
11
II a paru aBruxelles, en 1857, une edition in-folio, non du volume entier que nous publions, mais du dernier des trois traites qu'il renferme, c'est-a- dire du traite* relatif a la Compagnie de Jesus. Cette edition in-folio est 1'oeu- vre posthume du P. de Reverseaux, membre de la meme Compagnie, lequel a corrige les anciennes editions sur beaucoup de points, eta facilite ainsi notre tache pour une partie considerable du present volume. Cetait pour nous un devoir d'indiquertoutes les leqons nouvelles que nous luiempruntions, celles memes quiFnous eut ete* facile de trouver si nous avions ete reduit a nos propres forces. Nous avons scrupuleusement rempli ce devoir, et on trou- vera, dans le commentaire souvent annonc6\ les temoignages denotre respect pour le droit de priorite.
Quoique la circonspection, peut-etreexcessive, dont nous avons donne' les motifs dans la preface du volume prec^dent, n'ait pas cesse de nous guider dans la correction de celui-ci, 1'exemple du P. de Reverseaux etait fait pour dissiper nos scrupules touchant les volumes qui ont paru, etpour nous en- courager a modifier desormais le texte, chaque fois qu'il s'y presente l'un de ces defauts duquel nous nous bornons d'ordinaire a proposer la correction. Le P. de Reverseaux est, en effet, beaucoup plus hardi que nous ne 1'avons jamais ete\ et dans une foule de cas nous navons os£ le suivre. Notre com- mentaire indiquera les modifications souvent plausibles qu'il a introduites, et que leur manque de certitude nous a empeche^ d'admettre.
VI
Outre les corrections evidemment bonnes qui s'imposaient a notre juge- ment, et les corrections simplement probables qui eveillaient notre de- fiance , leP.de Reverseaux s'est permis une troisieme categorie de chan- gements, qui doit etre 1'objet, non plus seulement denos reserves, mais d'un blame formel. Dans sa bardiesse a modifier le texte, il apasse des corrections manquant de certitude aux corrections destituees de fondement, puis des corrections injustifiables et inutiles auxcorrectionserronees, lesquelles vont plus d'une fois jusqua former des contre-sens. Nous le prouverons tout a 1'heure par quelques exemples ; on en trouvera de plus nombreux dans le commentaire qui clora cette publication.
Ajoutons que le P. de Reverseaux, quancl il change le texte, que ce chan- gement soitfaitavec raison, ou sans raison, ou contre toute raison, s'abstient quelquefois de prevenir.
Ce quily a d'etrange, c'estque, malgre tantde corrections reprehensibles a divers degres, leP. de Reverseaux n'ait pas changeassez. Rienpourtantn'est plus vrai. II a conserve des anciennes editions un grand nombre de fautes palpables, que nous avons du faire disparaitre. Nous le prouverons aussi tout a 1'heure par des exemples. Sans doute les bonnes corrections duP.de Reverseaux sont cause que celles dont nous avons pris 1'initiative sont moins nombreuses dans ce volume que dans les prece*dents; mais on verra que neanmoins il nous a fallu faire des changements assez nombreux encore, lesquels evidemment, dans les pages publiees par le P. de Reverseaux, ne portent que sur des fautes qui lui ont echappe.
Ces observations critiques, et celles que 1'onpourrait ajouter, soit sur la
ponctuation ancienne trop fidelement gardee, soit sur les sommaires totale-
ment refaits a neuf, et dont 1'exactitude minutieuse ne compense peut-etre
pas la prolixite ; toutes ces observations manqueraient leur but si elles don-
naient a penser que le travail du P. de Reverseaux est sans me>ite. Nous
avons deja dit, etnous aimons a repeter qu'il estensomme beaucoup meil-
leur que ce qui existait. Les bonnes corrections y sont plus nombreuses que
les corrections reprehensibles a divers titres, en joignant meme a ces der-
nieres les correctionsomises. Des notes placees aubas des pages, des eclair-
cissements preliminaires et supplementaires , dont notre commentaire indi-
quera le detail, temoignent d'etudes patientes, et ajoutent a la valeur que
tire le volume de son luxe typographique. Enfin, nous avons ete heureux
devoir leP.de Reverseaux pratiquer, en corrigeantle texte, une m^thode
qui nous a ete reprochee. II a pu se tromper quelquefois en 1'appliquant ,
mais il a eu raison de s'en servir, et nous applaudissons sans r^serve au ju-
VII
gement qu'il porte sur les vieux ^diteurs de Suarez : Enimvero nimium scepe dormitabant plagularmn hujus operis emendatores \
EXEMPLES DES FAUTES AJOUTEES PAR LE P. DE REYERSEAUX 2.
P. 849,, 1. 8 de 15, . . . le texte porte : societati . . le P. dc Reverseaux met : soeietatis.
P. 854, 1. 12 de 14, quibus qui ittis.
P. 865, 1. 6 de 36 fin, Ms . . . . .* is.
P. 873, 1. 9 de 5 fin, efectum afectum.
P. 954, 1. 21 de 18, afectibus efectibus.
P. 1001, 1. 19 de 45 fin, exteriori interiori.
P. 1055, 1. 20 de 10 fin, viam vitam.
P. 1070, 1. 22 de 16 fin, sed seu.
EXEMPLES DES FAUTES CONSERVEES PAR LE P. DE REVERSEAUX, ET QUE NOUS AV0NS DU C0RRIGER 3.
P. 481, 1.11 de 1, ilyavait: omisisse nous avons mis: emisisse.
P. 585, 1. 9 de 7, seu sed.
P. 751, 1. 8 de 1 fin, ab iis aliis.
P. 888, 1. 13 de 17 fin , patinam palmam.
P. 895, 1. 5 de 12, adlioc adJmc.
P. 953, 1. 23 de 16, omnium ovis.
P. 956, 1. 4 de 4 fin, aJiqua alia.
P. 960, 1. 12 de 16fin, i/iterpellare interpolare.
P. 1054, 1. 4 de 8, derogari erogari.
EXEMPLES DES CORRECTIONS QUE NOUS CROYONS NECESSAIRES, MAIS QUE NOUS N'AV0NS PAS OSE"
INTRODUIRE DANS LE TEXTE 4.
P. 115, 1. 23 de 14, ilya: ideo ilfaudrait: video.
P. 381, 1. 14 de 4 fin, non ut donec.
P. 420, 1. 20 de 13, naturate temporale.
P. 421, 1. 13 de 18, favere parere.
P. 424, 1. 17 de 23 fin, debent . . . t pendent.
P. 441, 1. 8 de 9, illa consitia.
P. 447, 1. 19 de 18, veri viri.
P. 434, 1. 7 de 6 , secundum duplex.
P. 526. 1. 16 de 6 fin, simitemque simulque.
P. 530, 1. 15 de 6 fin, unde inde.
P. 543, 1. 17 de 18, . ; - . . . nulta , nonnulta.
P. 619, 1. 20 de 15, illud illuc.
P. 665, 1. 2 de 4, quia ._ . . qua.
' Pagc419.
5 Parmi les fautes comprises dans cette catCgorie, il y en a quelques-uncs que le P. de Reverseaux a ernprunlees a une des anciennes editions, et que cepcndant on peut rcgarder comme ajoultes, parce que toutes les anciennes editions ne les contiennent pas.
3 On aura une ide^e de la certitude de ces corrections, quand on saura qu'elles porlent presque loutei sur des eitations que nous avons ve>ifi£es.
* Voir les motifs, dans la prdface du volume preeedent.
VIII
Ailleurs, il faudrait changer des phrases entieres. Par exemple, p. 448, 1. 24 et 20, au lieu
de oledientiam, ita hic vult regulam , il faudrait obedientice, ita hic vult regula Ainsi
encore, p. 462, 1. 3 et 12, avant vitce, il faudrait ajouter: vitce contemplativce cum activa, sed de comparatione
&^§^S3
R. P. N.
MUTIO YITELLESGO
SOCIETATIS JESU PR^POSITO GENERALl
OPUS SUARII DE RELIGIONE
EX EADEM SOCIETATE BALTHASAR ALVAREZ D. ET G.
Postremum hunc et germanum, quanquam posthumum Suarii de Religione fcetum, quem ipse jam conceptum diu parturierat, in meo sinu hactenus inclusum, in Iucem tandem editurus, paulisper haesi dubius quo sub sidere nascentem emitterem. Nefas quippe esse ducebam partum illustrissimum adeo obscure, expectatissimum adeo te- mere in vulgus prodire, quin prius astrum haberet natalitium, quod et illius dignita- tem augeret, et faustum ac fortunatum exitum portenderet. Circumspexi igitur, neque ullum mihi aut splendidius aut benignius occurrit, quam tu, universse Societatis nostraa et parens et columen singulare, qui in Romano ccelo tua ipse luce conspicuus, oculos et animum ad te convertisti, imo rapuisti. Vidi, acpravidi illico, quam bene et fauste casurus ortus ; pignusque accepi felicitatis futurae, et in tanto fulgore spes praeluxit bonse fortunge, qiue animum altius erexit et mirifice confirmavit. Yisum mihi fuit et salubre, et honestum, quin etiam gloriosum, occasione pulcherrima oblata uti, illum libi nascentem dicare consecrareque, te illi sidus natalitium assignare, cui feliciter pra?sideas, quem humaniter foveas, quembenigne intuearis. Idque vel maxime, quod et rationi consentaneum, et operi utile, et dignitati tuce decorum fore putavi. Rationi eonsenlaneum, quia cum toti Societati, velut sol universoorbi prsesis, astronomise lex et ratio postulat ut nostrum tibi Mercurium adjungas, qui ut sapientiae symbolum est, ita cum sole, ut observant astrologi, incredibili modo consentit. Operi utile, quia tui sideris miti, facili et benigno aspectu fcetus noster adolescet, confirmabitur, corrobo- rabitur, quin a pestifero alicujus astri oculo sideretur. Dignitati tuse decorum, quia, quemadmodum soli gloriosum est quod astra reliqua ab eo lucem mutuentur, ita de- corum tibi erit quod tantum sidus a te fceneretur splendorem. Sed, omissis verborum involucris, abjecto fuco lenocinioque dicendi, rem nudam sincereinvestigemus. PlurL- mis igitur justissimisque de causis censeo Suarium hoc tibiuni ex omnibus opus, te- que illi etiam opem, fidem et patrocinium debuisse, ita ut eodem mutui officii nexu vinciamini. Quam est asquum ut quod opus vir in tota hac tua familia maximus in lu- cem edit, tibi ejusdem familise parenti maximo consecretur ! Quam conveniens ut quos beatissima nostri soli gleba fructus tulit, tibi cultori et domino agri reddantur ! Quam consentaneum ut quas plenissimus sapientias fluvius aquas evolvit, ad te fontis caput iterum redeant ! Sunt quidem haec aitius repetita, illa videamus qu« e re ipsa magis
hascuntur. Opusde religioneSocietatis, quodintoto hoc volumine praecipuum eminet, ex monito ac prsescripto R. P. D. Claudii Aquavivae Suarius couficiendum suscepit ; nonne res ipsa postulat ut, quoniam a Claudio principium accepit, ad te (qui in ejus locum, neque nomine, neque factis inferior successisti) tanquam ad terminum et finem referatur ? Omnium certe eaeterorum foetuum Suarii, quos tu cum per otium legeres, pulcherrimum judicasti; nonne hoc nomine tuus est, parens Socielatis optime, cui jure optima quaeque debentur? Nonne prteterea ejus hoc titulo opus tibi vindicas, ut cujus doctrinam olim (quod ingenue confiteris) amplexus es, modo tuearis ? Et quem vivum magistrum habuisti, mortuum hoc saltem patrocinii officio prosequaris ? Jam vero, quod hujus libri scopus sit nostra Societas, adeo tuum reddit opus, ut nemini, te praeter unum, convenire posse videatur. Quapropter existimo, et ita credere par est, hanc mihi mentem ab ipso Suarii animo jamBeato immissam fuisse, qua me violentius impelli senliebam, et cui tandem post varios sollicitudinum aestus acquievi. Quippe qui nutricis more fcetus curam suscepissem, sedulo aluissem, etin sinu hactenus con- tcntum nollem exponere fortunaearbitrio, sed tutori fidelissimo quasi pupillum exhibe- re, et in tutissimo alicujus gremio collocare, qui tantum pignus, quantum ego ceperam, et caperet et sustineret. Quanquam enimSuarii opera non rudia et inchoata, sed ab- soluta et perfecta sint, adeo ut existimem divino consilio factum esse, ut tot libri post ejus mortem mature satis in lucem ederentur, quo omnibus palam fieret, nihil in iis rude, nihil informe esse, quod parentis lima aut lingua ursi more formarelur ; tamen, et praeclarum mihi fore videbatur, et illi salutare, si eum illi patronum adhiberem, qui non modo protegeret, sed efferret ; non modo susciperet, sed illuslraret ; non modo defenderet, sed etiam nobilitaret. Hac enim ego ratione abunde mihi satisfactum putabo, quoniam illum laboris et industriae in hoc foetu alendo et nutriendo fideliter collocatse fructum accepi, ut te tutorem optimum relinquerem ejus fcetus, qui parente optimo orbatus esset. Suscipe igitur illius curam, et tuae in eo Societatis imaginem, non fictis adumbratam, sed veris expressam coloribus contemplare, et sive parens es, ad ejus nos similitudinem effingito ; sive imperator, ad hoc vexillum explicatum evo- cato ; sive magister, hoc nobis vitae et morum castigatissimum exemplar imitandum proponito ; sive pastor, nos intra hos legum et rationum carceres et septa contineto ; sive sol, hoc nos lumine illustrato, et hanc facem nobis inspiciendam objicito, ut in ea aciem mentis nostrae experiamur, et irretortis oculis, firmoque obtutu defixi, gene- rosos nos esse aquilae magnarum alarum, id est, parentis Ignatii pullos, et tibi, et om- nibus vere probemus. Vale, Societatis nostree Parens observandissime.
<s^X§^
Hoc de religione postremo volumine fidem tibipro Suario solvimus, studiose lec- tor ; habes quo avidum expleas animum, fastidio procul exulante. Excusa prius typis [nec diffiteor) pleraque de Societatis Jesu instituto acceperis, sed non prius exarata ca- lamo. Nam quaclripartitum atque elaboratum de Religione opus ante annos fere 18 in suo servabat scrinio auctor Suarius. Acceperis antea scite admodum explanata, quce ad mores legesque nostrce familioe referuntur; sed quce ad splendorem illius faciant, quo2 ad refellendos impugnatores conferant, non alibi prius data, non accuratius elucu- brata. Neque vero quod dealiis religiosorum ordinum institutis pressius dixerit Sua- rhis, incidiatn sibi jure conflaverit ; brevitatem quippe indixit provectior cetas , qiccesuo fiexu ad occasum metamque properabat, ac par erat ut, explicatis obiter alienis [pm- nino enimprmterire, proposita ab initio tractandi series minime patiebatur), de suce religionis institutione ac documentis, qui scopus fuerat a parente Claudio prcefixus, latius dissereret. Nam hic probanda erant ex antiquitate, quce indocti quidam nova esse objiciebant; hic absolvenda argumenta quibus varii Societatis gradus acerbe impeteban- tar ; hic proterendce caliminice quibus non bene in ipsam animati odiosam vulgo atque invisam redderent : quem plane laborem non frustra suscepisse Suarium speramus; imo fore ut, cum acl manus legentium venerit, discant, ac sibi demum persuadeant, hanc Societatis nostrce regulam appositissimam esse, quce professores suos ad religiosce vitce perfectionem ducat, ad proximorum salutem procurandam instruat, et ad Eccle- sice Catholicce fines propaqandos obarmet. Illud tantum moneo addidissenos huic operi (prceter morem Suarii) allegationes quasdam magis peculiares, indicatis scilicet capi- tulis ac numeris in quibus autjam dixerat, aut dicturus quippiam erat. Nimirum quan- tum id impendio temporis prospicit, tantum legentibus gratum esse solet. Vale.
TRACTATUUM, LIBRORUM ET CAPITUM
QU.E IN HOC QUARTO TOMO CONTINENTUR.
TRACTATUS OGTAYUS
DE OBLIGATIONIBUS RELIGIOSORUM EX REGULA, PRiELATTONE, ET SUBJECTTONE REGULARI
PROVENIENTIBUS.
LIBER I.
DE PROPRII3 OBLIGATIONIBUS RELIGIOSORUM , QUATENUS SUB PROPRIA REGULA VIVUNT. VEL SPECIALIBUS JURIBUS UTUN- TUR.
Cap. I. Quid et quotuplcx regula Religiosa sit, et quo- modo a constilulione differat. 2
Cap. II. Quam obligationem inducal regula religiosa, et quomodo cognoscalur , quanta sit talis obliga- tio. 5
Cap. III. Quomodo dignoscalur regulam obligare, quando id non exprimit. H
Cap. IV. Ulrum religiosus teneatur sub prcecepto ad non contemnendam regulam , et consequenter, an teneatur ad progrediendum in via perfectionis se- cundum regulam. 17
Cap. V. Utrum teneatur religiosus non dimittere suum habilum. 29
Cap. VI. Utrumreligiosiad clausuram servandamnon egrediendo claustrum proprio et rigoroso prcecepto teneantur. 34
Cap. VII. An rigoroso etiam prcecepto teneanlur re- ligiosi ad clausuram, non admiltendo exlernos. 40
Cap. VIII. De clausura monialium quoad non egre- diendum e monaslerio. 45
Cap. IX. Quis possil in prcedicta clausura monialium dispensare. 53
Cap. X. De altera parle clausurce monialium, quoad ingressum, sciiicetin earum monasteria. 60
Cap. XI. Utrum onmes actiones sceculares, vel profa- nre , et in universum omnes pravce sint religiosis specialiler prohibitce. 72
LIBER II.
DE RELIGIOSIS QUATENUS PR.ELATI SUNT , ET EORUM OBLI- GATIONIBUS, UT SIC.
Cap. I. An in religioso slatu necessarius sit aliquis Prcelatus jurisdictione pollens, et unde illam ha- beat. 77
Cap. II. Quotuplex sil religionis Prcelatus, el quem inter se ordinem servent. 84
Cap. III. De electione supremi Prcelati in religione.
deque conditionibus ex parte ipsius requisitis ut
legitime eligatur. 95
Cap. IV. De conditionibus eligentium dictum Gencra-
lem. 106
Cap. V. De forma prcediclce electionis Generalis. 109 Cap. VI. De electione aliorum PrceJatorum infra Ge-
neralem. 119
Cap. VII. An prcelalio religionis perpelua sit ; quan-
diuve durare possitaut debeat. 129
Cap. VIII. An prcclalus religionis polestalem habeat
obligandi subditos in conscientia , quando et quo-
modo. 133
Cap. IX. An in Prcelalis religiosis sit polestas coer-
civa, lum in universum, lum specialim ad pcenas
spiriluales. 144
Cap. X. Anineisdem sit lalispolestas adpcenascor-
porales. 150
Cap. XI. An religiosi possint a sentenliis etprceceplis
suorum superiorum appellare. 154
Cap. XII. An in Prcelatis regularibus sit potestas dis-
pensandi, et ad quam materiam se extendat. 160 Cap. XIII. Quibus Prcelatis , et qua ratione poteslas
dispensandi cum suis subditis sit concessa. 177 Cap, XIV. Quce personcs a Prcelalis religionis dispen-
sari queant. 183
Cap. XV. An in Prcelatis religionum sit potestas, lum
ad absclvendum suos subditos a culpis non reser-
vatis , tum ad delegandum aliis talem potesta-
tem. 187
Cap. XVI. An in aliis etiam, prceterquam in ipsis
Prcelatis religionum vel eorum delegatis, detur po-
testas illos absolvendi. Ubi de bidla Cruciatee. 190 Cap. XVII. An saltem pro religiosis peregrinis ac no-
vitiis absolvendis delur in aliis dicta potestas. 196 Cap. XVIII. Quid circa reservalionem culparum inre-
ligione statuerit Clemens VIII. 202
Cap. XIX. Quis possit absolvere religiosos a culpis re-
servatis. 206
Cap. XX. An Prcelati regulares habeantpotestatem ab-
solvendi suos subditos a censuris. 214
Cap. XXI. A quibus censuris et poenis possint Prcelati
regulares absolvere suos subditos, per privilegia re-
ligionibus prceserlim mendicantibus concessa. 218
INDEX TKACTATUUM LIKKOKUM ET CAPITUM.
XIII
Cap. XXII. In quibusnum religiosis Prcelatis sil po- teslas absolveiuli subditos de omnibus censuris, lam a jure quam ab homine. 224
Cap. XXIII. An in Episcopis eiiam resideat dicta po- testas absolvendi religiosos. 230
Cap. XXIV. Ad quas personas absolvendas eoctendalur dicta potestas. 234
Cap. XXV. An superiores rcligionum possint per pri- vilegia absolcere subditos ctiam a censuris specia- libus ab homine. 238
Cap. XXVI. De poteslate Prculalorum religionis circa bonorum iemporalium administrationem, ex primos- va institulione a jure aniiquo permissam. 241
Cap. XXVII. De polestate ad prcedictam adminislra- lioncm immohitium ju.rta poslerius jus canoni- cum. 249
Cap. XXVIII. De potestale ad prwdiclam administra- tionem juxla indulta specialia rcligionum, et nomi» nalim Societatis. 257
Cap. XXIX. De potestale Prcelalorum regularium ad conferendos ordines. 263
Cap. XXX. De potestalc eorumdem Prcelalorum ad res aut veslimenta sacra benedicenda vel consecran- da. 271
LIBER III.
DE RELIGIOSIS DESERE.MIBUS VEL MLTANTIBUo ALIQUO MOJX> STATOM SULtM, ET DE OBLIGATIONIBUS EORUM.
Cap. I. Quando religiosus sit fugiiivus vel aposlaia censendus , et quas pcenas ob tale crimen incur- rat. 278
Cap. II. Expediunlur aliquot dubia circa doclrinam capitis proecedentis. 289
Cap. III. De culpa, obligatione ac pcena cooperanlium modo aliquo ad allerius apostasiam. 299
Cap. IV. An religiosus professus juste possit a reli- gione expelli. 307
Cap. V. Ad quid tenealur professus e religione ejec-
tus, ac primum an teneulur ad illam redire. 315
Cap. VI. Ad quid obligelur religiosus expulsus licite cl libere in seculo permanens. 321
Cap. VII. An liceat religioso professo extra monaste- rium vivcre, retento vel mutato habitu de licenlia Prailali, et ad quid tunc tencalur. 330
Cap. VIII. An ex natura rei secluso jure humano, li- ceat professo unius religionis ad aliam perfectiorem propria auctoritate transferri. 336
Cap. IX. An liceat etiam ex nalura rei transilus pro- pria aucloritatc faclus ad religionem laxiorem vel cequalem. 339
Cap. X. Quousque ex vi juris communis liceal tran- situs ad religionem perfectiorem. 348
Cap. XI. An ex vi dicti juris communis liceat iransi- tus ad religionem wque vel minus slrictam. 359
Cap. XII. An spectato jure particulari , seu indullis religionis, liceat transilus ad aliam religionem. 367
Cap. XIII. An religiosus legilime transiens ad aliam religionem possit secum transferre aliquod pecu- lium. 380
Cap. XIV. An cumreligioso transeunle transeanl etiam immobilia vel mobilia pretiosa quce forte ratione il- lius pertinebant ad priorem religionem. 384
Cap. XV. An cum religioso iranseunte Iranseani eliam prttrogaliva? quibus in prima religione frueba- tur. 391
Cap. XVI. De Iransilu religiosi ad Episcopalum, et de obligationibus ejus ex vi volorum castitutis et pau- perlatis. 39G
Cap. XVII. De obligalionibus ejusdem ex vi voti obe- dientke. 4 07
Cap. XVIII. An prcedictus Episcopus gaudeal gratiis suce religionis, et utrum omniadicia a cap. 16 pro- cedant de religioso assumpto ad Cardinalatum. 414
Cap. XIX. An religiosus transferri queal ad benefi- cium infra Episcopatum, et quibus obligationibus tuno tcnealur. 415
TRAGTATUS NONUS.
DE VARIETATE RELIGIONUM^ TAM IN OENERE UT'AM 1N SPECIE.
LIBER 1.
DE VARIETATE RELIGIONUM IN GENERE.
Cap. I. An polueril vel debuerit sse in Ecclesia reli-
gionum varielas. 427
Cap. II. De divisione vitce religioste in solitariam el
ccenobilicam, et ulra sit perfectior. 432
Cap. III. An milUaris religio sub genere stalus reli-
giosi proprie comprehendi possit. 438
Cap. IV. An mililares religiones, qycede faclo dantur,
comprehendantur proprie sub genere slalus reli-
giosi. 442
Cap. V. De divisione religionis in aclivam el contem-
plalivam. 431
Cap. VI. Quue religio sit perfectior, activam, an con-
lemplativa, an m!xta. 458
Cap. VII. Da divisione religionis in clericqlem et mo-
nachalem simpliciler. 470
Cap. VIII. An recle dividulur religio monachcdis sim-
pliciter, seu prout contradistinguitur a clericali, in
monachalem presse, et in mendicanlem . 473
Cap. IX. Quot sinl ordxnes clericorum regularium. 480 Cap. X. An religiones monicdium a virorum religioni-
bus, aique eliam inter se distiuguanlur. 484
Cap. XI. De receplione ac noviliata monialium, ea-
rumque professione cum ceremonia veli. 488
Cap. XII. De observantia monialium, tam quoad sub-
slantialia vota, quam quoad subjectionem erga Proe-
latos ac regulam. 494
LIBER II.
DE VARIETATE RELIGIONUM IN PARTICULARI.
Cap. I. Quw fuerit professio monachorum Orientis, eorum prcecipue qui sub regula Basilii milita- runl. 499
Cap. II. Quce fuerit religionis S. Benedicti insUlutio et progressio. 502
Cap. III. Quw religiones monachorum ex Benediclina orlce sint, el an sint ab illa dislinclce. 508
Cap. IV. An ordo Carthusiensis sil perfecla monacho- rum rcligio. 512
XIV
1NDEX TRACTATUUM
Cap. V. An reiigio S. Hieronymi, aul ulia monacha- lis, sab reyula S. Augustini mililet. 513
Cap. VI. An religio Prcedicatorum una sil ex mendi- canlibus, quamque origincm et institulionemhabue- rit. 518
Cap. VII. An reliyio Minorum una sit ex Mendican- libus , el quam originem et inslilutionem habue- ril. 523
Cap. VIII. De origine ordinis eremitarum S. Auyusti- ni, el an unus sit cx mendicantibus. 528
Cap. IX. Anreliyio eremilarumS. Auyustini, quceho- die extat in Ecclesia, sit eadem reipsa, an solo no- mine, cum primis illis Auyuslinianis. 536
Cap. X. An sacer ordo Carmelitarum unus ex Mendi- cantibus sit, quamque ot iyinem et institutionem ha- buerit. 547
TRACTATUS DECIMUS,
DE RELIGIONE SOCIETATIS JESU IN PARTICULARI.
LIBER I.
DE RELIGIONE SOCIETATIS JESU, QUOAD INSTITUTIONEM , ET INSTITUTUM IN GENERALI.
Cap. I. Sitne Socielas Jesu vera religio, et cur ita ap-
pelletur. 554
Cap. II. De fine hujus religionis. 560
Cap. III. De rnediis quibus hcec reliyio ulitur ad frnem
sibi prcestituluni 568
Cap. IV. An Socielalis Jesu religio convenienter insti-
tula sit et approbata. 573
Cap. Y. An Societas Jesu sit per se religio clericorum,
non solum habitu, sed eliam re ipsa, et quasnam
proprielates inde consequatur? 582
Cap. VI. An Societas Jesu contempialivam , an potius
aclivam vilam complectalur. 587
Cap. VII. In quo gradu perfectiouis Socielas Jesu in-
slitutasit? 593
Cap. VIII. Salisfil primce objeclioni capitis prcvceden-
tis. 397
Cap. IX. Satisfd secundce objectioni. 601
LIBER II.
DE INGRESSU IN SOCIETATEM, ET PROBATIOSE, TUM QM! IL- LUM ANTECEDIT, TDM ETIAM QU.E SEQUITUR.
Cap. I. Reclene inslitula sinl o.liqua impedimenta sub- slanlialiter impedientia ingressum in reViyionem So- cielatis, et qucenam illa sint. 613
Cap. II. De quodam aiio impedimento ex defectu ori- ginis. 626
Cap. III. De impedimenlis accidentalibus, seu quce con- ditiones servandce sint, quceve probalio antecedere debeat, ut aliquis convenienter in Societatem Jesu recipialur. 629
Cap. IV. An biennium ingressis jam Societalem pro se- cunda probatione seu noviliatu convenienter sit as- siynatum. 636
Cap. V. De experientiis hujus secundce probationis in Societate Jesu. 641
LIBER III.
DE ADMISSIONE NOVITIORUM IN SOCIETATEM JESU PER TRIA VOTA SIMPLICIA IN COMMUNI , ET EORUM DISSOLUTIO- NE, ETC.
Cap. I. Proponuntur argumenta, quibus in Socielatem admissio per vota simpiicia perperam impugnata fuit; supponunlarque nonnulla pro veritate stabi- lienda. 650
Cap. II. Vera resolutio superioris capitis, atque im- pugnationum ibidem adductarum. 554
Cap. III. An hcec scholasticorum approbalio, sive ad- missio in Societatem Jesu, verum religiosum consli- tuat. 659
Cap. IV. Corollaria tria sive conclusiones ex princi ■ pati superioris capiiis conciusione deducunlur. 664
Cap. V. An prcedicta schoiasticorum approbatorum admissio in Societalem dicenda sil professio. ' 675
Cap. VI. Quce conditiones requirantur ex parte vo- ventis, ut prcedicta scholasticorum vota fiant vali- da. 679
Cap. VII. Quce couditiones reqniraniur ex parle reli- gionis, ut eadem vota scholarium valide fiant. 683
Cap. VIII. An tacita votorum emissio seu incorpora- lio, in schoiaribus Socielalis locum habeat. 686
Cap. IX. An scholarium vota tolli possint per commu- talionem, aut dispensationem, aul irrilalionem. 688
LIBER IV.
»E VOTI8 CASTITATIS, PAUPERTATIS ET OBEDIENTI-E, PROUT 1N SOCIETATE EMITTUNTUR.
Cap. I. An simplex caslUatis volum, quod in Socielate
fit, dirimat matrimonium poslea contraclum. 699 Cap. II. An prcedictum votum dirimal etiam prcecedens
matrimonium. 704
Cap. III. Quibus mediis Socieias juvet suos subditos ad
volum castitalis servandum. 709
Cap. IV. Votum paupertatis scholarium Societatis Jesu,
neque illos reddere dominii incapaces, neque icl pu-
gnare vero reiiyionis stalui. 713
Cap. V. Quomodo paupertas a scholaribus Socielatis
ex vi regulce servanda sit in dislributione suorum
bonorum. 722
Cap. VI. Quomodo a schoiaribus Societatis servanda
sil ex vi voti paupertas in distribuendis suis bo~
nis. 723
Cap. VII. Ad quem usum seu exercitium paupertatis
ex vi reyulce obliyenlur sinyuli religiosi Socielatis
Jesu. 733
Cap. VIII. Ad quem usum seu exeixitium iidcm reli-
giosi obligentur ex vi voti. 739
Cap. IX. De paupertate in communi domorum profes-
sarum Societatis Jesu. 744
Cap. X. An expiicata superiori tapite pauperias con-
veniens sit Societati professce. 751
Cap. XI. De paupertate in communi collegiorum Socie-
tatis, ac domus probationis. 736
Cap. XII. An ex voto obedientice obligari possint reli-
giosi Societatis in quacunque maleria. 760
Cu>. XIII. De consilio obedientice in Societate quoad
perfectionem executionis. 766
LIBRORUM ET CAPITUM.
Cap. XIV. De consilio obedienlice quoad perfectiones ex parte voluntatis, 76$
Cap. XV. De perfeclionibus ex parte inieiiectus. 777
Cap. XVI. An promissio scholarium in Societate ap- probatorum ingrcdicndi Societatem, sit verum rotum ad hunc statum religiosum convcniens, vel necessa- rium. 791
Cap. XVII. Ad quid obliyet dicta promissio. 794
XV
LIBER VII.
PROFESSIONE TRIUM VOTORUM , AC FORMATIS COAPJUTO- UIBUS.
LIBER V.
DE SOCIETATIS TUM SCIIOLARIBUS QUANTUM AD PROPRIUM 1PSORUM STUDENDI MUNTS, PROFCCTUMQUE IN LITTERIS, TUM ETIAM DE PUBLICIS F.JUS SCHOLIS PRO EXTERNIS.
Cap. I. An in Socielate Jesu stalus aliquis reiigiosus ad lilteras discendas merito destineiur. 801
Cap. II. An Societatis religiosi in phitosophicis slu- diis el humanioribus lilteris dHigenter instruendi sint. 806
Cap. III. Utrum ratio profdendi in litleris convenienii inodo, et per apla media in Societale Jesu instituta sit. 811
Cap. IV. An conveniens fuerit rctigiosos Socieiaiis pu- btica sludia et universitates habere, ct in eis do- cere. 817
Cap. V. An puerorum eruditio convenienter per reli- giosos fiat in universitatibus Socielatis. 824
Cap. VI. An ad cxternos schotasticos erudiendos eonve- nienlibus mediis utalur Socieias Jesu. 830
LIBER VI.
DE PROFES5IONE QUATUOR YOTORUM QILE IN SOCIEfATE FIT, AC PROBATIONE PROPRIA EI ANTECEDENTE , DEQUE ALIIS VOTIS SIMPLICIBUS QU.E CONSEQUENTER AD ILLAM EMIT- TUNTUR .
Cap. I. An professio in Socielale recie diu dijfera- tur. 837
Cap. II. Vlrwn ante professionem terlius probationis annus fieri debeat. 844
Cap. III. Quid sit in professione Societatis vovere sc- cundum obedienliam, peculiarem curam circa pue- rorum eruditionem , et quce specialis obligatio inde nascatur. 850
Cap. IV. An obedienlice votum ad Summum Ponlificem, quod professi Socielatis emiltunt, sit solemne, et ab aliis tribus distinclum. 854
Cap. V. An professio convenienti modo in Societate fiat. 866
Cap. VI. Devotis simplicibus ultra professionem emis- sis, ac primum de voto non assentiendi relaxalioni pauperlatis. 870
Cap. VII. De voto non ambiendi dignitatem aliquam mtra vel extra Societatem. 876
Cap. VIII. An votum non acceptandi Episcopatum abs- que Superioris prcecepto convenienter fial in Socie- tate. 883
Cap. LX. De voto audiendi consilia Generatis, si quis professus Societatis in Episcopum assumptus fue- rit. 891
Cap. X. De voto manifestandi dignitatem aiiquam pro- curanles. 898
Cap. XI. Cur dicla professorurn vola simplicia sinl, et non solemnia. 909
Cap. I. Cur hcec professio in Socielale admittatur, et adquemfinem, 911
Cap. II. Cur Coadjutores spirituales Socielatis Jesu solemnia vota non emitlant, et in quo a professis et schoiaribus differant. 915
Cap. III. An conveniens fuerit Coadjutorcs temporalcs in Societate admitli , et quibus votis incorporen- tur. 940
Cap. IV. Generalis illalio de gradibus personarum So- cietatis. 923
LIBER VIII.
DE MEDIIS QUIBUS AD SPIRITUALEM PROFECTUM ET PERFEC- TIONEM SUORUM RELIGIOSORUM SOCIETAS UT-ITUR.
Cap. I. An et quantum debeant religiosi Societatis ex vi sui insiituti mentalibus exercitiis vucare. 926
Cap. II. An religiosi Societalis ad aliqv.as oraliones vocales ex vi sui instituti leneantur. 928
Cap. III. An ad frequenter ceiebrandum vel communi- nicandum religiosi Societalis specialiler obligen- tur. 933
Cap. IV. An confessionis usus el frequentiu convenien- ter in Societale instituta sit, a.c primum de gencra- libus confessionibus. 938
Caput V. Anreservatio peccalorum, qucein Socielate fd, sil conveniens. 940
Cap. VL De charilale univcrsum , iam erga Deum quam erga proximum, quam Societas Jesu a religio- sis expetit. 947
Cap. VII. De mediis in particuiari pro charitale crga proximos, domesiicos, seu fratres, ac primum de negalivis. consisteniibusve in omissione. 949
Cap. VIII. De mediis posiiivis, seu quw in actione con~ sistunt. 95j
Cap. IX. De mediis quibus ad solidas virtules infra theologales, perfeclamque aninii moderalionem, reli- giosi Socictatis promoveanlur. 962
LIBER IX.
DE MEDIIS SEU MINISTERIIS QUIBUS AD PROXIMORUM EXTLR- NORUM SALUTEM SOCIETAS CTITUR.
Cap. I. Quid possint ac deheanl reiigiosi Societatis
praistare in ministerio prwcUcandi. 959
Cap. II. Quid possint ac debeant iidem religiosi prce-
slare in administratione sacramenti pcenitentice. 984 Cap. III. Quid possint ac debeant prcestare in admi-
nistralione Eucharistice. 1003
Cap. IV. Quid iidem religiosi possint in aliorum sa-
cramenMrvm adminislratione. 1010
Cap. V. De spiritualibus exercitiis, et primum quid
sint, ct quam sanamdoclrinam contineant. 1017 Cap. VI. De arte seumethodo exercitiorum. 1035
Cap. VII. De prudentia in hoc exercitiorum opere a
B. Ignatio servala, et eorum usu, a nostris vel ex-
iernis hominibus servando. 1040
Cap. VIII. De medio juvandi proximos, conversando
familiariter cum ipsis. 1045
Cap. IX. De medio peculiaris curai juvandi proximos
in periculo mortis. 1051
xvi
1NDEX TRAOTATUIM
LIBER X.
DE REGIMINE SOCIETATIS , TAM IN GENERE QUAM 1N PARTI- CULARI, ET CONSEQUENTER DE IPSIUS PR.ELATIS.
Cap. I. An Societas per modum monarchia gubernctur convenienter. 10S8
Cap. II. An expedial in Societatc Generalem perpe- tuum institui. 1063
Cap. II!. An convenienti modo reliqui Prcelati Societa- tis inslituantur. 1065
Cap. IV. De suprema poieslate jurisdictionis in Socie- taleJesu. 107-2
Cap. V. De potestate jurisdictionis infra supre- mam. 1078
Cap. VI. An Societatis Prwlali ad parliculare subdi- torum regimen merilo ab eis exigant rationem con- scientiw. 1081
Cap. VII. Regimen Socielatis per ipsius regulam de- nunciandi aliorum defectus, ul a quibusdam impu- gnelur, et ut a uobis defendenda sit. 1089
Cap. VIII. Pnemiltitur generalis doctrina denuncia- tionis, ut ostcndatur quousque in Societate locum habeal. 1098
LIISRORUM ET CAPITLM.
Cap. IX. De modo utendi in Societale denunciatioiw
Evangelica, seu charitativa hactenus explicata. 1103 Cap. X. Satisjit objectionibus in capite 7 positis. 1111 Cap. XI. De triplici modo procedendi in externo judi-
cio conlra defectus subditoium,ac primum de visi-
tatione, seu generali inquisitione. 1116
Cap. XII. De modo prccedendi per viam specialis in-
quisitionis, aut etiam accusationis. 1 120
Cap. XIII. Applicatio doclrincv prwcedenlium capitum
ad usum Socielalis. 1133
Cap. XIV. An regula Societatis apla sit el sufficiens ad
ejus convenienlem gubernationem, et religiosam di-
rectionem. 1139
LIBER XI.
DE IIS QUI RELIGIOSUM STATUM A SOCIETATE MUTANT.
Cap. I. Vlrum professus possil a Societate expelli, et quas ob causas. 1149
Cap. II. Ulrum professus in Societate possit ad aliam religionem transmitli, et quomodo. 1151
Cap. III. Ad quid tenealur professus e Societate ejec- tus, vel qui modo alio ab illa deficil seu muta- tur. 1158
«ffi -TtH>j»jw-MWffW««H-J.-,<j MXtoVVM^^Hmwmfr^w^WK-Tmpmw.mmmaimttvumut'». imnMmiuinimmjmii mium— «wmwiu» a>
TRACTATDS OOTAVUS
"1
EX REGULA, PRJELATIONE ET SUBJECTIONE REGULARI PR0YENIENTIBU3.
IX
LIBRI r
DE PllOPRIIS OBLIGATIONIBUS RELIGIOSORUM, QtiATENUS SUB PROPRIA REGULA YIVUNT, YEL SPEGIALIBUS JURIBUS UTUNTUR.
Cap. I. Qtiid ct quoluplex regula reli- giosa sit, et quomodo a constitutione differat.
Cap. II. Quam obligationem inducat re- gula religiosa, et quomodo cognosca- lur quanta sit talis obligatio.
Cap. III. Quomodo dignoscatur regulam obligare, quando id non exprimit.
Cap. IV. Ulrum rcligiosus leneatur sub prceccplo ad non contemnendam regu- lam, ct conscquenler, an lenealur ad progredicndum in via perfcctionis se- cundum rcgulam.
Cap. V. Ltrum tcnealur religiosus non dimitlere suum habitum.
Cap. VI. Llrum religiosi ad clausuram servandam non egrediendo claustrum,
proprio ct rigoroso prceccplo tenean-
tur. Cap. VII. An rigoroso etiam prceccpto
teneanlur religiosi ad clausuram non
admittendo exlernos. Cap. VIII. De clausuramonialium quoad
non egrediendum e monaslerio. Cap. IX. Quis possit in prcvdicia clau-
sura monialium dispensare. Cap. X. Dc altera parte clausurce mo-
nialium, quoad ingressum scilicct in
earum monasteria. Cap. XI. Ulrum omncs acliones scccu-
lares, vel profance, el in universum
omnes pravce sint religiosis specialilei-
prohibilce.
x\t.
Eg^assaBg-r^^EM^iiiMg&Z^
LIBBR HtlMUS
DE
-—.•>■... -.-■n ..., :m -^n
QUATENUS SUB PROrRIA REGULA VIVUNT, VEL SPECIALIBUS JURIBUS SUBDUNTUR.
Post explicatam essentiam et substantialia
vincula status religiosi, dicendum superest de obligationibus, quse ad omnes pertinent, quatenus religiosi sunt. Et quoniam, tractan- do de votis quibus religiosi efficiuntur, simul diximus de obligationibus quss ex illis nas- cuntur, et in religiosis polissimae sunt, ideo solum bic superest dicendum de regula, et propriis statutis seu constitutionibus religio- sorum, et obligationibus quee ex eis nascun- tur directe, vel etiam indirecte, seu conse- cutione quadam, ratione ipsius religiosi sta- tus, ut in sequentibus constabit. Hoc ergo primo libro dicemus de vi ac potestate regulee et constitutionis religiosee, ac obligationibus ex eis directe consurgentibus, etiam illis qu83 jurecanonico sunt irupositae; postea vero de indirecte consurgentibus ex statu ipso, seu officio.
GAPUT I.
OtJiD ET QUOTUPLEX REGULA RELIGIOSA SIT, ET QU0M0D0 A COISSTITUTIONE DIFFERAT?
1 . Regulcs significatio multiplex. — Ut obli- gaiionem directe provenientem personse re- lipiosao ex sua regula vel constitutione intel- ligamus, oportet ut quid ipsa regula, quidve constitutio sit, et an discrimen inter se ha- beant, exponamus. Regula (inquit Isidorus, Iibr. 6 Etymologiar., cap. 16, et refertur cap. 2, d. 3.) clictaex eo quod ducit, nec aliquando aliorsum trahit, et subjungit : Alii dixerunt regulam dictam, vel quod regat , vel quod normam recte vivendi prcsleat, vel quod dis- tortum pravu?nque corrigat. Aliter juriscon- sultus, 1. 1, ff. de Reg. juris : Regulaest (in- quit) quffj rem qucs est hreviter enarrat ; non
ut ex regula jus sumaiur, sed ex jure quodesl regula fiat. Unde constat vocem hanc cequi- vocam esse, nam interdum significat inslru mentum artis ad dirigendas aliquas actiones invcntum, ut ex communi usu constat, et inde videtur derivata acl significandum principium aliquod inventum ad dirigendas operationes morales, et sic apud jurisperitos regula fre- quentius appellatur brevis et compendiosa preeceptio ex jure collecta, ut sit veluti nor- ma aliquarum actionum. Sic inscribuntur ti- tuli de Regulis juris ; sic etiam dicitur in 1. 9, ff. de juris et facti ignorantia : Regula juris est, ignorantiam juris nocere, facti vero non, et sic de aliis. Ex quo tandem in jure cano- nico regula soletpro lege seujure sumi; nam lex est, quee maxime dirigit operationes mo- rales, et in boc sensu videtur sumpta ab Isi- doro, citato loco ; ubi etiam ait regulam la- tine idem esse quod canonem graece ; cano- nes autem communi usu jam vocamus cano- nicas leges. Nthilominus tamen nomen regu- lae, etiam in bac significatione ecclesiastica sumptum, non significat rigorosum prcece- ptum, obligans in conscientia, sed simplicem ordinationem mores hominum dirigentem : sicut regulee artis appellantur prseceptiones in unaquaque servandae, ut opus artificiose fiat. Hoc ergo modo quasi per antonomasiam ap- plicata est illa vox ad significandum regulam religiosam, quia strictiori et perfectiori modo religiosorum actus dirigit, ut bene notavitUm- bertus, in expositione regulee Augustini, c. 7, unde abilla ipsi religiosi regulares suntappel- lati,quia ad vivendum secundum regulam ali- quam astringuntur, ut constat ex rubrica de Regularibus, ubi Panormitanus et alii id no- tant. Sicut olim clerici in communi et religiose viventes a canone eanonici dicti sunt. Postea
CAP. 1. QLID ET QUOTUPLF.X vero canonici regulares sunt appellatij quia nomcn eanonici generalius est, ut optimc no- tavit Navarrus, comment. 1 de Regular., num. 2 et 3, ubi optime defendit geminatam illam vocem a calumnia Ludovici Vives, nam eanonici simpliciter dicuntur clerici, qui sub aliqua communitate et regula vivunt, quam- vis religiosi non sint, scd proprium habeant; canonici autem regulares appellantur, qui non utcumque communiter vivunt, sed alia insuper obligatione astringuntur, quod recte etiam notavit Covar., in Glement. Si furio- sus, part. 1, in princip., num. I, ubi advertit eliam sanctimoniales virgiues in hac signifi- catione a Chrysostomo Canonicas appellari, id est, regulares.
2. Regula pro instituto titce, seu collectione multarum regularum specialium, quadruplex clim taniummodo. — Ulterius autem, ut se- eundce parti fituli satisfaciamus, adverti po- test interdum appellari regulam quamcum- que singularem ordinationem, seu legem, ita ut nomen regulce commune sit ; interdum vero esse hoc nomen collectivum, significans normam vivendi secundum perfectionem evjmgelicam ; quo modo una regula conti- net in se plures regulas priori modo sum- ptas, et utroque modo est frequens usus hu- jus vocis in prsesenti materia ; prsecipue ta- men loquimur posteriori modo. Atque ita cli- stiugui solet ab auctoribus quadruplex regula religiosa specialiter ab Ecclesia approbata, scilicet Basilii, Augustini, Benedicti (de qui- bus fit mentio, et earum approbatio suppo- niturin cap. Pemiciosam, 18, q. 2, ex Conci- iio Romano sublnnocentio II, cap. 26 et 27), et regula S. Francisci, ab Honorio III ap- probata, sub quibus regulis multse religiones vivunt, ut sub regula S. Benedicli mifitant fere omnes ordines monacbafes, prceter Car- tlmsianos, qui habeut statuta pro reguta, Ut notat Sylv., verb. Religio, i, q. 7, ut pro- prii Benedictini, qui in jure monachi nigri appcilantur, Cistercienses, Camafdulenscs, et alii prceterea fere omnes ordines militares Hispanice. Sub regula S. Basilii dicuntur miiitare fere omnes Orientis monachi , et idem dicitAnton., tertia part., tit. 16, cap. i, § 8, de Carmefitis; sed de hoc postea n. 6 vidcbimus, nam illius Ordinis auctores non facile hoc admiltunt, sed suam regulam esse vofunt ab omnibus prcedictis diversam, ct ante Honorium etiam approbatam. Sub re- gula vero Augustini militant omnes canonici fegulares, et erenritee, qui Augustiniani et
KEGULA RELIGIOSA SIT, ETO. 3
Prffidicatores, et pfures alii, qui, ut Anton., Syivest., et alii aiunt, licet in regula conve- niant, constitutipuibus inter se diflerunt.
3. Discutitur frccdicta quadrimembris divi- sio regulcc. — Ut autem hoc cxplicemus, el cur illre tanlura quatuor regulae numerenlur, et approbatffi dicantur, quceri potest quid in- ter regulam et constitutioncs differat. Nam si regula singulariter sumatur, qua?libet con- stilutio religiosa, regula cst; si autem suma- tur colleclive, regula uniuscujusquc religio- nis comprchendet omnes constitutiones ejus, quia ex omuibus consurgit norma vivendi in illa religione,etquia non estmajor ratio cur subcollectionc regulse qucedam constitutiones potius quam alice comprehenclantur. Confir- matur et declaratur, quia quando refigiosi promittunt obedienliam secundum regulam, necesse est ut sub regula constitutiones com- prehendant, alias non tenereutur secundum iilas obedire, nec ad majorem vei strictio- rjem obedientiam obligarentur fratres Prsedi- catores^verbigratia, quam canoniciregularcs, quia omnes obligantur ad obediendum secun- dum eamdem regufam, si per regulam sola Augustini reguiaintelligenda est ; consequens est apertefafsum ; ergo oportet utin unaqua- que religione proprise constitutiones subillius regufa comprehendantur. Quod sihoc ita est, sine causa distinguuntur tantum quatuor regu- lai approbatce, sedtot distinguendse sunt, cpiot sunt in Ecciesia rehgiones approbatse; quia nulla esse potest religio sine propria regula in eo sensu sumpta, alias non haberet in quo clistingueretur ab alia, nec potest esse refigio approbata, quin regula ejus approbata sit, cum tota perfectio et substantia religionis (ut sic dicam ) pendeat ex regula, seu ex ordlne ad illam.
A. Enucleatur jam ipsa divisio. — Iu hoc potest sofum esse qusestio de vocabulis, et icleo illa, vel illorum usum distinguere opor- tet, et ita constabit an in re sit aliqua diffc- rentia. Non est ergo dubium quin, loquendo de regula juxta significationem explicatam, pro norma recte et perfecte vivendi, onincs constitutiones religionis, quse in illa habent vim fegis, sub regula comprehendantur, quia in iilis omnibus consistit norma perfecte vi- vendi in tali religione, et hoc convincit ratio facta. Videtur autem inaliquibus religionibus quasi per antonomasiam vocari regula, quce- dam specialis norma seu prceceptorum col- fectio a primo aliquo fundatore religiosi sta- tus tradita, quae a coeteris sumpta est tanquam
L115. I. 1>E OBLIGATIOMBUS RELIGIOSORUM, ETG.
fundainenlum suee religionis, seu modi vi- vendi ; et hujusmodi fuerunt tres illee anti- quiores regulee Basilii, Augustini etBenedicti, quec si attente inspiciantur, adeo breves sunt, ut non contineant omnia quee in communi- tate religiosa necessaria vel utilia esse pos- sunt, scd tantum preecipua et substantialia, et preesertim regula Basilii, quam nunc ex ejus operibus colligere possumus, vel ex re- gulis brevius aut fusius disputatis, vel ex con- slitutionibus monasticis, vel ex epistola ejus ad Gregorium Theologurn, quee incipit : Agnovi litteras tuas, quee est de forma hone- stee vitee ; ex bis (inquam) locis solum eolli- guntur generalia queedam consilia ad viam perfectionis instituendam, non vero omnia quee ad plenam institutionem monasterii, vel totius rcipublicee religiosee necessaria sunt; et idem fere observari potest in aliis duabus. Undc ortum est ut semper illis regulis additee sint aliquee constitutiones, vel nova statuta, quee temporum necessitas ostendit esse ne- eessnria. Item, factum est ut intra latitudi- nem status religiosi ad diversos fines situna- queeque exillis regulis applicata,vel ad eum- dem sub diversis ceeremoniis et observantiis, juxta diversas vocationes, aut pios affectus quos Deus fundatoribus, aut potius reforma- toribus, vel moderatoribus aliquarum religio- num inspiravit. Atque lioc modo dicuntur varice religioncs sub una vel altera illarum regularum militare, quia illam regulam quasi pro fundamento sumpserunt, et proprias ob- servantias addiderunt, de illis etiam proprias ordinationes faeiendo, quas, ut ab illa prima- ria regula distinguerent, constitutiones vel statuta appellarunt. D. autem Franciscus nul- lam illarum regularum pro fundamento suae religionis sump.sit, sed propriam confecit, ejusque peculiarem approbationem obtinuit, et ideo quarlo loco inter approbatas nomina- tur, sub qua militant etiam variee religiones, vcl potius familiee Minorum, preesertim tres, Observantia^, Conventualitatis, et Capuccino- rum, quee sub distinctis Gencralibus proprias ctiam babent constitutiones, seu statuta a propria regula S. Francisci distincta.
5. Primwni corollarimn, quo respondetur tertiw parti tituli. — Ex bis ergo satis constat quomodo differat constitutio a regula in bis religionibus ubi heec distinguuntur; non enim per se differunt ex obligatione quam indu- cunt;utraque enim essepotest, vel ad culpam mortalem aut venialem., vel ad solam pce-
ceplanlium talem regulam, vel consiilulio- nes; et secundum utramque debent PrseJaU nniuscujusque religionis subditos gubernare, et potest cis imputare ex vi obedientiee, ut probatum est. Differentia vero solum videtnr accidentaria in origine, et in hoc quod regula est quasi generalis et communis, constitulio- nes autem speciales etpropriee. Aliqui existi- mant etiam differre aliquo modo iri majori perpetuitate, proveniente ex specialiori Pon- tificis approbatione seu confirmatione ; nam regula non potest sine Pontificis auctoritate mutari, quia est jure communi, vel a Pontifi- ce specialiter confirmata; constitutiones au- tem sicut per religionem factee sunt, ita per eam mutari possunt; ita D. Anton., terlia part.j tit. 16, cap. 1, § A, ex Joan. Andrca, in Novellis. De qua differentia mihi satis non constat, et ideo consulenda censeo singula instituta, et quo sensu et modo unaqueeque talem regulam sumpserit ac profiteatur ; nam de tribus antiquioribus regulis non habemus ita expressam Pontificum aut juris communis approbationem. Nam Innocentius II, in dict. cap. Pemiciosam, obiter tantum iliarum men- tionern facit, et supponitpotius antiquam ap- probationem, quge scripta non habetur, sed potius traditione et usu facta videtur, quam- vis de regula S. Benedicti legitur specialis S. Gregorii approbatio in heec verba : Ego Ciregorius, S. R. E. Prcesul scripsi vitam B. Benedicti. et legi regulam, quam ipse Sanctus manu propria scripsit; laudavi eam, et confir- mavi in sancta Synodo ; ita refertur ad fmem illius regulse post commentarios Turrecrema- tee, in quodam antiquo volumine de cujus auctoritate mihi satis non eonstat. Deinde non constat illas regulas ita esse confirmatas a Pontificibus, ut non possinta religionibus, quee illas profitentur, communi consensu et auctoritate mutari. Loquimur autem de mu- tatione quoad aliquas particulares parlcs re- gulee, nam mutare tqlam, jam esset mutare religionem, et substantiam ejus, quod religio facere non potest, alias destrueret seipsam. Hoc tamen modo, etiam non potest ttilis reli- gio auctoritate sua mutare omnes constitutio- nes simul sumptas, quibus quasi constituitur in cssc talis religionis ; quia hoc esset des- truere suam specialem professionem ; non videtur ergo esse in hoc magna differentia. Preesertim quia etiam constitutiones appro- batarum religionum solenl esse a Sede Apo- stolica confirmatee, et nihilominus ab eadem
nam, juxta intentionem instiluentium aul ac- Sede habet religio potestalem ad mutationem
CAP. M. <)l'AM OBHGATIONEM INDUCAT REGULA RELIGIOSA, ETO.
aliquam faciendam; idem crgo potest con- tingere circa regulam. Consulendse crgo sunt facultates Apostolicee, quas in hoc unaquoe- que religio habet. Specialiter vero ex regula S. Benedicti, et S. Francisci, qirsedam sunt in jure canonico insertfe, ut patet ex cap. Cmn ad monasterium , de Statn monacli., et ex cap. Exiit, de Verborum signif., in 6, et Glemeht. Exuit, eod. lit., ct in liis verum esso opinor non posse fieri abrogationem sou derogationem, Summo Fontifice inconsulto.
G. Secundum corollarium. — YerificoJ.nr plane de Carthusianis, et Societate, et aliis. — Secundo, sequitur ex dictis, multas essereli- giones approbatas quae non habent regulam in eo sensu sumptam, id est, a constitutioni- bus distinctam, aut ex aliquo antiquo Patriar- cha religionum sumptam, non tamen pro- pterea carent regula propriissime dicta ; vere enim ac proprie regulares snnt; habent ergo suas constitutiones pro regula : ita sentiunt de Carthusiensibus Antonin., Sylvest. et alii, qui putant usqne ad sua tempora nullam aliam religionem approbatam fuissc, quoe ali- quam ex praedictis regulis non profiteretur. Et sane lnnocentius II, in dict. cap. Peruicio- sam, satis significat usque ad sua tempora omnes veros religiosos sub aliqua trium an- tiquarum regularum militasse; sic enim ait de quibusdam mnlieribus : Quce, licet neque secundum regulam B. Benedkti, neque Basilii aut Augustini vkant, sanctimoniales tamen vulgo censeri desiderant; quasi tacitc suppo- nendo illas fcminas non potuisse, hisi snb aliqua ex his regulis, veram religionem pro- fiteri. Nihilominus tamen Garmelitoe ante In- nocentium II vere religiosi erant, et tacitam saltem approbationem habebant, ut coliigitur ex cap. Unico, § Sane, de Relig. domib., in G, ct infra latius dicemus; et tamen ipsimet dicunt *se nullam ex dictis regulis profiteri, sed propriam ; non ergo religiones omnes approbatse vivebant sub aliqua iliarum. An- ionin. autem, et alii ad hoc respondent, Car- melitarum regulam a Basilio duxisse origi- nem, et ita sub illa comprehendi ; quod licet aliquibus non placeat, mihi videtur necessa- riuru, propter textum citatum Innocentii II. Usque ad tempora ergo Honorii III, facile concedemus nullam fuisse religionem appro- batam, quae suas constitutiones quasi pro primaria regula habuerit, prceter Garthusia- nos, de quibus dicit Antonm. supra, quod ha- bent sua statuta pro regula, et habetur in magna veneratione in Ecclesia. Post Hono-
rium vero Societasin hoc imitala est Carthu- sianos, nullam enim ex antiquioribus regulis profitetur, sed Gonstitutiones , quas a suo fundatoreS. Ignatio accepit,habet pro regula a Sede Apostolica approbata, ut infra videbi- mus. Ordo etiam Minimorum dicitur habere propriam regulam, a suo institutore S. Fran- cisco de Paula editam, et a Sixto IV et Ale- xandro VI approbatam.
7. Tertium corollarium. — Tertio sequitur, nunc piures esse in Ecclesia quam quatuor regulas approbatas. Nam, praeterquam quod religio Carmelitarum suam propriam regulam approbatam habere contendit , Carthusienses, et Minimi, et Societas, et fortasse alii habent suas, quia nec esse possunt sine regula, ut dixi , nec potest religio esse approbata sine sua regula; hse autem religiones approbatai sunt, ut supponimus, et non profiteutur su- pradictas regulas ; ergo unaquseque habet suam approbatam. Neque enim inillis priori- bus quatuor major aut diversse rationis appro- batio cogitanda erit ; nullo enim fundamento hoc dici potest, cum, eadem auctoritate Pon- tificia, et eisdem verbis etiam hee posteriores regulae approbatse et confirmatae sint; de quo videbimus plura in particulari infra tractando de approbatione Societatis. Non omittam etiam advertere, in nono tomo operum D. Hieronymi haberi regulam monachorum ex scriptis D. Hieronymi a Lupo de Oliveto, Ge- nerali ejusdem Ordinis, collectam, ibidemque refert litteras Apostolicas Martini V, quibus eam approbavit, ut monachi illius ordinis, qui prius secundum regulam B. Augustiui profitebantur, sub propria regula, D. Hierony- mi nuncupata , deinceps profiterentur. Extat etiam regula S. Pachomii , quem ab Angelo dictante accepisse Hieronymus refert, et suh ea multos ^Egypti monaclios vixisse.
CAPUT II.
QUAM OBLIGATIONEM INDUCAT KEGUIA RELIGIOSA , ET QU0M0D0 COGNOSGATUR QUANTA SIT TALIS 0BLIGATI0.
1 . Duplez mod-us condendi regulam cum ju- risdictione, aut sine illa. — Supponimus hanc regulam habere aliquam vim et rationem le- gis, ut constat ex usu , et sensu omnium reli- gionum, et patebit magis ex dicendis. Ad quod explicandum adverto, statum religionis, ut seepe dixi, dupliciter po?se considerari , vel seclusa jurisdictione ecclesiastica a PonlihVi-
LIB. I. DE OBLIGATiONlBUS RELIGIOSORUM, ETC.
bus collata Preelatis, vcl toti communitali rc- ligiosee ; vel adjuncta hnjnsmodi jurisdictio- ne. Et utroqne modo intelligi poiest in eo esse regulam ; imo in principio religionnm vidcn- tnr regulee hoc modo institutee, et prius potius per modum instructionis et doctrinee , quam per modum legis, ut videre licet in multis ex constitutionibus, seu regulis S. Basilii ; postea per modum eujusdam statuti conventionalis, quod non est proprie lex, sed habet vim in mutua promissione et pacto ; addita vero ju- risdictione per Ecclesiam , confirmatur reli- giosa regula ( sub qua semper constitutiones et statuta comprehendimus), ut habeat veram et propriam rationem legis. Est autem preete- rea advertendum nonnullas esse leges datas regularibus, vel omnibus, vel certis religioni- bus, immediate ab ipsis Pontificibus Summis, quarum aliquee continentur in jure canonico sub titulis de Regular., et de Statu monach., de Religiosis domibus, et nonnulla sub titulis de Voto, de Sentent. excomm., et aliis; aliquse vero sunt extra corpus juris in Bullario, seu collectione Constitutionum Pontificalium , et aliis Motibus propriis, qui extra illud opus vagantur; de quibus legibusin hoc capite non agimus, tum quia non pertinent ad regulam, sed potius ad jus canonicum , quod interdum preecipit laicis, interdum clericis, interdum secularibus, interdum vero regularibus. Tum etiam quia non est dubium quin illse obligent in conscientia; modus autem et gradus obli- gationis ex verbis et materia sumendus est, atque etiam ex pcena, prsesertini quando ha- bent censuram annexam : et quse istamipso jurc imponunt, explicatao a nobis sunt in tom. 5 de Censuris. Preeter has ergo leges re- gulaipsa religiosaperPontificem coufirmatur, ut vim habeat legis non tantum conventiona- lis, sed etiam jurisdictionalis ( ut sic dicam) ; et simihter statuta vel constitutiones, quate- nus a religione fiunt per potestatem a Ponti- fice acceptam, veram rationem legis habent.
2. Regula religiosa plus olligat quam con- silium. — Ex his sequitur, regulam religiosam necessitatem aliquam operandi imponere; hoc enim est de ratione legis, et per hoc differt a puro consilio, ut ex propria materia, lib. 5 de Legib., cap. 4, suppono. Regula autem re- ligiosa non est merum consilium, quia prseter illam sunt multaalia, quae ex consilio possunt religiosifacere;nanr,ntrecte dixitS. Benedic- tus, in cap. ultimo suse regulae, non totaperi- fectio in sola regula est ; et nihilominus re- ligiosus omittens alia consilia supra suam re-
gularn, non censetur deesse suo muneri et statui; si autem suam regulam preetermittat, deficere censetur a sua obligatione ; ergo talis regula respectu illius plus est quam consi- lium ; ergo aliquam necessitatem imponit. Et confirmatur ex dictis, quia talis regula ex jurisdictione procedit; ergo ab illa habet vim et dirigendi et cogendi, quee est moralis ne- cessitas. Heec autem duplex solet esse in legi- bus : una sub obligatione ad culpam ; alia sub reatu pcense, quas nos directivam et coac- tivam appellamus, licet aliqui soleant utram- que sub coactione comprehendere. Si ergo loquamur de possibili, utraque locum haberc potest in regula religiosa, quia jurisdictio Proelatorum perfecta est, et ad utrumque ac- tum dirigendi et cogendi se extendit, ut tomo superiori ostensum est. Imo, seclusa jurisdic- tionej in statuto conventionali posset intelligi utraque necessitas, conscientia? in virtute pacti et promissionis, si per statutum fides da- ta exigatur ; pcena autem ex eodem capitc, quamvis coactio et exactio non possit esse tam rigorosa, seclusa jurisdictione, ut supra etiam deciaratum est.
3. Potestque primo oMigare acl mortale iu materia gravi. — Potest secundo acl veniale so- lum olligare. — Potest autem primo lex, pra> sertim ecclesiastica, interdum obligare ad culpam mortalem ; quam efficaciam posse ctiam habere regulam religiosam dubiuni non est, si cum potestate, quse non deest, concurrat instituentium voluntas, et materia rcgulse gravis sit, et capax tantse obligationis. Deinde secundo potest interdum regula obli- gare ad solam venialem culpam ; quod etiam in re est clarum, quando materia non est capax majoris obligationis, quamvis de no- mine sit qusestio an talis regula mereatur no- men prsecepti vel legis. Qui enim putant pec- catum veniale non esse contra legem vel prae- ceptum, consequcnter dicent talem regulam quoad hanc partem non esse legem vel prae- ceptum, sed simplicem ordinationem. Imo Scotus, in 2, distinct. 21, qusest. \, vult com- prehencli sub consiliis ; tamen (ut dixi) queestio est de nomine, et simpliciter loquendo melius appellatur preeceptum, licet ratione materise diminutam obhgationem inducat, et in ordine ad charitatem conservandam non sit prsecep- tum simpliciter necessarium, de quo videri potest Cajetanus 2. 2, qusest. 186, art. 9, et Opusc. 25, tract. 1 ; Vega, lib. 14. in Triden- tini, cap. 13; Navar., iu cap. Negotium, de Pcenit., distinct. 5, num. 7.
CAP. II. QUAM OBLIGATIONEM INDUCAT REGULA RELIGIOSA, ETC.
•4. An cle materia gravi possit ferri prcccep- tum leve. — Vera resolutio prolatur ratione et auctoritate. — Difficilius autem dubium est, si materia pra?cepti sit capax obligationis sub mortali, au sit in potestate instituentis regu- lam non imponere tantam obligationem, im- ponere tamen aliquam in conscientia, ita ut illa transgressio ex vi regulse sit peccatum veniale. Aliqui enim, in quibus sunt Rellar- minus, lib. 3 de Laicis, cap. 11, ad fin.; Me- din., 1. 2, qua3st. 06, art. 4; Vasquez, 1. 2, disput. 158, cap. 4, putant non esse lioc in potestate legislatoris, quia vel preecipit, vel non (inter heec enim non potest dari me- dium) ; si autem preecipit, preeceptum natura sua infert obligatiouem proportionatam ma- terice, nam boc ex natura rei sequitur, nec potest per voluntatem bominis impediri. Cee- terum, verius existimo circa eamdem mate- riam posse imponi regulam obligantem ad mortale, et nibilominus posse auctorem re- gulee moderari postea inteutionem suam, et obligare tantum ad veniale. Hoc probavi in tractatu de Legibus, lib. 3, cap. 27; sequun- tur Sancbez, lib. 1 de Matrim., disput. 9, num. 6; Valentia, tom. 2, disput. 7, queest. 5, punct. 6, queest. 2 et 3, et alii, quos citato loco allegavi. Nam tota obligatio positivi prce- cepti pendet ex voluntate ferentis, et nulla e=t mere necessaria, etiam supposita volun- tate prseeipiente ; quia in bacmet voluntate, et in ipso prcecepto potest intelligi latitudo, ut sentire videntnr qui mandatum a preecepto distinguunt, non solum in materia, sed etiam in modo jubendi, ut videre licetin Sylvest., verb. Lex, queest. 8, et verb. PrcecepUm, qusest. secunda; Navar., in Summ., cap. 23, numero quadragesimo octavoetsequente refe- rente D. Tbom. in Quodlib. 1, queest. 9, arti- culo vigesimo, ubi multum favet liuic sen- tentiee, ut statim videbimus. Eam etiam sup- ponunt omnes auctores, qui dicunt leges bu- manas non obligare acl mortale etiam in ma- teria gravi, sed tantum ad veniale, quando veiba plus non indicant, ut late refert Gutier, lib. 1, cap. septimo, numero vigesimo ; Hen- riq., lib. 11, cap. decimo tertio, numero 2, in fine ; Gerson, in tract. de Vita spirituali ani- mae, lect. 5, alpbab. 63, lit. G, et seq., ubi ita videtur interpretari difficilem opinionem , quam babuerat in eodem tractatu, lect. 1, peccatum veniale solum differre a mortali ex misericOrdia Dei, non ex natura rei ; esset enim minus improbabilis illa sententia, si intelligatur de miserioordia Dei, non quidem
dissimulante aut non puniente malitiam talis pcccati, ut gravem, quamvis revera talis sit ; bic enim sensus omnino caveiidus est ; sed de misericordia non preecipiendi vel prohi- bendi tales actus cum toto illo rigore quo posset, ex quo fit ut de facto, et reipsa tan- tam non babeat malitiam ; quo sensu non est ita improbabilis illa sententia, licet vera non sit in legibus divinis, quia, si positivee sint, nobis non constat per specialem revelationem de tali moderatione voluntatis Dei, nisi qua- tenus materia ipsa eam postulat; si vero sint naturales, obligant per modum naturse, ac proiude quantum possunt, juxta materiee ca- pacitatem. In bumanis autem preeceptis, quamvis non sit universalis, quia interdum non potest legislator bumanus obligare ad mortale, etiamsi velit, propter incapacitatem inateriee , e contrario tamen potest legislator humanus nolle obligare quantum potest in aliqua materia, et banc voluntatem suam satis explicare. Et hanc differentiam inter praecep- tum hominis et Dei indicavit aperte D. Tho- mas 2. 2, queest. 105, art. 2, ubi propterea dicit, inobedientiam contra Deum esse majo- rem, quo majus est bonum omissum vel ma- lum commissum ; quia intentio Dei accommo- datur rnateriee, ut sic dicam ; inobedientiam vero hominis non semper esse majorem, licet sit contra majus bonum, quia aliud minus bonum potest essc magis de intentione preeci- pientis. Vult ergo peccatum coutra legem hu- manam in graviori materia posse esse levius ex intentione praacipientis ; ergo eadem ra- tione poterit esse leve peccatum, etiamsi ma- teria sit gravis, ex intentione preeeipientis,ab illo enim totum hoc negotium pendet. Potest ergo in materia gravi iegem, vel simplicem ordinationem imponere, quee obliget in con- scientia, solum tamen ad venialem cnlpam. Atque boc indicare voluit Martinus V, in ap- probatione regulee monachorum S. Hiero- nymi , ubi in fine declarat transgressores illius nou propterea mortalis peccati vinculo ligari, , non quia materia sit incapax illius obligatio- nis, sed quia illam imponere non vult ; sic enim ait , Volumus, etc; non excludit autem minurem obligalionem in conscientia, tum quia non sine causa dixit nou ligari ad mor- talem culpam ; tum etiam quia subdit, ut pro modo culpce pro hujusmodi transgressionibus puniantur. Et ideo etiam in nostra Societate declaratum est, regulas non obligare ad pec- catum mortale, vel veniale, 6 part. Constit., cap. 5, quia poterant ad unum vel alterum
8
LIB. I. DE 0BUGATI0NIBU8 RELIGIOSOBUM, ETC.
lantum obligarc, ct ita habent raultarum re- ligionum regulee; cst ergo possibilis talis obli- gatio, dc qua rc plura dixi in tractatu dc Le- gibus Citato.
5. Potest tertio ad solam poenam, et non ad culpam obligare. — Tertio etiam potest dari re- gnla quffi nullam obligationem in conscientia, etiam ad culpam venialem inducat, sed solnm ad poenam obliget ; lioc enim multi putant sufficere ad veram rationem legis. Alii solum voluut hanc appellarc legem conventionalem. Sed non est in nominibus immorandum ; cer- tum est enim posse Praelatum, habentem ec- clesiasticam ju'risdietioiiem3 ex vi illius, et se- cluso alio pacto, imponere hanc necessitatem operandi snb reatu talis pcenoe, vel (ut etiam hujus vocis invidia tollatur) sub tali grava- mine, non imponendo immediate obligatio- nem ad culpam respectu actus immediate imperati. Probatur, quia bic modus necessi- tatis non involvit repugnantiam, nec excedit linmanam jurisdictionem , quia multo major est neccssitas sub obligatione ad culpam ; et quia princeps potest non permittere aiiquem actum, nisi cum tali onere. Potest ergo heec necessitas imponi ex vi jurisdictionis huma- iue. Illud autem imperium ex bac parte suffi- ciens est ad rationem legis, quia jam impouit aliquam necessitateru, et excedit rationem consilii, et ideo a multis dicitur lex pure pco- nalis.
G. Semper tamen involvit aliqitam oUigatio- iionem in conscientia. — Addimus vero neces- sario involvere aliquam obligationem in con- scientia, seu in illam tandem resolvi, quia sine illa , nec vera ratio lcgis subsisteret, nee vera necessitas moralis induci potest. Decla- ratur, quia si talis rcgula imponit pcenam transgressoribus , obligat illos in conscientia, saltem ut patiantur pcenam ; dat enim jus su- periori ad puniendum talem actum, quem punire juste non posset, nisi regula illum sic prohibens posita fuisset ; ergo necesse est ut # obliget subditum etiam in conscientia ad pa- rendum superiori talem pcenam imponenti, id est, ad non resistendum illi violenter, si pcena consistat in passione, vel ad exequen- dam illam , si consistat in actione , et stri- cte proecipiatur. Unde Martinus Y supra ad- junxit : Per suos superiores prp eorum ex- cessu et transgressione, ac modo culpce injungi raleat pcenitentia salutaris, quam susciperc, et adimplere iencantur. Quocirca etiamsi regula non taxet certam pcenam, eo ipso quod reguia est. subjieit lioc modo trahsgressorem justse
pcense , sive immediate, sive mediante aliqua culpa, alioquin non haberet in quo a mero consilio distingueretur , ut significavit Hicro- nymus, lib. 1 contra Jovinian., dicens : Quod prcecipitur , imperatur ; quod imperaiur , ne- cesse est fieri ; quod si non fiat, pcenam hahet; et infra : TJbi consilium clatur, offerentis con- silium est ; uli prceceptum, necessitas est ser- vientis, habetur in cap. Quisquis, 1-4, qusBSt. i . Ut ergo regula a mero consilio distinguatur, oportetutnecessitatem aliquam,saltem ad po> nam, inducat.
7. Quo ex tribus dictis modis regnla religiosa olliget. — Cum ergo hi tres modi obligandi possibiles sint in regula religiosa, non possu- mus in communi statuere quomodo de facto obliget; quia nullus ex dictis modis est sim- pliciter necessarius ad regulam religiosam ut sic, et in particulari potuerunt institutores religionum eligere imum vel alium modum obligandi. Propter quod graves Doctores dif- fieile putant defmire de regula religiosa, quo- modo obliget. Verumtamen in communi lo- quendo (ut dixi), nihil aliud respondere pos- sumus, nisi obligare aliquo ex illis tribus mo- dis, et ad nullum eorum necessario determi- nari. In quo est advertendum, quod tomo prre- cedenti, lib. 10, dixi, votum obedientise non obligare immediate ad servandam regnlam, nisi regula ipsa verbis satis expressis exigat voti obligationem. Et ideo non recte censent, qui putaut regulam religiosam ex genere suo obligare ad mortale ; quod senserunt Hcnri- cus, et alii, ex illo fundamento, quod voti obli- gatio ex genere suo obligat sub morlali , et obligatio regulse est obligatio voti. Falsum cst autem hoc fundamentum, quia votum non obligat ad servandam regulam, sed ad obc- diendum secundum regulam ; et ideo propria obligatio regulee, ut sic, non ex voto obedien- tia?, sed ex propria ratione legis, et ex princi- piis ejus colligenda est, et heec de prima partc tituli.
8. Assignantur principia ad dignoscendum quce et qualis sit obligatio regulamm. — No- talio quadruplicis modi ferendi regulam. — Difficultas ergo superest, quomodo in particu- lari cognoscetur an aliqua regula religiosa obliget ad culpam gravem, vel levem, vel so- lum ad pcenam. Quod quidem judicabitur fa- cilius ponderando et expendendo verba unius- cujusque regula?, et considerando communcm sensum, et consuetudinem uniuscujusque re- ligionis; et fortasse infcrius, tractando de va- rietate religionum , iu 2 tractatn, aliquid de
CAP. II. QUAM OBLIGATIONEM 1NDUCAT REGULA RELIGIOSA, ETC.
'.)
singiilis altingeinus. Nunc vero generalia quae- dain priucipia vel regulae propouenda sunt. Quatuor ergo niodis potest se habere quoad hanc parteui aliqua regula vel institutum reli- gionis. Primo, ut in eo distincte, et (ut aiunt) in actu signato explicetur mentem religiouis esse obligare in vi prcecepti quantum potest juxta uniuscujusquc materice capacitatem. Se- ciindo , ut explieet eodem modo obligare ad yeniale tantum, et mmquam ad mortale ex vi regulce, nisi ubi specialibus verbis fuerit ma- jor rigor prcecepti expressc declaratus.Tertio, ut eodem expresso modo explicetur in regula non obligare in conscientia ad aliquam cul- pam etiam venialein, sed solum reddere trans- gressorem reum pcence. Quarto, ut nihil ho- rum in regnla declaretur, sed absolute feratur ordinando, statuendo, aut prascipiendo quce agenda sunt.
9. Deprimo modo ferendi regulam. — Exliis modisprimusvideturposseaccommodariadre- gulam S. Francisci ; nam (ut dicitur in Clem. Exivi de Paradiso) ubicumque in illa rcgula ponitur nomen prcecipiendi, aut hoc verbum ie- neantur, aut cequivalens, censetur obligare sub mortali. Yerum est tamen in regula ipsa pri- mitiva hoc non explicari sub his formalibus verbis ; tamen a Pontificibus ita declaratum cst, quia consuetudo ipsiusreligionis ita etiam regulamdeclaravit, quodest signum hanc fuis- se mentem institutoris, et aprincipio ita fuis- se intellectam. Juxta hanc ergo intcrpretatio- nem regula illa obligabit ad mortale, ubicum- que fuerit constituta per modum prcecepti, ct materiacapax sit. Alice vero rcgulee, quce non habent hujusmodi verbum, obligabunf juxta modum infra explicandum circa quartum membrum supra positum, quia quoad eam par- tem nihil speciale declaratum est. Quocirca in rigore nuiiam invenio religiosam regulam, in qua universalis obiigatio pro tota illa explica- ta sit illo primo modo supra declarato. Efc juxta doctrinam D. Thomce, dict. Quodlib. i, art. 20, talis modus regulse non esset conve- niens, alias status religiosus esset religiosis in laqueum peccati mortalis, quod vix aut nun- quam posset declinari.
10. Desecundo modo Upariito. — Exponitur una pars. — Secundus modus regulse suavior est, et ad tollenda pericula cautior, et ad in- vitandum ad perfectionem sufficiens. Duas autem continet partes. Una est negativa, sci- licet non obligare ad mortale, et hcec est fre- quens in multis regulis, ut supra citatum cst de regula S. Hieronymi, ex Martinn V, ct de aliis
infra in tertio modo dicetur. Solum adverlo, aliquaudo poui illam declarationem sine ulla exceptioue, ut in dicto Brevi Martini V. Ni- liilominus tamcn subintelligenda necessario est exccptio aliqua. Prima, nisi regula aliqua contineat materiam voti, ut est, verbi gratia, qua? prohibet habere proprium, qua3, licet ex vi regulae non obliget sub mortali, obligat ta- men ex vi voti. Secunda, nisi aliqua regula in particulari expresse declaret talem oMigatio- nem, nam, ut habet regula 3ijuris, in 0, ge- neri per speciem derogatur. Oportet tamen ut verba legis non possint aliter explicari ; quando cnim illa generalis declaratio est in regula, non sufficiunt simplicia verba quan- tumvis preeceptiva, ut, teneantur, prcecipimus, etc, ad inducendam dictam obligationem, quia propter hcec et similia verba ponitur illa de- claratio, alias nullum fere haberet effectum ; necesse est ergo ut addatur aliud speciale si- gnum indicans intentionem legislatoris esse obligare sub culpa gravi, non obstante dic- ta generali declaratione. Hoc autem signum juxta communem usum duplex est. Unum, qnando additur , in virtute oledientiw ; nam tunc expresse significatur actum illum consti- tui intra propriam et rigorosam materiamvo- ti obedientite, seu exigi a religioso proprium obedientise debitum, quod ex genere suo obli- gat sub mortali. Alterum signum est, quando additur pcena excommunicationis majoris ipso facto incurrendte, quia talis censura non in- curriturnisi pro peccato mortali. Dixi autem ipso facio incurrendce, quia, si solum esset in- ferenda, licet alias sint opiniones, an hoc sit signum obligationis ad mortale, quas late exa- minavimus, lib. 4 de Legib., cap. 18, a num. 16, in prsesenti casu non debet censeri sufti- ciens ; nam , cum supponatur generalis de- claratio, quod regula non obligat ad mortale , ut in particulari oppositum fiat, necesse est addi signum certissimum, et omni exceptione majus; illud autem non est hujusmodi, quia comminatio excommunicationis ferendce , et scepe sistit in sola comminatione, et referri potest ad ipsos Pradatos, ut ipsi cogant per excommunicationem ad regulam servandam ; et tunc non erit obligatio ad mortale, doncc Prcnelatus ponat prceceptum ab homine sub illa rigorosa obligatione.
11. Exponitur altera pars ejusdem secundi modi. — Girca aliam partem affirmativam de obligatione ad veniale, adverteudum est du- pliciter contineri posse in regula : primo ex- plicite, quia, scilicet, utraque pars expresse
10
LIB. I. DE OBLIGATIONIBUS BELIGIOSORUM, ETC.
declaratur; et timc res est c.lara quanturn acl geneialem intentionem instituentis, licet du- bitari possit an extendatur ad ornnes et singu- las regulas, in quo ipsa verba talis declaratio- nis preecipue consideranda sunt ; etdeindc ma- teria aut modus regularum ; nam, ut signiii- catD. Tliomas, dict. Quodlib., etinfra, in cap. sequentij explieabimus, in regula noimulla misceri solent, quee sunt pura consilia, in quae nulla obligatio in conscientia cadit etiam ad veniale ; quod locum babet , non obstante preedicta generali declaratione, quia illa in- telligitur fieri juxta materiam proportionatam; hujusmodi autem est quidquid in regula ba- betur per modum praecepti , vel statuti , aut ordinationis, non vero id quod solum ponitur per modum consilii ; quia illa declaratio non fit ad ponendam obligationem, ubi ex vi ver- borum non postulatur, scd ad limitandam il- lam, ubi ex modo regulee postulatur. Tunc er- go in tali niateria, quantumcumque gravis sit, obligatio est sub veniali ; erit tamen ma- jor in graviori rnateria, semper tamen intra illam latitudinem. Alio modo potest illa pars contineri in regula solum tacite, seu prsesum- ptive, quia scilicet, solum obligatio ad morta- le negatur, de altera vero tacetur, ut fit in dic- ta declaratione Martini V ; nam per hoc ad- mitti seu relinqui videtur , juxta cap. Nonne , de Pra3sumptionibus,qu8eprsesumptio erit evi- dentior, si in regulaipsa expresse supponatur in generali olligatio in conscientia; nam cum heecduplex tantumsit, exclusauna,tantum re- linquitur altera. Siautem illa generalis decla- ratio non habetur, res est magis dubia, quia datur tertium membrum, quo possit regula obligare, ut supra diximus. Nihilominus, quia illa duo membra incompatibilia non sunt, imo valde germana, scilicet obligare ad culpam ve- nialem, et ad aliquam poenam, ideo qui pree- cise excludit obligationem ad eulpam morta- lem, videtur plane totam aliam obligationem, quee ex vi legis inferri potest, admittere; quod probabilius fiet ex his quee in quarto puncto dicemus.
42. De tertio modo. — Hinc ergo ortus est tertius modus ferendi, et expresse declarandi regulam, ut neque ad veniale, neque ad mor- tale peccatum obliget; ita fit in religione Preedicatoruin , ut refert D. Thomas, 2. 2, q. 186, art. 9, ad 1, et significat suo tem- pore fuisse hoc singulare in illa religione; nam cum de aliis religionibus dixisset, regu- lam obligare saltem ad venialem culpam (quod infra declarabimus ) subdit: Tn aliqua,
tamen retigione, scilicet ordinis fratrum Prce- dicatorum, transgressio talis vel omissio, ex suo genere, non olligat adcnlpam, neque mor- talem, neque xenialem, sed solum ad pcenam taxatam sustinendam. Ubi Cajetanus addit, hanc declarationem non fuisse in illo ordine a principio ejus, sed factam esse in secundo capitulo generali anno 1237. Non exponit au- tem' an declaratio illa cadat etiam in regulam D. Augustini, quatenus eam dicta religio pro- fitetur, vel solum in proprias constitutiones ejusdem religionis. Nam si vera est differentia inter regulam et constitutiones, quam supra, cap. 1, n. 5, ex Antonino et aliis retuli, non po- tuit illa religio regulee obligationem moderari, sed sblnm suarum constitutionum ; et hoc vi- dentur sonare verba quee Cajetanus refert : Nolumus quod staiuta nostra olligent ad cul- pam, sedsolum adpcenam. Verius tamen exis- timo declarationem illam extendi etiam ad ip- sam regulam. Nam D. Thomas de ipsa regula loquitur, et ratio eadem est in illa ; et proba- bilius existimo esse in tota religione potesta- tem ad hanc declarationem seu moderationem faciendam, etiam in regula, ut supra dixi.
13. Ex obligatione directa ad solam pcenam restdtat per consequentiam olligatio atiqua in conscientia. — Notanda sunt etiam illa verba, sed solum ad pcenam taxatam sustlnendam. Circa quae Cajetanus dubitat an heec sit obli- gatio in conscientia, necne; et negative res- pondet, quia declaratio regulee excludens ab illa obligationeminconscientiauniversalis est; ergo nec circa sustinendam pcenam, illam re- linquit. In quo videtur contrarius his quee su- pra, num. 6, diximus; sed non est ; quia lo- quitur preecise, et ex vi regulee, et de directa obligatione ejus; nos autem locuti sumus de obligatione cousequente ex natura rei, vel ex preecepto superioris. Itaque si regula imponat pcenam ipso facto a subdito exequendam, et non infligatur a Preelato ( id enim facere po- test et solet, ut ibidem Cajetanus refert), non magis obligat in conscientia ad exequendam pcenam, quam ad non committendam traus- gressionem; quia declaratio universalis est, ut recte Cajetanus argumentatur ; si autem pcena per Preelatum imponenda est, vel consistit in actione exequendaab ipsomet subdito adpree- ceptum Preelati, et tunc juxta modum pree- cepti erit modus obligationis ; unde, si proecep- tum fuerit rigorose positum, erit quidem obliga- tio ex vi praecepti, non ex vi solius regulee. Vel pcena solum passive sustinenda est a subdito, et tunc non habet locum directa obligatio in
CAP. III. QUOMODO DIGNOSCATUR REGULAM OBLIGARE, ETG.
11
eonscientia, qnia ksec non cst ad patiendum, scd ad agendum, qnamvis intelligi possit obli- gatio ad non resistendum violenter, ad qnod videtur teneri subditus ex vi subjectionis et obedientioe. Dices : nnlia ergo obligatio oritur ex bac lege pcenali, nam tota hffib oritur ex vi obedientice debitce Proelato. Respondetttr : regula tunc facit ut illa pcenalitas per modum supplicii et vindicationis sit materia obedien- iiie juste imposite; nam siue tali caus-a non posset Pnelatus juste vel rigorose prsecipere talem actionem, vel cogere ad talem passio- nem. Et ita obligatio in conscientia, qttea ibi intervenire potest, radicaliter fundatur in re- gula, et in declaratione ejus, prout a D. Tbo- ma etiam insinuatur ; dicit enim regulam non obligare ad culpam, sed ad pcenam ; loquitur enim de obligatione in conscientia ; sentit crgo in ordine ad poenam oriri aliquam obli- gationem in conscientia, quoe non videtur posse esse alia, nisi quee a nobis explicata est.
1 i. Hic tertius modus ferendi regulam dis- tincte habetur in Societate. — Et juxtahaec (ut Cojetanus etiam dixit) intelligenda est omnis alia regula, qnte similem babuerit declaratio- nem,, qualem babet nostra Societas distinctis- simam , et tollentem omnem dubitationem, 6 part. suarum Constit. , cap. 5 , ubi dicitur, universas constitutiones, declarationes,, aut or- diuationes, exceptis tantum Societatis votis, non inducere obligationem ad peccatum mor- tale vel veniale, nisi addantur expressa signa hnjus obligationis, ubi ponuntur hoec duo, in nomine Domini nostri Jesu Christi, vel in vir- tute obedienlia\ tanquam specialia religionis. Supponitur autem aliud signum de pcena ex- oommunicationis, nt generale ex vi juris coin- mttnis, quo interdum etiam utuntur constitu- tiones Societatis, ut infra videbimus. Est au- tem peculiaro in illa declaratione., ut nulla mentio in ea fiat obligationis ad pcenam, et in tota regula Societatis boc specialiter obser- vari potest, ut rarissime pcena aliqua taxetur, neque illius comminatio fiat, sed simpliciter, quee agenda sunt, statuantur. Quod non ideo fit, quia ex regulis ipsis non sequatur obliga- tio ad aliquam pcenam ; boc enim, ut diximus, et ex natura rei seqttitur, et ad disciplinam re- ligiosam necessarium est, quae in Societate exacte retinetur, appositis per superiores pce- nitentiis pro levissimis etiam contra regulam transgressionibus; sed volttit nobis significare S. P. N. Ignatius, primo, altimnos snosamore pctius quam timore regendos esse ; unde in
citato loco concludit : Et loco timoris offensce succedat amor, et desiderium omnis perfectio- nis, ct ut major gloria et laus Christi Creato- Hs ac Domini nosiri consequaiur. Deinde vo- luit utj quando contigerit aliquem in regttlffi observatione deficere , non solum patienter sustineatur pcena , sed etiam voluntarie ac studiose procuretur; et ideo part. 3 Constit., cap. I, § 28, et in Summ. const., § 51 : Ali- quoiies (inquit) singulis annis omnes a sitpc- riore sibi posnitentias injnngi propter de/ectum observationis rcgularum putant, iit ha>c cura indicium sit illius, quam de suo profectu spiri- tuali in via Dei quisque habet.
CAPUT III.
QU0M0D0 DIGN0SCATOR REGOLAM 0BLIGARE., QOAND0 ID N0N EXPRIMIT.
1. Arguitur hunc quartum modum semper importare gravem obligationem. — Quarttis modus ferendi regulam religiosam propositus proecedenti cap., n. 8, atque in prsesenti sepa- ratim tractandus, quia ttberiorem doctrinam continet, usitatus fuit ab antiqttis Patribns ; simpliciter enim regulam constittiebant , et modum obligationis ejus non declarabant; et ideo difficile est judicare quoe obligatio ex tali regnla nascatur in profitentibus illam, non ratione voti adjuncti (de hoc enim jam stipra dictum est), sed ratione sui, quatenus est quse- dam lex talis communitatis, qttam servare te- nentur qui cfficiuntur membra ejus. Et estra- tio dubii> quia regula est vera lex, ut supra dixi , et utitur propriis verbis preeceptivis ; ergo obligat ctim omni rigore legis, id est, ad peccatum etiam mortale, quando materia est capax. Coiisequentia probatur ex declaratione Pontificis in dicta Clemen. Exivit, ubi, ex eo quodS. Franciscus, in stia regula, ad qtieedam apponit verbum prwcepti , vel Eequipollentis, colligit obligationem ejus sub culpa gravi. Minor atttem patet ex regula Augustini, in cu- jus initio ponit : Hcec sunt, quce ut observetis pr&cipimus in monasterio constituti ; et in fine ait : Ubi vos inveneritis ea, quce scripta sunt, facientes, aglte gratias Domino; ubi autem sibi qvAcumque vestrum videt aliquid deesse, doleat de prceterito, cateat de futuro, orans ut debi- tum dimittatur, in quibus verbis significat htinc defectum in regula non esse absque cul- pa coram Deo. Et S. Benedictus in Prologo SU33 regulse sic incipit : Ausculta, o fili, pr&- cepta magistri,e\Q,.; etdeilla sic seribit Bernar-
4 2
I.IB. I. DE OBLIGATIONIBUS RELIf.lOSORUM. ETC.
dus, libr. de Praacepto et dispensatione, cap. 2: UniversaBenedictiinstituta non profitenti- bus qnidem monita tantum, seu consilia cen- senda sunt, nec gravant non observata, cum tamen profitentibus in prcecepto, prcevaricanti- bus in crimine fiant. Regula etiam S. Paeho- raii sic incipit : Hcec sunt pra-cepla vitalia a tribus onajoribus tradita.
2. Prima opinio in prcesenti capite. — Dic- tm opinionis nullus auctor expresse. — In hac re tres possunt esse sententise. Prima est, hu- jusmodi regulain vi sua, et ex primaria inten- tione instituentium, obligare ad culpam, quan- tum potest juxta vim verborum et capacitatem materiee. Pro qna sententia citari possunt Henricus, et Joannes de Neapoli, quos supra retulimus, qui magis videntur loqui ratione voti, quam in virtute legis. Hanc vero senten- tiam circa regulam Augustini fere sequitur An- tonin., 3 part., tit. 16, cap. 1, § 6; et de re- gula S. Benedicti ex parte idem tenet Turre- crem., tract. 5 et 6 in illam, ubi ponderat verba Prologi : Ausculta, o fili, prvcepta ma~ gistri, et admonitionem tui patris libenter ex- cipe. Exquibus colligit regulam obligare quoad preecepta cum toto rigore, quamvis quoad ad- raonitiones non ita obliget. Quoadmodum au- tem distinguendi, obscure loquitur, quia non ex verbis,sed ex materia pulatesse distinguen- da ; nam si contineant fmem regulee, vel sint essentialiter necessaria ad illum, non putat esse preecepta, etiamsi per modum prseeepti ferantur. Ex qua declaratione, si recte atten- datur, nihil firmum colligi potest, sed potius ex illa sequitur regulam ut regulam non in- ducere obligationem, sed res ipsas, quse cou- tinenturin regula, aliquandoafferreobligatio- nem, vel ex. natura sua, vel ratione voti. Et in idem fere redit sententia Antonini, unde nul- lum invenio auctorem qui hanc sententiam expresse asserat , quamvis multi Canonistee illi faveant, dum asserunt regulam religio- nis, si utatur verbis preeceptivis aut eequiva- lentibus, et materia alias gravis sit, obligare ad mortale, nullam fere in hocdifterentiamfa- cientes inter preeeepta regulee religiosee , et quselibet alia prsecepta juris canonici, ut vi- dere licet in Panorm., in cap. Nam concupis- ceniiam, de Constit., et in cap. Relatum, Ne clerici vel monachi ; Felino, in dict. cap. Nam concupiscentiam, num. 9, et aliis quos refe- runt, putantque esse sententiam D. Thom. 2. 2, qusest. 186, art. 9, quia ibi ait regulam obligare ad mortale ratione praeccpti, si in ea sit expressum ; quia tunc pprtinet regula ad
substantialia religionis, scilicet ad votum obe- dientiee, quod estfundamentumdictorum auc- torum. Non declarat autem D. Thomas quan- do regulacontincat prseceptum. Et eodem fere modo loquitur in Quodlib. primo, articulo vi- gesimo, ubi distinguit in rcgula tria, preece- pta, statuta seu ordinationes , et monitiones seu consilia : et quoad prsecepta affirmat obli- gare sub mortali, quoad alia negat ; non tamen declarac qnomodo obligent statuta aut moni- tiones, nec quomodo illa tria sint in regula distinguenda, an exverbis, vel ex rebus.
3. Semnda opinio bipartita. — Secunda er- go opinio esse potest, regulam religiosam, si de obiigatione ejus nulla fiat in ea generalis declaratio, nullam obligationem ad mortale peccatum inducere , quantumcumque veibis preeceptivis utatur, nisi vel aliquo speciali ver- bo ostendat ferre preeceptum sub virtute voti obedientiee, vel talem addat pcenam quse pla- ne indicet lapsum gravem, vel nisi consuetu- do ita fuerit regulam interpretata ; nihilomi- nus tamen obligare ad omniaqiue in ipsa con- tinentur sub veniali. Prior pars probatur pri- mo ex discursu D. Thomee in illo Quodlib., nam SanctiPatres, qui religiones instituerunt, noluerunt hominibus injicere damnationis la- queum, sed potius viam salutis ita ordinare, ut illius periculum esse nonposset; ergo non habuerunt intentionem multiplicandi prasce- pta obligantia ad mortale, nam ilia non pos- sent non esse in laqueum respectu totius com- munitatis, in qua plures infirmos et fragiles esse necesse est ; ergo quoiies verba omnino non cogunt ad intelligendum hujusmodi fuisse intentionem fundatoris, prfesumcnda non est. Secundo, id colligi potest ex ipso nomine re- gulee, quod de se non vendicat rigorosam vim preecipiendi, sed dirigendi et instruendi. Unde, licet sub generali regula in aliquibus particu- laribus ponatur verbum imperandi, vel in ac- tu signato, ut, prcecipimus, mandamus, vel in actu exercito, ut, omnes Jwc faciant, caveant, etc, non est sufficiens signum rigorosi pne- cepti, nam seepe uti solemus illis verbis ad explicandam simplicem ordinationem, sicut pater imperat filio sine intentione rigorose obligandi in conscientia ; vel, sicut dicitur Matth.7 : Prcecepit eis ne cui dicerent. Sicetiam Clemens I, epist. 5 : Doctrinis (inquit) et exem- plis Apostohrum cbedire prcecipimus, quod ex- plicat Glossa, id est, inonemus, in cap. Dilec- tissimis, 2, q. l.Vel saltem est certum sub illa voce etiam monitiones comprehendi, quia in Aposlolorum doctrinis et exemplis, tam pra?-
GAP. III. QUOMODO DIGKOSCATUR REGULAM OBLIGARE, ETC.
1
pepta quam consilia continentur. Igitur ex sub- jccta maleria et circumstaiitiis lenitur seepe ri- gpr illius vocis. Unde Navar., cap. 23 Summ., num. 50, dixit, illa verba ex originaria signiii- catione non indicare obligationem ad mortale. ct in dubio potius interpretanda esse de venia- li; preesertim si aliquee ccnjecturee adjungan- tur, quee in pivTsenti sunt : Primum, quod ta- lia verba ponuntur sub generali titulo regulee, et non rigorosee legis. Secundum, quod eodem tenore ponuntur in rebus levioribus. Tertium, quod ad iinem intentum per regulam nec ne- eessaria, nec conveniens erat talis obligatio.
4. Arguitur item ratione. — Prima. — Se- cunda. — Altera vero pars de obligatione ad veniale colligitur ex D. Thom., d. q. 186, art. 9, ad \, ubi ait, omnia, quee fiunt contra re- gulam., et non rigorose neque ex voto preeei- piuntur, esse peccata venialia ; et idem sentit in alio loco,, Quodlib. 1, quoad eam partem regulce, quam dicit continere ordinationes seu statuta. Idemque intelligit de omni regu- la, in qua expresse non declaratur inteutio- nem fundatorum esse lianc obligationem ex- eludere. Et Cajetanus, d. art. 9, circa ad se- enndum, in fine, ettom. 1 Opusc, tract. 25, q. i, ait regulam Augustini ex se obligare ad veniale ratione verbi prwcipimus , in princi- pio ejuspositi. Quodetiam sentiunt Umbertus, et Jo. Dominicus, in expositione ejusdem re- gulee, quos refert Anton. supra, § quinto et sexto^ quamvis concedant aliqua esse in regu- la_, quee sunt tantum consilia. Eodem fere mo- do sentit Turrecrem. de regula S. Benedicti., quem Antou., § 7, late refert. Ac deniquc auctores omnes citati in preecedenti opinione a fortiori hoc sentiunt. Et D. Bernardus, lib. de Pra3cepto et dispensat., cap. 12 et seq., ubi hane regulam constituit : Unixersoruvi quce per se aut propter se nec lona, nec mala sunt, autdivina institutione, aut propria cujusque professione fixa non sunt, non jussa quidem, licite, titrumlibet, vel admittanticr, vel omittan- iurjjussa vero sine culpa non negligantur, sine crimine non contemnantur . Sentit ergo, qua3 sunt in regula (de his enim tractat), se- cluso contemptu, sine mortali omitti ; hoc cnim vocat crimen ; non tamen sine aliqua culpa, etiamsi ex negligentia fiat, quee ad mi- nimum erit venialis. Ratio esse potest, prima ex D. Thoma, quia transgressio regulee est queedam dispositio ad transgredienda princi- palia vota, nam ad illorum observantiam or- dinautur regula., et omnia instituta regularia; ergo illa transgressio estqua^damdispositio ad
pcccandum mortaliter ; ergo cst peccatum ve- niale, nani propria ratio ejus est, ut sit dis- positio ad mortale. Secunda, quia verba rc- gulee sunt preeceptiva, vel ordinativa ; ergo vi sua inducunt aliquam obligationem, et in- tentio legislatoris quoad hanc partem prcesu- mitur conibrmis significationi verborum, quia cessant conjecturee omnes factre de obliga- tione sub mortali, nam heee minor obligatio est satis consentanea fini regulee et instituto- ris ejus, et est valde intrinseca ex vi talis mo- di ordinandi ; ergo, nisi expressa et quasi re- flexa intentione excludatur., semper inest ex vi reaxucc.
5. Tertia opinio, ejusgue fundamentum. — Suadeturprimo. — Secundo. — Tertio. — Ter- tia sententia est, regulam religiosam simpli- citer latam, sive ordinativis, sive preeceptivis verbis, de senonobligare ad culpam mortalem aut venialem , nisi quando vel in ipsa regula hoc specialiter declaratur, vel ex aliis circum- stantiis id colligitur , vel consuetudine ita re- ceptum ac interpretatum est. Fundamentum hujus sententiee esse debet, quia intentio fe- rentis talem regulam non est hujusmodi obli- gationem imponere, sed solum directionem et instructionem tradere , juxta quam religiosi vivere et gubernari debeant. Conjectura au- tem hujus intentionis est primo, quia hoc sufficit, et est magis accommodatum ad finem regulee. Secundo, quia vel illa obligatio orirc- tur ex voto, vel ex jurisdictione : non ex ju- risdictione , quia regulee factee sunt ab insti- tutoribus religionum , priusquam propriam jurisdictionem ecclesiasticam haberent , ut constat de S. Benedicto, et de S. Augustino, qui regulam fecisse creditur priusquam esset Episcopus. Et licet Episcopi vcl Pontifices ta- les regulas postea approbaverint, non tamen ideo addiderunt vim preecepti, sed solum ap- probarunt, et confirmarunt illas, ut obscrvau- tias regulares aptas ad consequendam per- fectionem , ut in simili dixit Navar. , Com- ment. 4, de Kegular., num. 29 et seq. Neque etiam oritur ex voto obedientige ; quia, ut su- pra dixi, religiosus non vovet servare regu- lam, sed obedire secundum regulam ; etideo, clonec Preelati preeceptum accedat, non obli- gat regula in conscientia, nisi ad hoc solum, ut rcligiosus sit paratus subjici disciplinee re- ligiosee secundumregulam. Unde argumentor tertio, quia non magis obligat regula scripta, quam Preelati jussio ; sed Preelatus cum jubet aliquid ordinario modo , sive utatur verbo maudandi^ sivc aliis simplicioribus, non obli-
LIB. 1. DE UHLlGATlOiNlBLS ULLIGIOSOIIUM, ETC.
gat in conscientia, nce censetur prsccipere ut jnrisdictione utens , sed ut spiritualis pater ; neque etiam censetur rigorose exigere pro- missam ohedientiam, donec expressis et quasi prseseriptis verbis id dcclaret ; ergo eodem modo de regula censendum est.
G. Auctovis opinio quantum ad gravem oili- gationem. — Inter has sententias difficile est ferre judicium , quia difficile est intentionem auctoris uniuscujusque regulae conjectari ; nam simplicia verba revera ad lioc non suffi- ciunt, ut generaliter dixit Navar., dict. c. 23 Summse, num. 50, et in religiosa regula pro- pter speciales rationes maxime locum habet, ut omnia adducta declarant. Heec autem ipsa difficultas satis persuadet, quod ad obligatio- nem peccati mortalis attinet, admittendam non esse in regula , nisi vel aperte contineat materiam voti, ut est apud Augustinum illa: Non dicatis aliquid proprium , sed sint vobis omnia comviunia ; vcl nisi contineat materiam alias per se necessariam, ut est illud apud cumdem Augustinum : Ubicumque femince sunt, invicem vestram pudicitiam custodite; et illud: Qui conviiio, vel maledkto, vel criminis objectu aliquem lcesit , meminerit satisfactio- ncm, quantocius curare quod fecit ; et ille, qui Icesus est, sine disceptatione dimittere. Vel de- nique nisi speciali aliquo signo, aut spirituali pcena, necessitas prsecepti sub gravi culpa aperte significetur ; cujus membri exemplum in materia alias non necessaria ( ut verum fa- tear) in regulis Basilii, Augustini, aut Bene- dicti non invenio, neque in regulis Pachomii, neque in iliis quse eircumferuntur nomine Hieronymi ; neque in regula Carmelitarum alia verba invenio , prseter htec : Debeatis , non liceat,jpjunent, etc, quse etiam in rigo- rosis seu proprie dictis legibus non solent gra- vem obligationem indicare.
7. Non olstat proxime diciis regula S. Francisci aut Pontificia ejus 'declaratio. — Solum facit nobis negotium regula S. Fran- cisci, praesertim addita expositione Pontificis, in d. Clemen. Exivi. Sed , si attente expen- dantur verba et circumstantise illius regula;, facile intelligetur nihil obstare diclam deter- minationem ; nam ter tantum in illa regula invenitur hic modus loquendi : Firmiter prw- cipio ; in quo Pontifex declarat rigorosum prsiceptum indicari, et merito, tum quia in tribus illis locis sermo est de materia trium votorum, in cap. 4 de paupertate , in 10 de obcdientia, in 11 de castitatc. Tum etiam quia illomodus exyggcrationis, Firmiter prce-
ciph , indicat obligationem et ( ut sic dicam ) voti firrnitatem. Tum etiam quia in illa rcgula valdc accurate distingnit Sanctus modum lo- quendi , quando vult prcecipere , vel quando vult tantum monere aut exhortari, vel consu- lere. Est etiam aliud in illa regula peculiare, quod in ea fit promissio servandi talem regu- lam ; ex qua promissione colligit Pontifex ri- gorosam obligationem regulee, quoad ea quce sub dictis verbis preecipit. Prfeter illa tamen tria loca, sunt alia, in quibus ponuntur heec verba, teneantur, vel, non debeant, quse Ponti- fex fatetur in rigore non cequivalere verbis preeceptivis, ibi : Licet fratres non ad omnia, quce sub verbis imperativi modi ponuntur iii regula, sicut ad prceceptorum seu prceceptis cequipolleniium obscrvaniiam ieneantur, expe- dit tamen, etc. Unde quse postea ipse decla- rat habere vim preecepti, speciale est rationc malerise, verbi gratia , voti paupertatis , vel alterius similis in eis contenti, vel etiam ex circumstantiis , et consuetudine ac traditione illius ordinis, quce ita intellexerat et observa- verat illa preecepta, ut de jejunio, et simili- bus.
8. Item ejusdem opinio quantum ad levem obl/gaiionem culpce venialis guce. — Quomodo in variis religionibus discernaiur regula a me- ro consilio. — Quod vero spectat ad obliga- tionem peccati venialis, non est multum con- tendendum : quia vix potest separari venialis culpa a transgressione regulce, ut statim di- cam n. 1.2. Et ideo verisimile est, ubi expresse non excluditur heec obligatio, induci per pro- pria statuta ct constitutiones regulce. Dico au- tem , per propria staUita , propter distinctio- nem D. Thomee, quee valde notanda est , quia in reguiis misceri solent alia , quoe sunt pura consilia, quae, ex omnium sententia, nuliam obligationem inducunt, sicut in legc Evange- lica sunt consilia nullam obligationem indu- ceutia, ut preeter Hieronymum supra citatum cxplicat Augustinus , de Sancta virginitate, cap. -4. Et optime Ghrysostomus , tom. -4 Ho- niil., in id, Salutate Prisciilam et Aquilam, qu?e habetur post commentarium in Epist. ad Rom. Discernere autem iila duo interdum est facile ex verbis, ut clarius patet in regula Francisci quam in aliis ; interdum vero ex materia, et ex modo doctrinaB , qua3 potius prasponitur per modum recordationis quam ordinationis, ut est in regula Benedicti , sta- tim in principio : Abbas semper mcminisse de- bet, etc, et alia multa similia sunt in illa re- gula, et nonnulia in regula Augustini, quam-
CAP. III. QUOMODO DiGNOSCAT
vis in ea frequentius ordinando et statuendo loquatur. In regula autein Basilii, prout in pjus operibus nunc habetur, etiamsi qusedam habeant nomen regularum^ et aliee Constitu- tionuin, omnes traduntur magis per modum doctrinre et consiliorum, quam statutorum ; tamen in regula Carineiitarum, quse censetur esse Basilii, distinetc ponuntur prius statuta, et postea exhortatioues , qua3 ut plurimum tantum contiuent consilium , vel commemo- rationem Evangelicas doctrina}. Ha3c ergo consilia et exhortationes per se nullara obli- gationem inducunt, prreter eam, quam ex na- tura rei vel ex Evangelio habent res, de qui- bus fiuut. Statuta vero videntur inducere obligationem saltem sub veniali culpa , ubi aliud non explicatur. Quamvis multum in lioc valeat consuetudo et communis sensus reli- gionis ; nam ad interpretandam legem pluri- mnm valet , et ideo potest ei adjicere obliga- tionem vel tollere.
9. Quomoclo in religione Prcedicatorum idem discematur . — Atque haec distinctio inter sta- tuta et consilia notari etiam potest in illis re- gulis, quee expresse excludunt obligationern ad cnlpam etiam venialem : nam statuta illa- rnm obligabunt ad pcenam : mera autem con- siiia neque etiam ad pcenam videntur obli- gare, quia nullam omnino necessitatem indu- cunt , alias non haberent in quo ab statutis talis regulte distinguerentur. Imo in religione Pr8edicatorum videtur non incurri debitum pcenee, nisi per transgressionem regula3 impo- nentis et taxaniis illam ; quia declaratio gene- ralis est, ut regula solum obliget ad sustinen- dam pcenam taxatam in ea. Unde solum illa capitnla regnlae, et Constitutiones , qua3 sub poena aliquo modo taxata aliquid ordinave- rint, habebunt rationem statutorum ; reliqua vero erunt mera consilia, nisi ex eis , vel ex usu constet propter eorum transgresionem so- lere Prcelatos poenitentias injungere suo arbi- trio taxandas. nam hoc satis erit ut habeant vim statutorum.
10. Quomodo item in Societaie. — Tempe- rantur proxime dicta de Societate. — Unde in Societate cum nulla sit ordinarie obligatio ad culpam, nec taxata3 pcenae comniinaiio, om- nes regulas et constitutiones censentur esse non tantum consilia, sed statuta, quia de om- nibus exigitur perfecta observantia in eisdem- met Constitutionibus, sexta part., cap. quin- to, et part. decima., § decimo tertio , et pro cujuscumque transgressione possunt Prselati accommodatam pceuitenliam injungere. Qua-
m REGULAM OBLIGAKE, ETC. 15
re vix possum in eis distinguere consilia ab statutis, nisi fortasse ex parte materiae. Nam in regula Societatis multa sunt, qua3 solum generaliter componunt interiorem hominem, ct nihil exlernum^ aut in particulari seu cer- tis temporibus agendum statuit, ut cum dici- iur, curandum esse ei, qui Societatem ingre- ditur, ut cmnem carnis affectum erga sangui- nejunctos exuat , et illum in spiritualem con- rertat '; et illud : Diligeiiter animadvcrtant oportet, quantopere juvet ad nitce spiritualis profectum omnino et non ex parte ahJiorrere al Jtis omnihis, quce munclus amat , et amplecti- tur, etc., et similia multa, qua3 in Summario Constitutionum collecta sunt. Reliqua vero omnia , quae aliquid determinate agendum ordinant vel prohibent, propria statuta sunt^ qua3 necesse est aliquo modo versari circa ex- teriores aetus ; nam, licet etiam dentur statu- ta de actibus mentalibus, tamen quatenus ad illa pro^scribunt certum tempus, in quo pos- tulant vacationem ab aliis actibns externis. respiciunt etiam exteriorem observantiam. Ita ergo possunt aliquo modo in illa regula statuta a consiliis distingui ; ita tamen hoc est accipiendnm_, ut etiam ilia, qua3 dicuntur consilia, censeantur specialiter proposita pro- fessoribus hujus regulas, ut et ad illa aspirare debeaiit, et secundum illam seu in ordine ad iliam regi a Superioribus possint , et ordina- tiones recipere ; unde solum videntur ab aliis in hoc differre, quod defectus vel imperfeetio- nes contra illa puniri non possunt, quia pro actibus internis nullus ab homine judicatur velpunitur,, etiamsi puniri possit pro externis defectibus, qui illam internam imperfectio- nem indicant ; vel etiam per voluntariam confessionem talis defectus interni extra Sa- cramentum factam , possint per correctionem religiosam tales defectus puniri. Et ad hoc etiam extendi posset illa regula Societatis, qua3 jubet aliquoties postulare pcenitentiam propter defectus regularum. ( In Summario, § 51.) Atque ita in Societatis instituto., seciu- sis rigorosis praiceptis qua3 preeter vota fere nulla suut;parva est inter consilia et statuta distinctio.
1 1 . DvMtaiur an revera frangi possit regu- la non oMigans ad pcccatum, dbsque omni pec- cato. — Ratio duoitandi. — Ejus confirmatio . — Ultimo, dubitari hic potest quomodo trans- gressio statuti seu constitutionis, sine legitima causa excusante facta, possitnon esse aliquod
' lu Surnmario, § 8 et 11 =
16
LIB. I. BE QBLIGATIOSIBUS RELIGIOSORJUM, ETC.
peccatum. Nam, co ipso quod aliqiiis est membnim alicujus Reipublica?, obligatur in consr.ientia ad servandas leges ejus ; sed sta- tuta et constitutioues sunt leges lmjus reli- gionis ; ergo, eo ipso quod quis est membrum religionis, obligatur in conscicntia ad servan- das illas ; ergo non potest vitare peccatum saltcm veniale in earum transgressione, nisi ex dispensatione, veljusta epiikeia. Confirma- tur, nam turpis est pars, quce discordat a toto; quee disproportio sufiicit ad culpam venialem, juxta vulgarem sententiam Augustini ccm- muniter receptam in materia de legibus; sed lianc improportionem incurrit religiosus quo- ties ex puro arbitrio aut negligentia transgre- ditur regulam ; ergo. Propter hcec dicunt ali- qui, religiosum transgredientem quodcumque statutum regula?, etiam minimum, non excu- sari a culpaveniaii,quantumcumqueinstitutor cxpresse declaret regulam non obligare etiam ad veniale. Quia, licet per se et directe obliga- re nolit, non potest excluderenaluralem obli- gationem, quse indirectesequitur, posita lege, sicut legislator, quantumcumque nolit se obli- gare, tenetur servare legem a se latam, ex illo principio naturali : Patere legem quam ipse tuleris. Vel sicut dispensatus in lege positiva valide etsineeausa, peccat, saltem venialiter, ntendo dispensatione, ratione illius principii, Tnrpis est pars, etc.
■12. Contraria sententia vera. — Quomodo tera sit ha>c sententia in commissione contra regulam. — Sed heec sententia mihi non pla- cet, quia repugnat menti et intentioui talium religionum et auctorum earurn, et inutiles red- uit conatus eorum ; quid enim refert, proptcr majorem securitatem, et ad tollendos laqueos nolle directe obligare ad culpam venialem, si co ipso necessario inciditur in eamdem obli- gationem alio titulo, preesertiui cum id sine suiiicienti fundamento dicatur, ut ostendam ? Dico ergo, facile intelligi posse in hac trans- gressione. per se loquendo, non esse cuJpam venialem, licct per accidens frequenter incur- ratur. Declaro utrumque,distinguendo dupii- cem transgressionem, per commissionem, vel omissiouem, et in utraque distinguendo duo, scilicet opuSj etquodsinelicentiafiat, et omit- tcre petitionem licentise ad id faciendum. Quando ergo actus, qui fit, est prohibitus per regulam, et supponitur non malus de se, nec per ecclesiasticam prohibitionem (alioquin habebit aliunde malitiam^ non ex regula), tunc considerandum est motivum propter quod fit talis actus; nam si illud revera cst
lionestum, actus nullum peccalum cril , quia sola oppositio ad regulam, vcl omissio peli- tionis licentiie, non est circumstantia suiii- ciens ad vitiandum actum, cum nonsit talis prohibitio quse ex intentione prohibentis red- dat actum malum, quia hoc ipse declarat cum dicit nolle obligare in conscientia. Quia vero raro contingit religiosum operari ex motivo honesto, quando operatur contra regulam; sed ex aliqua otiositate vel delectationc , ideo frequenter hoc non fit fme culpa veniali.
13. Quomodo item vera in omissione regulcv. — Idem cum proportioue dicendum est dc omissione regulae contraria , nam ex illo ca- pite non est mala solum quia prohibita, ct ideo non est per se mala ; per accidens autem erit ex voluntate, qua est voluntaria. Quod duobus modis esse potest^ scilicet , vel in actu positivo, qui est causa ejus, vel in se. Priori modo judicanda est juxta qualitatem actus; ut si quis omittat orationem, hoc tempore injunc- tam per rcgulam, propter studium, considc- randum est quo motivo vacetur studio ; nam si sit honestum , ct cum aliis circumstantiis intrinsece requisitis ad talem actum , ex solo capite illius omissionis non est malum, quia ipsa omissio per se mala non est , et ita nul- lum ibi intervenit peccatum. Quia vero moti- vum honestura non inducit ad agendum con- tra regulam, ideo frequenter talis actus est culpabilis ratione extrinseci finis. Quod si omissio consideretur ut in se voluntaria, sub- distinguendum est^ nam potest esse voluntaria tantum indirccte, quia non advertit, quamvis posset; et tunc censeo semper excusari om- nem culpam in tali omissione , etiamsi inter- veniat aliqua negligcntia in considerando ; quia hoec ipsa negligentia, licet sit minus per- fecta, non est mala, quia nec est intrinsece mala, neque intervenit prohibitio quse rcddat illam malam. Imo, licet illa inadvertentia vcl negligentia proveniat ex praacedcnte occupa- tione alias culpabili , non fiet inde omissio mala; quia illa prsecedens culpa non est causa talis omissionis, et licet sit causa ejus, non inde aggravatur in malitia sua , cum aliundc ipsa omissio in se mala non sit. Potest denique ipsa omissio esse dirccte et in se voluntaria, ut si quis nolit, verbi gratia, orare ; et tunc licet objectum illius volitionis non sit malum, quia illa omissio in sc mala non est, de ipso tamen actu volendi seu nolcndi , prout in in- dividuo fit, judicandum est juxta motivum ejus, nam si sit honestum, etiam voluntas erit honcsta ; si autcm sit turpc , crit voluntas
CAl\ IV. [JTRUM HELlGlUSLS 1 inala ; si denique sit indifferens, ut delectatio aliqua, vel fuga alicujus laboris,, actus erit iii individuo otiosus , et consequenter pcccatum veniale. Et hujusmodi frequentius esse so- lent tales omissiones ; fiunt cnim ex quadam auimi tepiditate ad superandam aliquam diiti- cultatem ; et ideo practice vix fiunt sine ali- qua culpa veniali , non propter obligationem regula?, sed propter irrationabilem volendi vel noleudi modumin individuo. Quod patet, nam in actibus etiam consiliorum contingere potest hic modus peccandi venialiter, ut si quis di- reclc nolit esse religiosus, otiose et sine ulla rationabili causa habendo hunc actum.
1-4. Quomodo denique sit tera in omissioiie licentice petendce. — Idein judiciuin est de omissione petendi licentiam, quaj semper con- jungitur cum hujusmodi regulee transgres- sione ; imo in illa maxime consistit. Nam, si actus preescriptus a regula omitteretur , vel contrarius fieret cum licentia Preelati , non esset transgressio ; ergo si quid malitiee est in tali aetu, videtur maxime consistere iii non petenda Hcentia. Considerandum ergo est quomodo omittatur ejus petitio, an directe vel indirecte^ et applicanda est doctrina tra- dita ; nam heec etiam omissio in se mala non est , cum obligatio ad talem licentiam peten- dam solum sit ex regula quee ad culpam non obligat, ut supponimus. Potest etiam inter- dum contingere ut, petita licentia., et non ob- tenta, quis operetur vel omittat contra regu- lam ; et tunc est nonnullum periculum con- temptus, de quo statim disputabimus sequenti capite ; secluso autem contemptu, etiam tunc non est per se mala illa operatio vel omissio , sed judicandum de illa est juxta motivum operandi, et regulas positas, quia etiam tunc actus non est intrinsece malus, neque etiam intervenit sufticiens prohibitio, quae illum red- dat malum ; suppono enim Praelatum negando licentiam non imponere novum preeceptum ohligans in conscientia , nam tunc esset nova obligatio, sed non ex vi regulee.
15. Ad rationem dubitojidi in num. 11 . — Ad con/ir. ibid. — Ad rationem ergo dubitandi respondetur, membrum communitatis obli- gari quidem ad servandas leges communitatis, non tamen aliter quam illee obligent ; si ergo illee ita sunt impositee , ut in conscientia non obligent, nemo suscipit majorem obligatio- nem eo quod talem statum profiteatur. Ad confirmationem respondetur, cum dicitur tur- pem esse partem, etc. si per hoc significetur operatio contra rectam rationem } intelligen- xvi.
ENEATLU St3B 1'H.ECEl'TO, ETC. 17
dum esse illud principium, quando pars non conformatur toti in observatione legis obli- gantis in conscientia, quia tantum hujusmodi lexcontinet rectitudinem rationis neccssariam ad honestatem morum; et ideo iii preesenli non habet locum hoc principium ita intellec- tum.sedad summum potest dici religiosus transgressor regulee esse imperfecta pars, at- qnc adeo turpis latiori modo, quia imperfectio latius patet quani venialis culpa. Posset etiam incurrere turpitudincm peccati ex illo princi- piOj ratione scandali et infamiee religionis, et pro illius qualitate erit major vel minor tur- pitudo. Denique alio etiam modo potest heec pars turpis vocari, si velit ita esse transgres- sor regulee, ut non subjaceat poenee seu dis- ciplinee rcligiosee ; nam in hoc jam diseordaret a toto in eo ad quod in conseientia tenetur. ut supra explicatum est.
CAPUT IV.
UTRUM RELIGIOSUS TENEATUR SUB PILECEFTO At) NON CONTEMNENDAM R.EGULAM, ET CONSEQUEN- TER AN TENEATUR AD PROGREDIENDUM IN VIA rERFECTIONIS SEGUNDUM REGULAM.
1. Pars affirmans , ejusque auctores. — ■ Communis sententia Doctorum est , quamvis religiosus non peccet per se transgrediendo regulam, si tamen id faciat ex contemptu, essc peccatum mortale, etiam in minimis. Quamvis enim hoc ultimum non omnes asserant, tamen D. BernardiiS; qui videtur esse preecipuus auc- tor illius sententiee, ita expresse loquitur iii lib. de Prsecepto et dispensatione, eumque ab- solute sequuntur D. Thomas, dict. 2. 2, q. 186. art. 9, et hinc forte in constitutionibus sui Ordinis, cum seepe dicatur eas ad mortale non obligare, semper exceptio fit de contemptu ; item Bonaventura, tom. 1 Opusc, lib. 2 Pha- retree^ c M, et plures alii quos retuli in opere de LegibuS; lib. 3, c 28, n. 2. Explicans au- tem D. Thomas hunc contemptum , ait trans- gressionem regulee non obligare ad mortale, nisi propter contemptum regulee ; quia hoc di- recte contrariatur professioni per quam ali- quis vovit regularem vitam ; unde sentit tunc aliquid in particulaii fieri contra regulam ex contemptu , quaudo simpliciter tota regula contemnitur, et ex illo absoluto contemptu derivantur particulares transgressiones. Per contemptum autem regulee videtur D. Thomas intelligere absolutum propositum non servan- di illam , scu vivendi ita liberc, ac si illa nou
18
LIB. I. DE OLLlCATiOMBUS KLLlCiOSoLUM, ETC.
esset. Quod apertius declarat in solutione ad tertium, dicens : Tunc aliquis transgreditur ex contemptu, qitando vohtntas ejns remdt sub- jici regulce , et ex hoc procedit ad faciendum contra regnlam. Seutit igitur D. Thomas hunc actum, Nolo servare regulam, in religioso esse peccatum mortale, et consequenter teneri re- ligiosum ex vi suee professionis ad habendum propositum servandi suam regulam ; quam obligationem fundat in voto, quod religiosus facit, regularis vitee. Et hinc, q. 184, art. 5, ad secundum, dicit religiosum non profiteri se esse perfectum, sed tendere ad perfectionem , et ideo non esse mendacem, licet imperfectus sit ; committere autem mendacium et simula- tionem , ex eo quod ab inteniione perfectionis animum revocat. Et quamvis non declaret il- lud mendacium esse peccatum mortale, tamen id plane sentit, quia tale mendacium est con- tra votum in materia gravi. Unde Cajetanus ibi : Tales ( inquit ) videntur in statu peccati mortalis in littera liac poni tanquam mendaces et simulatores facti. Et infra declarat, ut non revocetur animus religiosi ab intentione pro- ficiendi, necessarium esse ut religiosus habeat intentionem vivendi secundum regulam et constitutiones, idque satis esse , quamvis in rnultis interdum delinquat. Sequitur hanc doctrinam Astensis , lib. C Summ. , tit. 47, quem refert et sequitur Angel. , verb. Reli- giosus , num. 27; Armill. , verb. Religio , nnm. 3; Tabiena, num. 4. Et idem sentitNa- varrus, Comment. 1 de Regularib. , numero decimo.
2. Primum argumentum pro liac parte af- firmante. — Potestque heec sententia confirmari primo, ex modo vivendi multarum religio- num. Nam, juxta regulamS. Benedicti, c. 58, qui profitetur, promittit stabiiitatem suam, et eonversionem morumsuorum, et obedientiam coramDeo et Sanctis ejus. Ubi Turrecrem. ad- vertit tria substantialia mouasticee professio- nis ibi tangi, scilicet, stabilitatem, conversio- nem morum, et obedientiam. Hoec autem con- versio morum, quam etiam Carthusienses et alii promittunt , ut tomo preecedenti annota- vimus, semper intelligitur secundum regu- iam, quia religiosus non tenetur ad eos mo- res supererogationis, qui non eontincntur in sua regula, vel ad illam non reducuntur , ut eodem tomo tractando de obedientia diximus, et in particulari de Minoribus explicuerunt Nicolaus Papa, in c. Exiit , vers. Quem intel- lectum, de Verb. signif., in 6; et Clemens, in Clement. Exivi, § Nos circa , eod. tit. , et in
forma profitendi S. Franeisci ila fit promissio servandi regulam fratrum Minorum, vivendo in obedientia, sine proprio , et in castitate ; ergo ex vi talis professionis tenetur religiosus habere propositum servandi regulam, nam hoc ipsum est propositum tendendi ad per- fectionem , quia non tenetur aliter tenderc quam servando regulam , ut notavit Cajeta- nus, dict. art. 9.
3. Secundum argumentum. — Confirmatur ex modo loquendi Patrum. Nam Hieronymus, epist. 1 ad Heliodorum : Tu igitnr perfectum te fore pollicitus es, nam cum , derelicta mili- tia ( scilicet seculi ), te castrasti propter re- gnitm ccelorum, quid aliud quam perfectam se- cutus es vitam? perfectits autem serzus Christi nihil prceter Christum habet, aut si quid prcs- ter Christum habet, perfectus nonest; et si perfectus non est, cum se perfechm fore Deo pollicitus est , ante Deum mentitits est ; os au- tem, quod mentitur , occidit animam. Undc idem Hieronymus , epist. 8 ad Demetriadem, dicit, non progredi in via perfectionis, regredi esse. Quomodo loquitur etiam Bernardus, serm. 2 de Purificat. Hoc enim ideo verum esse potest in eo qui desistit ab intentione progrediendi ; nam in executione ipsa non possumus semper proficere. Unde idem Ber- nardus, epist. 253: Monache, inquit, non vis proficere, ergo vis deficere.
4. Tertium argumentum. — Ultimo confir- mari potest heec sententia , quia regula reli- gionis mducit ex suo genere aliquam obliga- tionem in conscientia , ut capite preecedenti dictum est ; ergo , licct illam transgredi in singulis semper sit in executione tantum pec- catum veniale, quia materia est levis , inten- tione et proposito totam illam contemnere, erit peccatum mortale, quia objectum illud est materia valde gravis. Quae ratio magis ur- gere videtur pro iis religionibus quarum re- gulee obligant non solum ad poenam, sed etiam ad aliquam culpam.
5. Pars negans. — Prolaiitr hcec sententia argumento trimembri. — Primum membrum. - — /Secundum membrum. — Nihilominus esse potest secunda sententia, negans esse pecca- tum mortale habere animum libere vivendi absque observatione vel cura aliqua servandi regulam, nisi in his tantum rebus, in quibus ipsa obligat sub peccato mortali, id est, in tribus substantialibus votis, vel in quolibet alio, si fortasse in particulari religione fit, et in specialibus preeceptis rigorosis et gravibus, si quee fuerint expressa in regula, juxta prin-
CAP-. IV. UTRUM REUIGIOSUS T eipia capile superiori posita. Nam si malum propositum seu contemptus ad lucc otiam ex- tendatur, manifestum est esse pcccatum mor- tale, non solum ex modo, sed etiam ex objec- to ; imo non tantum simplex mortalo, sed vir- tute multiplex, utpote contrarium multis vo- tis et prreeeptis. Cum praedicta vero limitntio- ne illud propositum esse non peccatum mor- (ale, probatur primo _, quia neque est contra votum, nec contra prceceptum aliquod divi- num aut humanum. Prima pars probatur, tjuia in professione religionis, per se ac prae- cise loquendo de statu religionis , ut sic, tau- tum fiunt tria vota, nam illa tantum sunt de substantia illius status. Unde , licet promitta- tnr conversio morum , non est illa promissio intelligenda tanquam votum distinctum ab illis tribus, sed tanquam confuse et quasi col- lective continens illa tria. Quia non promittit quis aliam conversionem, nisi qua3 exercetur servando paupertatem, castitatem et obedien- tiam ; in qua obedientia regula includitur , quia nou fit specialis promissio servandi re- gnlam, nisi quatenus sub obedientiam caditj vel, quod perinde est, solum fit promissio obe- diendi secundum regulam. At vero illud pro- positum non est contra aliquod ex liis tribus votis, ut ex objecto et limitatione ejusa nobis explicata constat; ergo. Secunda pars proba- tur, quia \el illud jus est divinum positivum, ct hoc ostendi non potest; vel est naturale, et hoc non, quia illud propositum non habet ex objecto intrinsecam malitiam, preesertim mor- talem, quia non est de actibus per se malis, sed vel de indifferentibus, vel etiam de bonis, quamvis minus perfectis ; imo interdum in- cludere potest actus perfectiores, quam in re- gula contineantur vel permittantur, ut si quis proponat jejunare etiam quando regula pro- hibet, vel vigilare, quando prceeipit dormire. 6. Fvasio refellitur. — Terlium memlrum. Dices, supposita professione, et incorporatioue cum religione, quee per illam fit, esse contra rationem naturalem nolle vivere secundum regulam ejus. Sed contra, nam in preecedenti eapite ostensum est, hanc obligationem non esse majorem quam ex ipsa regula nascatur ; nam ratio naturalis solum proecipit servare re- gulas communitatis iu eo gradu obligationis , in quo ipsse latoe fuerint; sed tota regula etiam collective sumpta uon est posita cum obliga- tione ad mortale ; ergo nec ratio naturalis obligat illo modo ad servandam lllam. Proba- tur minor, quia in tota collectione regularum nou est alia obligatio, nisi quce consurgit cx
ENEATUR SUB PR^CEPTO, ETC. 19
singulis particularibus regulis; quia auctor re- gulrenon intcndit unam obligationempro to- ta regula collective sumpta, et singulas in sin- gulisregulis, sed per unamquamque rcgulam imponit suam obligationem, ex quibus consur- gittotius regula? obligatio, qusereveranonest una, sed est multitudo obligationum particu- larinm. In illa autem multitudine nulla in particulari est quse sit sub mortali , ut suppo- nimus, quia vel in rcgula non est, vel, si est, non includitur in illo proposito. Ex multitu- dine autem obligationumlevium,pra>sertimdi- versarum legum etrationum non consurgituua ohligatio gravis in conscientia. Quod est evi- dens, quando singulaa reguloe nequc ad vc- niale obligant ; nam, cum in singulis nulla sit obligatio in conscientia, omnes etiam simul non habent obligationem in conscientia ; ergo multo minus possunt efficere unam obligatio- nem gravem. Tdem vero est, etiamsiregulccsin- gulee obligent sub veniali, quiamulta veniaiia non efliciunt unum mortale, juxta doctrinam certam 1. 2, q. 88 et 89 ; transgressiones autem talium regularumtantum suntplura peccata ve- nialia, nec inter se cohserent quasi ad compo- nendam unam obligationem , ut dixi, sed tantiim multitudinem cliscretam ; ergo neque unam culpam gravem efflcere possunt, sed multitu- dinem levium. Nec refert quod illa multa levia uno proposito apprehendantur, quando inter se non uniuntur in una materia gravi ejusdem vitii, ut sunt multa furtalevia ; quia alias non efficiunt unum objectum, a quo illud proposi- tum habeat unam malitiam gravem , sed ha- bet plures leves ex variis objectis, quse virtutc apprehendit. Imo, licet fingatur illa esse una malitia, erit tantum venialis ex vi regula? ; quia, ut supponimus, auctor regulee simplici- ter noluit per illam obligare ad mortale in quacumque materia etiam alias gravi, et nihil distinxit inter singnlas regulas, vel totam col- lectiouem earum. VA hinc probata manet ter- tia pars de lege humana, quia in preesenti non intervenit alia nisi regula, nam ex vi illius proecise loquor ; sed regula non affert hanc obligationem, ut ostensum est ; ergo.
7. Confirmatur primo eadem pars negms. — Et confirmatur hic discursus, nam si illud pro- positum formale esset peccatum mortale , etiam per solam executionem ac diuturnam consuetudinem licentiose vivendi sine obser- vatione regula? perveniretur ad statum peccati mortalis , quod admittere durum et pernicio- sum esset; ergo, Propter hoc fortasse Caje- tanus, dict, 2. 2, q. 184, art. 5, diligenter ad-
^o
Llli. i. 1)E OliLIGATlOMLTS RELIGIOSOftUM, ETG.
vertit, loqui D. Thomam de intentione , ut distinguitur ab executione ; quia deficere (in- quit) a perfectione executive, non est simulare aut mentiri; deficere autem ex intentione, est simulare aut menfciri, etita virtutenegatdictam illationem. Rationem autem illius differentise reddit, quia status Ecclesiasticus significat di- recte intentionem existentium in statu, et non cxecutionem. Quod inde colligit, quia status ille a principio habet suam significationem, cum tamen a principio non possit significare executionem, sed solam intentionem. Sed im- primis probatur nostra sequela, quia in mora- libus perinde valet consensus virtualis et in- directus, ac formalis et directus ; sed qui sciens et videns, longo tempore deficit ab observa- tione totius regulse , habet plus quam virtua- lem consensum non proficiendi in perfectione secundum illam regulam ; ergo si formalis consensus est peccatum mortale, etiam ille est peceatum mortale ; et committetur tunc pec- catum mortale, quando quis incipit praevi- dere suum statum, et non vult remedium adhibere, sed voluntarie continuare; sicut dici solet de illo , qui, levia furta commit- tens , prsevidere incipit jam consurgere mate- riam gravem. Deinde illa differentia a Caje- tano assignata nimis speculativa et voluntaria videtur ; nam exterior habitus vel status magis debet significare exteriorem vitam quam in- tentionem ; vel cur potius hanc quam execu- tionem ? Nam a principio significabit initium executionis, et deinceps progressum ejus. Et prseterea, admissa differcutia, et illo menda- cio, non csset mortale ex objecto, quia non est mendacium contra votum, utostendimus; ne- que etiam est mendacium perniciosum ; cui enim nocumentum infert, pcr sc loquendo ? Tandem nnllum profecto mendacium esse vi- detur, quia exterior habitus vel status nec in- tenlionein, nec executionem per se significat, sed obligationem regulse accommodatam.
8. Con/irmatur secundo. — Quod declaratur et eonfirmatur, nam alias sequitur etiam Epi- scopos peccare mortaliter , si habeant inten- tionem non vivendi perfecte, nec exercendi opera supererogationis , sed tantum servandi prsecepta, et rigorosas obligationes voti aut officii; consequens estfalsum; ergo. Sequelam admittit Cajetanus, quia D. Thomas ibi indif- ferenter loquitur de religiosis et Prselatis, et de utrisque ait mendacium et simulationem committere, si deficiant ab intentione perfec- tionis. Consequens autem est incredibile, tum quia nullum apparet fundamentum talis pec-
cati mortalis, et asserendum non esl, nisi ubl ratio aut lex cogit; tum etiam quia hoc esset damnare quamplures, vel fortasse ordinarium modum vivendi Prselatorum; satis enim fe- cisse putant, si singulis prseceptis et obligatio- nibus justitise, inisericordise , castitatis, et si- milibus satisfaciant, nec prudentes et pii etiam confessores plus ab illis exigunt. Imo , si illa ratio simulationis aut mendacii sufliceret ad peccatum mortale, non solum deficiendo ab intentione, sed etiam ab executione perfectio- nis, peccaret mortaliter. Quin etiam profitendo illum statum sine perfectione, mortaliter pec- caret. Probatur, quia ille non est status acqui- rendi perfectionem, sed hominis jam perfecti, ut supra declaratum est; ergo qui accipit illum statum, cum non sit periectus, simulat et mentitur, quia ille status non significat inten- tionem proficiendi, sed virum jam perfectum.
0. Confirmatur ullimo. — Tandem confir- matur, quia alias sequitur esse in statu peccati mortalis illum religiosum, qui habet delibera- tum auimum non servandi unam, duas aut tres ex suis regulis, etiamsi cseteras servarc studeat ordinario modo. Consequens etiam est durum et incredibile : suppono enim illas re- gulas non obligare ad culpam, vel non ad mortalem. Sequela patet, primo ex eadem doctrina Bernardi; nam frangere quamcum- que regulam ex contemptu illius est peccatum mortale ; ille autem est contemptus talis regu- lee; si enim propositum non servandi totam regulam collective est contemnere illam, pro- positum etiam non servandi hanc regulam, verbi gratia, jejunandi sexta feria, aut exami- nandi conscientiam quotidie , est contemnere illas singulares regulares : ergo est peccatum mortale. Probatur item sequela , quia illud sufficit ut aliquis deficiat ab intentione profi- ciendi secundum regulam , vel quia illse sunt tam necessarise ad perfectionem, ut moraliter non possit acquiri sine observatione illarum , ut est regula de quotidkma oratione, vcl con- scientiee cxaminatione, et similes; vel certe quia totum et perfectum juxta Philosophum idem sunt. Qui ergo non habet intentionem servandi totam regulam, sed potius contra- riam, plane non intendit esse perfectus secun- dum illam; ergo.
10. Duplex frcEsertim difficultas enodatur, ac tota conlroversia per yartes dissolvitur. — Primum pronuntiatum. — Sylveslri placitum. — Hyec sunt quse difficilem reddunt doctrinam illam D. Thomce; in qua explicanda desidero nec laqueum religiosis injicere, imponendo
CAP. IV. UTMJM KELIGIOSUS TENEATUR SUB PR.ECEPTO, ETC,
21
periculiini peceandi mortaliter, ubi revera uon sit ; ueque etiam eis occasiouem tribuere ut remisse vivant , et veris periculis peccandi mortaliter se exponant. Duo ergo explieanda snnt. Pritnum, de obligatione habendi inten- tionem proficiendi aut vivendi secuudum re- gulam. Seeundurn, de transgressione regulae ex contemptu. Circa priorem partem dico im- primis, religiosuru absolute teneri ad progre- diendum aliquo modo in via perfectionis. Probatur, quia ex vi suae professionis tenetur velle servare statum qui secundum se est in consilio tantuin , et non in prsecepto; sed lioc ipsum est intrinsece velle tendere ad perfec- tionem; ergo. Explicatur minor, quia, ut ten- datur ad perfectionem, non est necesse uti omnibus mediis utilioribus ad charitatem ob- tinendam, sed satis est uti aliquibus de se non proeceptis; nam uti omnibus vix est moraliter possibile , vel saltem est rarissimum. Unde Sylvester, verb. Religio, \ , qusest. 3, postquam proposuit doctrinam S. Thomse, subdit habere locum, quando religiosus omnia media ad il- lum finem sibi vult abdicare; nam si unum retineat, non est extra statum salutis; quia, licet teneatur ad iutentionem tendendi , non tamen currendi ad perfectionem. Indicat au- tem necessarium esse ut retineat propositum utendi aliquo medio, quod non sit in prsecepto. 1 1 . Explicatur et admittitur in bono sensu. — Hoc autem pote.st intelligi, vel quod secun- dum se spectatum non sit in prsecepto, et sic est verissimuin, quia via perfectionis debet aliquid addere ultra communem viam man- datorum. Alio vero modo potest intelligi de prsecepto etiam respectu ipsius religiosi, ita ut proeter ea, qute ratione votorum, vel ex rigoroso preecepto regulceaut superioris facere tenetur, debeat uecessario intendere aliquid sibi non prceceptum adjungere. Et hunc sen- sum videtur ille auctor intendere. Difficileau- tem probari potest, quamvis id peculiare opus nimis onerosum non sit; nemo enim est tam dissolutus, qui non soleat aliquid supereroga- tionis facere. Sed nihilominus in rigore cum nulla sit obligatio iutendendi magis unum opus quam aliud, ueque omnia simul, neque aliquod determinate ex his, quaj huic personte prtecepta non sunt, non apparet unde tenea- tur ad intendendum aliquod in confuso, vcl suo arbitrio eligendum. Pra3terea, quamvis religiosus per votum effieiat sibi preeceptum, quod alias erat eonsilium, nihilominus, ser- vando votum illud, implet etiam consilium, et tendit per viam perfectionis; alias servare
castitatem, et paupertatem religiosovotocou- firmatam, non esset tendere ad perfectionem, quod plaue absurdum est. Igitur ad implen- dam obligationem in assertione positam, sa- tis esse videtur quod religiosus intendat ser- vare sua vota integre, prout in tali regula fiunt, et ca^tera omnia specialia prajcepta suae religicnis, prseter communia. Patet, quia si hoc faciat, vere tendit ad perfectionem ; ergo si hoc prcecise intendat, etiam intendit ten- dere ad perfectionem, etiamsi non intendat currere., ut aiebat Sylvester.
12. S ecundum pronunciatiim lipartitum. — Dico ergo secundo, per se loquendo et ex vi objecti, non teneri religiosum sub peccato mortali habere propositum servandi omnia, vel aliqua ex his quse nec promisit, nec sibi specialiter praecepta sunt ; quamvis, moraliter loquendOj vix fieri possit ut habeat debitam intentionem salutis proprise, quin hoc etiam intendat.
Suadetur prior pars. — Prior pars videtur sequi ex proxime dictis circa prsecedentem as- sertionem, et convinci argumenlis secundo loco faetis; non enim possumus imponere obligationem sub peccato mortali sine voto, vel prtecepto, de quosatis constet. Item, cum illo proposito stat amor Dei super omnia ; quia relinquit hominem cum affectu de se efficaci non recedendi a Deo, ut ab ultimo fine, pro- pter ullam rem mundi, qaod satis est ad amorem super omnia ; ergo illud propositum non est peccatum mortale ex objecto suo. Nam peccatum mortale evidenterpugnat cum amore Dei super omnia. Posterior pars proba- tur, quia vix potest moralitercontingereutho- mo etiam secularis habeat firmum propositum nunquam peccandi mortaliter., quin conse- quenter nonnulla opera supererogationis fa- ciat, et habeat formale vel virtuale proposi- tum illafaciendi ; quia, sicut substantia creata non potest sine omnibus accidentibus conser- vari, ita nec substantialis charitas et amicitia Dei potest sine aliquibus operibus, qute sint extra substantiam ejus, existere. Ergo, serva- ta proportione, non potest religiosus nabere firmum propositum servandi omnia ad chari- tatem et ad perfectionem ejus necessaria in tali statu, quin paratus sit multa in particu- iari agere bona et honesta, quae proecepta non sunt ; quia non possunt moraliter hsec ab illis omnino sejungi. Quod notavit Gerson, dialo- go de Perfectione cordis_, p. 2, alphab. G8, lit. H, ubi cum dixisset, qui statuit servare praeeepta, et non consiiia, non esse in malo
22 LIB. I. DE OBLIGATIONIB
s-tatu, quia nemo consiiiis ligatur, addit : Quamvis raro fiat ut homincs prcecepta strenue compleant, qirin quGdammodo supererogent, et misceantur consiliis.
13. Tertium pronuntiatum. — Unde prola- tur primo. — Becundo. — Dico tertio : quando regula reiigionis ad nullum peccatum obli- gat, sed tantum ad poenam, non peccat rnor- taliter religiosus per se et ex vi objecti, qui habetanimum nonservandi quamcumque re- gulam, dummodo paratus sit ad sustinendarn poenam. Probatur primo ex rationibus factis, quia in objecto illius actus non est matcria contraria alicui voto vel preecepto. Secundo, quia ille vult subjacere regulee eo modo quo ipsa lataest; quia illa solum ordinat ut hoc vel illudreligiosus faciat,aut poenee subjaceat; ille autem vult non facere quod ordinatum est, cum suo discrimine; ergo sufiicienter sub- jicitur regulee, saitem quoad fincm non leeden- di conscientiam, esto imperfectissimus sit. Unde si quis vellet ita esse liber a jugo regu- lee, ut paratus non esset sustinere pcenam^ quantumcumque Proelatus eam praeciperet, vel ei resistere si necesse sit, ille sine dubio esset in malo statu, et pecearet mortaliter, tum quia habet dispositionem directe contra- riam voto obedientiee; tn'm etiam quia resislit regulee, non tantum ut mera lex pcenalis est, sed etiam ut resolvitur in obligationem cou- scientiee ex suo genere gravem, scilicet, non resistendi Prselato jure suo utenti, et observa- tionem regulee procuranti. At vero si quis sit ita remissus, ut secum statuat non servare re- gulam quoties occulte potuerit, vel aliter poe- nam vilare, vel certe quoties majus onus sen- serit in servanda regula quam in sustinenda poouitentia, non apparet in hoc actu malitia mortalis ex objecto. Maxime si alias propo- nat non peccare etiam venialiter, dum regu- lam non exequitur, sed in aliis actibus hones- tis sibi suavioribus se exercere.
14. An olligatus ad solam pcenam regulce peccet in proposito non servandi regulam, sta- tuendo tamen sulirepcenam. — Opinio censens esse veniale. — Sed quaeres an in eo actu sit sal- tem culpa venialis, nam ex dictis videtur se- qui nullam esse. Nam in objecto illius actus ita circumspecti et limitati non est iutrinseca malitia, etiam venialis, nec prohibitio in con- scientia etiam sub veniali ; ergo neque actus ipse per se culpabilis est venialiter. Dicunt ali- qui, illud esse peccatum veniale, quia oritur ex proposito non 'operandi quod melius est, quodhabet intrinsecam deordinationem. quia,,
US RELIGiOSORUM, ETC.
licet inparticulari non facere quod melius est, non semper sit peccatum, tamen generatim proponere in actionibus vitee non facere quod melius est, videtur esse intrinsece peccatum ; quia est ponere obicem Spiritui Sanctoet gra- tiae Dei, (juod sensit Cajet., 2. 2, q. 186, art. 2, non solum de religiosis, sed etiam de qui- buscumque. Declarat autem non esse pecca- tum mortale, sed veniale tantum, quia in ri- gore non excludit dilectionem Dei super om- nia. At vero religiosus volens illo modo non servare regulam, vult non operari quod rae- lius est ; quia licet regula non obliget ad cul- pam, servare illam melius est. Sed hoc non obstat quominusille actus possit a veniali cul- pa ex vi objecti excusari. Primo, quia resis- tere gratiaj Spiritus Sancti vocanti ad melio- ra non videtur esse peccatum^ si alias sit pro- positum obsequendi illi in necessariis; quia Spiritus Sanctus, vocando ad opus consilii, non ponitpreeceptumsequendi vocationem. Etideo Christus ad perfectionem vocabat illis verbis : Qui vuli venire post me, vel, si vis perfectus esse. Diees : licet non tenearaur obedire huic gratiee., tenemur tamen non ponere illi quasi autecedentem obicem; perillud autem propo- situm poniturobex Spiritui Sancto, nenos vo- cefc ad meliora.
15. Ostenditur multipliciter nec veniale esse* ex sedictum propositum. — Primo.—Secundo. ■ — Tertio. — Quarto. — - Quinio. — Sed contra, quia nec de hoc potest ostendi tale preecep- tnm, cum totum hoc pertineat ad bona super- erogationis. Iteni aiias peccaret, qui delibe- rato animo statuit non esse religiosus, quia poneret obicem antecedentem vocationi divi- nee. Prseterea revera ille non est obex,, quia Spiritus Sanctus vorat ad mutandum illud propositum, et saepe efficaeiter id operatur. Accedit preeterea quod religiosus, de quo agi- mus, non vult semper resistere divinee gratiee et vocationi, sed solum vult vivere suaviter (ut sic dicam) secundum suum statum, per quod non excludit quin, si a Deo fortius tan- gatur, mutaturus sifc propositnm. Preeterea non vult nunquam operari quod melius est, vel nunquam servare regulam, sed vult non semper esse addictus regulee, vel perfectiori- bus consiliis; quee duo valde diversa sunt, si- cut contraria vel contradictoria, et multo ma- gis inordinatum est velle semper trausgredi regulam, quam velle non semper et in omni- bus servare regulam. Et si moraliter loqua- mur, inveniri non potest religiosus ita rectus in substantialibus seu necessariis ut illa^sa illa
CAP. IV. UTRUM RELIGIOSUS TENEATUR SUB PR.45CEPTO, ETC.
23
servare siatuat, qui in reliquis sit ita remis- sus, ut intendat nullam omnino regulam ser- yare, aut semper in omnibus transgredi ; quod vix contingere potest sine contemptu, ut in- fra deelarabo. Potest autem faciie invenirire- ligiosus ita remissus, utj contentus necessa- riis, nolit de aliis esse sollicitus, et ideo sta- tnat non semper regulain servare, sed quando disciplina ipsa et ordo religiosus necessitate qnadam morali coinpulerit, vel quando sine gravamine ct difficultate fieri possit. Denique cum boc proposito etiam stat, quod talis reli- giosus velit in aliquibus actibus vel secundum regulain, vel ultra illain muita opera supere- rogationis et meliora facere. Et ad minimum cum illa vitae relaxatione stat, ut velit inten- sius et frcquentius amare Deum quam tenea- tur : quodetiam pertinet ad opera consiliorum, et vix omitti potest ab eo qui efficaciter sta- tuit Dei amorem super omnia, ut notavit An- gestus, in suis Moralibus, c. 8, § Diversorum finium, concl. 1. Igitur in illa intentione per se et ex vi objecti nullum peccatum committi videtur.
16. Quartum pronuntiatum Mmembre. — Os- tcnditur prws memlrum. — Dico quarto : ubi regula obligat ad venialem culparn, et non ad mortalem, grave peccatum veniale est propo- nere frangere illam, si occasio tulerit; lamen, secluso peiiculo gravioris lapsus et contemptu, non est peccatum mortale. Prior pars evidens est ex suppositione talis regulee, quia in parti- culari transgredi illam est peccatum veniale ; ergo et id proponere; ergo gravius est confuse et indefinite id intendere, quia in illo objecto major malitia includitur quam in qualibet particulari transgressione. Imo (ut supra dice- bam ) , dubitari potest an illa malitia sit una vel multiplex, quia viclentur ibi esse tot mali- tiee quot sunt regulee diversarum virtutum ; quia omnium transgressio implicite ibi conti- netur et admittitur : quod satis esse videtur ad omnium malitias contrabendas , quod for- tasse ita est. Facile tamen defendi potest esse unam tantum contra generalem rationem obe- diendi legi. Sicut enim observationes omnium regularum conveniunt in bac generali ratio- ne, ita transgressio regulee, ut sic, prcecise op- ponitur illi generali rationi, et quando inten- tio voluntatis in eam preecise tendit, ab illa sumit unam specificam malitiam, ut iatius in 1. 2 explicatur.
i". Ostenditur posterius. — Et nihilominus (ut secundam partem probemus) in proposito illa malitia non erit mortalis, quia omnes
transgressiones, quee sub illa generica conve- nientiaapprchenduntur, veniales tantum sunt, et secundum proprias rationes non concurrunt proprie ad unam materiam gravis peccati componendam, sicut concurrunt plura furta levia, sed solum concurrunt secundum ratio- nem communem , in qua conveniunt , quae censetur gravius objectum, quia in potentia et confuse includit specificas malitias ; heee au- tem gravitas nunquam potest esse tanta ut constituat peccatum mortale. Confirmatur, nam bac ratione in bomine seculari non est peccatum mortale, cum proposito servandi omnia rigorosa preecepta , habere animum non cavendi venialia, vel facile committendi illa, prout sese obtulerit occasio, secluso tamen periculo gravioris lapsus, et contemptu, in quo omnes fere conveniunt, ut ex 1. 2, queest. 88, constat; ergo idem est cum proportione de religioso in dicto casu, quia omnes obliga- tiones ejus ex regula non excedunt peccatum veniale, vel, si quee sunt majores, supponimus illum habere propositum servandi eas ; est ergo eadem proportio.
18. Exponitur limiiatio , nisi detur pericu- lum incidendi in mortale. — Prior vero limi- tatio hujus posterioris partis de exclusione pe- riculi gravioris lapsus, fundatur in illo prin- cipio, quod in moralibus exponere se periculo peccandi est peccatum ; nam qui amat pericu- lum peribit in illo ; peccatum autem veniale est dispositio ad mortaIe,ut ait D. Thom., ci- tato loco, et magis explicat d. 2, qusest. 88, art. 3, dicens veniale ex sola levitate mate- riee/vel ex defectu sufficientis deliberationis, directe disponere ad mortale circa eamdem materiam ; peccatum autem veniale ex gene- re indirecte saltem et removendo prohibens disponit ad mortale peccatum. Si ergo sup- ponatur regula obligans sub veniali, intentio frangendi illam est virtualis intentio se dispo- nendi ad graviorem lapsum, non tantum re- mote, sed etiam proxime ; quia, licet unum vel aliud veniale sit tantum dispositio remo- ta, tamen frequentia illorum, et prajsertim cum deliberatione negligendi illa, facile esse potest proxima dispositio ad mortale. Sed cir- ca hanc partem advertere oportet, raro aut nunquam peccari mortaliter ob hujusmodipe- riculum, nisi in particulari materia et specic peccati mortalis illud periculum versetur, et aliqua certa ratione et experimento constet ex remisso modo vivendi in observatione talis reguke, vel in vitandis talibus culpis leviori- bus sequi illud periculum ; quia alias non est
2i LIB. I. DE OBLIGATIONIBUS RELIGIOSOBUM
occasio proxima, sed remota, quoe non suffi- autem maxime
cit acl specialem culpam mortalem cx illo ti-
tulo ; et ideo existimo raro contingere, ut illa
remissio animi in servandisregulislevioribus,
etiam directe voluntaria, sit ex hoc solo titulo
peccatum mortale ; quia illa negligentia, per
se loquendo, tantum est dispositio remota, ni-
si accedant aliqusc particulares circumstantire
quce in aliqua materia consumment occasio-
nem proximam.
19. Exponitur altera limitatio : nisi inter- neniat contemptus. — Sententia D. Thomm attributa, quando interveniat contemptus in proposito frangendi regulam. — Expendi- tur hcec sententia. — Altera limitatio, quce erat de contemptu, petit alteram partem su- perius propositam in num. 10, ex qua pendet maxime intelligentia opinionis D. Tiiomse ; quia ipse plane intelligit non peccari morta- liter in illa rcmissione animi circa intentio- nem servandi regulam, nisi perveniatur ad contemptum. Primum ergo difficile est expli- eare quis sit iste contemptus ; et deinde an semper sit peccatum niortale, et ob quam cau- sam. Dicunt ergo aliqui, ipsam intentionem vel propositum non servandiregulam, eo ipso esse contemptum, quamvis nullam aliam cir- cumstantiam habeat. Quod significare videtnr D. Thomas, dict. q. 186, art. 9, ad 9, cum ait : Tunc committit aliquis, vel transgreditur ex contemptu, quando xoluntas ejus renuit subjici ordinationi legis vel regulrp ; ergo contemncre est renuere subjici regulce : renuere autem subjici nihil aliud esse videtur quam nolle ser- vare regulam. Sed hoc si intelligatur de con- temptu, qui sit mortale peccatum, non potest esse verum, nisi in illo objecto includatur ali- qua subjectio, ad quam homo teneatur sub mortali. Quod manifeste convincitur rationi- bus supra factis, quia propositum non subji- ( iendi se regulce in his qua? graviter non obli- gant, neque ex objecto, neque ex voto aliquo, aut ex speciali prohibitione habet malitiam mortalem. Dico autem:Nisi in objecto inclu- datur subjcctio gravis, seu inre gravi; quia, ut supra, num. 13, dicebam, si qui propone- ret non subdi regulce, etiam resistendo supe- riori volenti ipsum cogere, vel juste punire, in malo statu esset, ac mortaliter peccaret. Et fortasse hcc totum includit D. Thomas, et ita erit facilis etclara ejus sententia. Nec imme- rito potest dici talis actus verus contemptus tam regulce quam Prcelati ; nam, ut Bernar- dus ait, de Prcccepto et dispensatione, cap. 12 : Contemplus tumor superbire est ; superbia
ETC.
repugnat huic subjectioni, juxta doctrinam ejusdem D. Thomce 2. 2, q. 162, art. 5 et6. At vero si religiosus semper retineat intentionem servandi omnia neccssa- ria ex voto velprcecepto, el subjiciendi se Prce- lato et religiosae disciplina?, non potest dici contemnere saltem graviter, etiamsi habeat intentionem non servandi regulam in reli- quis. Atque ita sentit etiam Cajetanus, dicl. q. 186, art. 2.
20. Distinctio Cajetani circaproxime dicta. — Quando verum sit primnm distinctionis mcm- brum. — Addit vero ibidem Cajetanus illud propositum ex objecto quasi materiali esse contemptum levem, qui non excedit venialem culpam; quia est contemptus spiritualis per- fectionis, non vero est contemptus Dei ; ex ob- jecto autem formali fieri peccatum mortale : Ut si quis (inquit) refugit subjici divinis con- siliis ut consiliis , et profectui charilatis, ut perfectiori viie. Ratio ejus est, quia contem- ptus Dei est peccatum mortale, ex Div. Tho- ma, qucest. 15, de Veritate, articulo quinto ; sed tunc intervenit contemptus Dei, quia nolle subjici divinae regulse, est contemnere Deum ; ergo. Sed utraque pars indiget ma- jori explicatione. Prior enim erit quidem vera, si regula obliget sub veniali culpa, alio- qui si ad nullam culpam obliget, vel si sint tantum consilia, de quibus magis ibi Cajetanus loquitur, non video quomodo ex objecto ma- teriali ille actus sit peccatum veniale, cum in objeeto nulla malitia sit; erit ergo indifferens actus ex sua specie. Cujus etiam signum esl, quia potest honestari ex fine. Unde etiam ex vi materialis objecti non nccessario ineludilnr contemptus in illo actu ; quia semper contem- ptus boni actus et perfecti inordinationem di- cit. Tunc ergo dici poterit aliqualis contem- ptus, quando quis ex sola incuria et remis- sione animi sine ullo justo titulo negligit illa opera per directam intentionem; et ita sine dubio locutus est Cajetanus ; et tunc verum est talem actum non excusari a culpa ve- niali.
21 . Arguitur contra secimdum membrum ejusdem distinctionis. — In altera vero parte vix potestintelligiquidsitvelletransgrediconsilia, ut consilia Dei sunt ; aut nolle profectum cha- ritatis, ut perfectior via est. Namsisit sensus reduplicativus, seu causalis, scilicet nolle se- qui consilia, quia consilia Dei sunt, et nolle profectum charitatis, quia perfectior via est, hic posterior actus videtur impossibilis, qnia perinde est ac nolle bonum quia bonum, vel
CAP. IV. UTRUM RELIGIOSUS TENEATUR SUB I»R.ECEl'TO, ETC.
quia melius est; quod tam repugnat, quam velle malum quia malum est. Prior autem ac- tus licet non sit impossibilis, est tamen adeo rarus et extraordinarius, ut vix credibile sit propter illum solum toties repeti a Doctoribus esse peccatum mortale transgredi regulam vel legem ex contemptu. Imo ille actus non vide- tur posse oriri nisi aut ex errore aliquo in fide, eontemnendo cousilia Dei tanquam minus bona seu vera ; vel exoclio Dei, nolendo sequi consilium ejus in despectum illius; qui modus operandi magis videtur esse damnati hominis quam viatoris. Quod si hic non est sensus, vix intelligitur quid sit renuere subdi consiliis, ut consilia Dei sunt, uam, seclusa dicta causali- tate in consilio ut consilio, solum manet id in quo distinguitur a prsecepto, scilicet quod non imponit necessitatem. Hoc autem sensu nolle subdi consiliis, ut consilia Dei sunt, non auget, sed extenuat inordinationem, nam inde habct actus ille, ut non sit intriusece et per se ma- lus ; quia non est de objecto prohibito, sed so- lum consilio repugnante. Sicut qui vult com- mittere peccatum aliquod quia veniale est, sumpta causali in dicto sensu, non aggravat culpam ; imo directe prreservat, ne peccatum illud mortale sit.
22. Decisio auctoris quoad contemptum con- siliorum Dei,ut Dei sunt, vix contingentem . — De alio duplici modo contemptus magis contin- gentis. — Expeditur prior modus , ejusqite causce. — Ad hanc difficultatern fateor trans- gredi consilia ex contemptu non posse esse peccatum mortale, nisi vel supposito errore in intellectu prave senticnte de consiliis divinis, vel tam pravo affectu in voluntate, ut velit Deum ipsum spernere, aut res divinas seu gra- tiam ipsam pro nihilo habere. Unde si tantum in hoc sensu dicitur religiosus peccare morta- liter transgrediendo regulam ex conternptu, verum et facile erit : parum autem ad praxim deservit, quia vel nullus est religiosus ita prave affectus circa Deum et res divinas, vel si quis est , ille non solum intendet regulam transgredi quoad consilia seu simplices ordi- naliones, sed etiam quoad rigorosa praecepta et vota. Alio autem modo potest intelligi con- temptus in religioso, vel respectu Pradati seu religionis, vel respectu ipsius reguloe. De priori videtur maxime loqui Bernardus, dict. lib. de Prcecepto et dispensaiione. Nam, c. 12, distinguit mandatum a mandantc, et gravita- tem prsecipuam constituit in contemptu man- dantis. Eritque hicactus, si quis nolit obedire Pra?lato, ut ostendat se illum pro nihilo du-
cere, quce intentio sine dubio est peccatum mortale ex genere suo. Et simile esset si quis, ex odio aut ira contra suam religionem vel personas ejus, intenderet quasi conculcare vel profanarc regulam; nam tunc transgressio minimse regulse, hac intentione facta, esset pec- catum mortale. Et hic modus operandi rarus etiam est, non tamen tam insolitus sicut pra?- cedens.
23. Expeditur posterior, et ejus causce ape- viuntur. — Respectu vero regulse posset esse proprius contemptus, si quis formaliter eam despiceret tauquam minus utilem ad suam perfectionein, et ob eam rem illam transgre- deretur. In quo modo operandi non videtur necessario misceri error contra fidem, sicut de contemptu consiliorum dicebamus ; quia, licet regula sit approbata, solum inde habc- tur, et non continere aliquid contra bonos mores, et ex se continere viam aliquam ad perfectionem utilem ; non tamen inde sequi- tur vel cuicumque personoe in individuo fore utilem, quia potest aliquis habere naturam illi repugnantem ; nec sequitur esse utiliorem aliis regulis vel mediis ad perfectionem ; ergo si religiosus concipiat contemptum suee re- gula?, vel solum comparatione suse persona?, vel solum per comparationem ad alia medio, quee ipse sibi excogitai, et credit sibi fore uti- liora, non se opponit approbationi Pontificis, nec directe errat in doctrina fidei ex vi illius contemptus. Neque etiam ex affectu odii aut vindictse, aut alio simili videtur esse in illo actu, per se loquendo, malitia gravis; et ideo in trausgressione regulse ex hujusmodi con- temptu non apparet malitia mortalis ex illa circumstantia, si aliunde non sit. Esse tamen potest magnum periculum illusionis et decep- tionis, prout Sancti passim advertunt. Unde Rich. de S. Victore, cap. 9, super Cantica : Vigilice (inquit) et orationes sunt tibi inuti- les, si singularitatem quamdam in Ms teneas, per quam communia, et adquce magis teneris omittas. Et Cassianus, lib. 11 de Institut., c. 18 : Quidquid (ait) in conversatione fratmm minime communis usus recipit, tel exercet, om~ ni studio ,ut j artantice deditum declinemns, etc.j et D. Augustinus, serm. 15 de Verbis Apos- toli : Melius (inquit) claudus in via quam cur- sor prwterviam. Quee sententia licet de apos- tatis ab Augustino dicta sit, optime in pree- sentiaccomrnodatur ; nammodusquidam apos- tasise est communem relinquere regulam pro- pterpropriamadinventionem. Aliquandoetiam oriri posset ex nimia pro?sumptione et super-
20
LIB. I. DE OBLIGATIONIBUS RELIGIOSORUM, ETC.
bia, qua3 tunc attinget rationem peccati mor- talis, quando juxta prudentis arbitrium expo- nit religiosum periculo retrocedendi,, vel defi- ciendi in necessariis ad statum suum, et ni- hilominus in suo judicio et atiectupersevcrat. Denique intentio generalis non se subjiciendi regulse, etiamsi tantum sit ex amore proprio ct accidia, quidemcontemptus regulog est vir- tualis, potiusquam formalis. Si tamen quis non solum intendat non esse sollicitus in ob^erva- tione regula?, sed ctiam nunquam illam ser- vare, quamvis facile possit, dispositio ha3C vel estpeccatum mortale, vel certe magna dispo- sitio ad illud, et vix sine formali contemptu liaberi potest.
24. Satisfit argumeniis ab initio capitispro- posiiis. Superest ut rationibus utriusque par- tis in principio capitis factis satisfaciamus, rie resolutioni a nobis data; obstare videantur. Senfentiarn ergo illam D. Tbomse, et commu- nem num. 1 propositam, intelligendam cen- seo, vel quando intentio non vivendi secun- dum regulam talisest, ut velsimpliciter totam regulam,nihil distinguendo inter gravia etle- via, substantialia et aceidentalia, despiciat; vel quaudo talis est ut omnino quis statuat nec servare regulam, nec subjacere religiosae dis- ciplinas ; vel certe quando quisita despicit re- gulam, utnon solum non intendat totam ser- vare , sed etiam quasi positive intendat totam illam non servare, ne illi subjectus appareat ; extra hos vero casus non est peccatum morta- le, nisi per accidens ratione periculi.
25. Ad primum argumentum in num. 2. — Ad secundum argumentum innum. 3. — Neque plus probant confirmationes ibi adductas. Nam prima, in num. 2 sumpta ex modo profiten- di, promittendo eonversionein morum, aut ob- servantiam regulee., solum probat esse neces- sariam intentionem subjiciendi se regulce in eo gradu, in quo ipsa proponitur ; nam, ut supra diximus , per professionem vcl vota ejus, non aliam obligationem aliqnis sibi im- ponit, prsater eam quam auctor regubae impo- suit, sed solum profitetur se subjicere illi. Se- cunda3autemconfirmationi,ex modo loquendi Sanctorum,in num. 3, respondetur, verba illa Hieronymi accommodate intelligenda esse ; nam cum ait : Te perfecium fore polliciius es, non intelligit aliquem promittere se consecutu- rum pei fectionem, sed in statu perfectionis per- mansurum,ad quem statum spectatnihil prse- ter Christum habere, id est, nec proprium ali- qirid, nec seculi aut matrimonii euras, neque aliam voluntatem, nisi ejus qui Christum re-
praesentat. Qua3 in tantum cadunt directe sub promissione,in quantumpertinent adtria sub- stantialia vota religionis; et hoc modo inten- tio servandi regulara, quatenus ha3C continet vel determinat secundum peculiarem modum suum, est de necessitate pra^cepti ; reliqua ve- ro sunt ad melius esse, vel in eo gradu neces- saria, in quo per regulam proponuntur. Atque ha3cintentio sufficit ut quis habeatpropositum proficiendi substantialiter , ut sic dicam, et consequcnter ad non deficiendum simpliciter gratiee Dei. Et ita cum proportioue accommo- dari poterit vulgaris illa sententia : In via Dei non progredi deficere est, quia non progredi in substantialibus et necessariis erit substantia- liter deficere ; non progredi autemin consiliis erit deficere in perfectione tantum, et saepe erit defectus venialis, non autem substantialis defectus.
26. Ad proloquiuin Sanctorum in eodem n. 3. — Illa vero sententia : In via Dei non proficere est deficere, vel, Non progredi est re- gredi, qua3 frequentior est apud Bernardum quam apud alios Patres, intelligi potest vel formaliter et rigorose, vel causaliter seu con- secutive ac morali modo. Prior sensus non est verus, quiaetiamsiquis in gratia non cres- cat, si non peccet, non ideo regreditur in via Dei. Unde formalius dixit Augustinus, serm. i5 de Verbis Apostoli : Semper adde, sem- pcr ambula, semper profice, noli in via rc- onanere, noli reiro redire, noli deviare. Rema- net qui non proficit; retro rcdit qui ad ea rever- titur, undejam abscesserat; deviat, qui aposta- tat. Secundus ergo sensus est iutentus a Ber- nardo ; nam, quia in hac vita non potest ho- mo carere omni operatione, ideo necesse est per eam autdeficere aut proficere. Sicque di- xit idem Bernardus, epist. 91 , et epist. 341 : In hac vita mortali nihil in eodem statu per- manet; aut ascendas necesse est, aut descendas. Unde illa sententia non est religiosorum pro- pria, sed omnibus justis communis est. Dum autem sic dicitur deficere qui non profieit, non intelligitur de defectu mortalis culpa3, imo nec de diminutione ipsius charitatis in seipsa, qua3 diminui nullo modo potest; sed intelli- gitur dedefectu alicujus venialis culpas, vel de defectu in acquirendo aliquo morali vitio, aut de augmento alicujus inordinata3 affectionis, qua3 cursum vel facilitatem virtutis impediat. Atque ita intellecta illa sententianihil ad pra;- sentem causam faoit. Addo etiam, prresertim intendere dictos Patres docere, periculosum esse in hac vita existimare aliquem, se satis
CAP. IV. UTRUM RELIGIOSUS TENEATUR SUR PR.ECEPTO, ETC. profecisse, et ideo desistere a cura et sollicitu- aliis eredatur honeste vivere,
dine pioficiendi. Sic dixit Bernardus dicta epist. :53 : Nunquam justus arlitratur se comprehendisse, nunquam dicit : Satis est ; sedsemper esurit sititque justitiam. Et ita in- terius subdit : Si studere perfectioni esse per- feetum est, profecto nolle proficere, deficere est, ntique a perfectione, non statim a gratia ; nisi tanta sitsuperbia, vel animi relaxatio, ut ho- minemineopericuloconstituat.Quosensudixit etiam Augustinus, dict. S3rm. 15: Semperti- li displiceat, quod es, si vis pervenire ad id quod nondum es ; nam uM tibi placuisti, ili re- mansisii; si autem dixeris : Sufficit, etperisii.
27. Ad tertium argumentum in num. 4. — Ad ultimam confirmationem jam responsum est, regulam religionis, de qua agimus, vel non obligare ad aliquam culpam, vel solum ad venialem ; neque ex confusa illa et gcne- rali ratione non servandi hujusinodi regulam, insurgere materiam gravis culpae, secluso contemptuet periculo, utsatis explicatum est.
28. Ad primam probationem partis negan- tis, in n. 5 e£ 6. — Ad primam confirmaiionem ih num. 7. — Ad rationes pro altera parte fac- tas respondetur imprimis optime probare il- lud propositum non esse peccatum mortale, nisi vel gravem contemptum includat, vel ho- minem morali periculo mortaliter peccandi exponat. Utrumque autem quando contingat, jam expiicatum est ; nec de toto primo discur- su in n. 5 et 6, aliquid amplius dicereneeesse est. In prima veroconfirmatione in n. 7, addo, recte etiam probari, propter solam rationem mendacii vel simulationem hoc non esse pec- catum mortale, nisi propositum extendatur ad transgressionem voti ; quam transgressio- nem mendacium vocat Hieronymus in loco cilato, et de illo dicit occidere animam. lilo autem secluso, nullam rationem mortalis pec- cati in hoc invenio ; imo nec veram rationem mendacii, autformalis simulationis, nisi quis directe intendat decipere alios. Unde etiam in ipsamet professione, si quis intendat vere pro- fiteri, non habeat tamen intentionem ser- vandi regulam, apud homines non mentitur, quidquid sit apud Deum, quia vere intendit quod per verba profert. Quod si audientes plus concipiunt, non est ex vi actionis vel pro- lationis exterioris ; sed quia bene praesumunt de assumente talem statum, dum contrarium non apparet ; alter autem eos non decipit, li- cet decipi sinat, quod non semper mendacium est. Unde, etiamsi religiosus male vivat, non mentitur deferenshabitum.etsi ratione illius ab
quia non tene- tur se prodere, etiamsi alii fallantur. Maxime quia in factis et vestibus principalis finis non est significatio, ut in verbis, sed usus ; et ideo frequenter sine mendacio assumuntur propter usum, etiamsi alii in significatione fallantur. Cum ergo D. Thomas ait committere quem- piam mendacium vel simulationem, cum ab intentione perfectionis deficit, pracipue intel- ligendum puto respectu Dei, quia non inten- dit servare quod ei promisit, sicut de Hiero- nymo dicebam. Si autem exponatur etiara re- spectu hominum, intelligendus erit, si quis directe intendat simulationem et hypocrisim, aiioqui erit tantum materialis simulatio.
29. Ad secundam confirmationem inn. 8. — In secunda confirmatione adnoto, verissimum esse Episcopos non esse in peccato mortali, eo quod non intendant consequi perfectionem charitatis per opera consiliorum et snperero- gationis, seculo contemptu, et morali periculo non servandi quoe illis prsecepta sunt, prout heec sunt a nobis explicata ; nam omnia, qiue diximus, majori ratione habent locum inEpi- scopis ; quia ipsi nuilum votumfaciunttenden- diadperfectionem.vel servandi consilia, pres- ter castitatem : quod non habent ut Episcopi, sed ut clerici in sacris. Secluso autem voto, il- la ratio mendacii, qui» in eis consideratur, vel nullius, vel parvi momenti est, ut declaravi. Quia vero rationestatus obligantur specialiter ad quaidam opera perfectissima, ut ad ponen- dam animam pro ovibas, et ad subveniendum illis in necessitatibus spiritualibuset corporali- bus, ideo tenentur esse in preeparatione animi ad heec opera saltem pro temporibus et oppor- tunitatibus in quibus sub obligationem cadunt; tunc ergo essentin statu peccati mortalis, quan- do haberent intentionem huic prrcparationi animi contrariam, quae jam non esset intcntio non servandi consilia, verum etiam nec prae- cepta. Sic ergo tenentur Episcopi ex vi otatus habere intentionem perfecte vivendi, id est, perfectissima opera charitatis et justitise exe- quendi, quando fuerintnecessaria ; et quia per consiliorum observationem ad hoc bene dispo- nentnr,recte faciunt illa observando ; non pos- sumus tamen illis attribuere praeceptum ha- bendi hoc propositum, cum fundamento, nisi ad tollendum contemptum vel periculum mo- rale, ut explicatum est.
30. Ad uliimam confirmationem inn.9. — Iu ultima confirmatione , jam constat per se non esse peccatum mortale deliberatum pro- posiium non servandi unam vel aliam regu-
28
LIR. 1. DE OBLTGATIONIBUS RELIGIOSORUM, ETC.
lam, neque illud sufficere ad contemptum , uisi includat obstinatum animum non parendi regnlari disciplinee in transgressione talis re- gulae, vel nisi includat aliud genus periculi et contemptus a nobis expositi. Est autem lioc dis- crimen inter generale propositum circa totam regulam, vel particulare circa unam aut aliam , quod facilius potest illa generalis dejectio ani- mi vergere in contemptum, vel constituere hominem in gravi pericnlo, ut per se clarum videtur. Et hanc etiam solam differentiam in- vcnio inter illam intentionem generalem, et executionem in frequenti transgressione re- gulae ; nam heec moraliter contingit ex sola fragilitate, et ex particnlaribus affectibus, vel negligentiis, quee in diversis occasionibus oc- currunt ; et ideo in illa non est tanta occasio perveniendi ad contemptum, sicut est iu for- mali deliberatione aut proposito.
CAPUT V.
UTRUM TENEATUR RELIGIOSUS N0N DIMITTERE SUUM HARITUM.
1 . Prima suppositio , morem ccrti liabitus esse religiosis ab antiquo usitatum. — Occur- rebat primo dicendum hoc loco de monacho- rum habitu singulari , an convenicnter intro- ductus sit, et ex quo tempore, et qua ratione ac fructu. Nam heeretici hujus temporis sicut religiosorum statum odio habcnt, ita in eo- rum habitum et cseremonias vehementer in- vehuntur. Verumtamen hoc labore liberavit nos eruditissimus Bellarminus, qui lib. 2 de Monachis, c. 40, rem hanc diligenter expedi- vit ; et ex his, quee adducit, constat morem hunc ab initio nastentis Ecclesiee incepisse. Imo, si antiquiora etiam tempora inspiciamus invcniemus Eliam , Joaunem Baptistam, ao alios, qui austerius vitee genus professi sunt, in exteriori habitu id demonstrasse. Unde Chrysostomus, homil. 69 in Matth., dicit mo- nachos habitu imitari Eliam et Joannem. Et Dionysius, c. 6 Ecclesiast. hierarch., comme- morat antiquum morem mutandi habitum in professione monachatus : Sacerdos (iuqtiit) signo crucis eum consignatum tondet , omnique veste detracta, eum alia induit. Cassianus, lib. 1 de Instit. renunciant., per multa capita habitum monachorum describit, et per singu- las ejus partes mysticas illius rationes reddit. Tractat etiam Basilius in regulis fusius dispu- tatis, c. 22, attingens potius rationes morales.
vel, ut ita dieam, usuales illi statui accommo- datas.
2. Secunda suppositio de causis prcedicti moris. — Duplex enim est preecipua causa, ob quam peculiaris habitus religiosis tributus est. Una comprehendit varias rationes morales, scilicet, usus paupertatis, ut tantum consula- tur decentiee, et conservationi naturce, non abundantiai et superfluitati, juxta illud Pauli : Halentes alimenta, et quibus tegamur, ut opti- me ad hoc propositum expendit Basilius , reg. 22, ex fusius disputatis. Alia est corporis mortificatio et pcenitentia, quee non parum exercetur in vestitus asperitate. Altera est professio humilitatis et abjectionis, quee in ex- teriori habitu multum cernitur. Et hee ratio- nes, ac similes, communes sunt omnibus reli- giosis, unicuique juxta finem et institutum suum. Alia vero causa, quam mysticam voca- mus, est significatio aliqua quee aliquando est in colore , ut vestis alba significare solet can- dorem mentis. Vel e converso fuscam vestem ait Augustinus , epist. 199 , significare conti- nentiam ; et de cuculla ait Cassianus signifi- care simplicitatem et innocentiam; et sic de aliis. Moralis autem ratio , quee ex ratione etiam sigui sumitur, est, ut monachus ab ho- minibus aliorum statuum , scilicet a laicis et clericis secularibus, distinguatur; etquiamo- nachorum religiones variee sunt , extcrior etiam habitus diversus distinctioiiera iuter eas notam facit. Quee ratio maxime locum habet in religionibusmonachorum. Nam religio cle- ricorum habere potest habitum aliis clericis communcm, ut inferius suo loco de Societate dicemus.
3. Proponitur qucestio , et ratio dubitandi utrinque. — Qucestio vel proponi potest de di- missione liabitus vel de spvliatione. — Hoc ergo supposito , queestio est an religiosus, qui ex regula peculiarcm habitum defert, teneatur sub culpa gravi non deserere vel mutare ta- lem habitum. Et ratio dubitandi est, quia re- gula religionis, ut supponimus, non obligat ad cnlpam, vel gravem culpam ; sed religiosus so- lum teneturdeferre habitum suumex vi regu- lee; ergo ad illum retinendum solum tenetur regulari obligatione, non autem rigorosa, et sub mortali. Minor probatur , quia religiosus non se obligat ex voto ad deferendum habitum, vel tonsuram, de qua eadem est queestio, ma- gis quam ad observandas alias ceeremonias ordinis ; ergo solum superest illi obligatio ex regula ; et ita sentit Panormitanus, in c. Deus qui, de Vita et honest. Cleric, n. 2, circa pri-
CAP. V. UTRUM TENEATUR RELIGIOSLS J\0?s DIMITTERE SUUM HABITUM.
29
mam glossam, ubi non videtur faeerc differen- tiam inter hane. observantiam, et alias, quaj snnt ex regula. In eontrarium autem est, quia, juxta traditionem omnium rcligionum et com- inuiiem existiinationem , gravis eulpa in reli- gioso censetur suum habitum deserere. Est igitur advertendum in proprietate sermonis aliud esse spoliare se seu nudare habitu, aliud dcserere aut mutare habitum. Nam primum fieri potest ad breve tcmpus , et sine assum- ptione alterius habitus, ad dormiendum, verbi gratia, ad balueum sumcndum, vel natandum, vel ob alias similes causas. Secundum vero proprie significat relinquere religiosum habi- tum ad iudueudum alium. Quod fieri potest, vel ad vivendum diu aut perpetuo in alio ha- bitu assumpto, et illud est proprie renuutiare habitum ; vel solum ad breve tempus , et illa dieitur mutatio habitus, quamvis hsec vox ge- neralior sit. Potest etiam mutatio esse vel in habitum secularem., vel in alium habitum re- ligiosum.
-4. Prima assertio de demissione habituspec- caminosa gratitcr. — Probatur. — Confirma- tio prima. — Confirmatio secunda. — Dico crgo primo teneri religiosum sub mortali pec- cato retinere, id est, non mutare proprium re- ligionis habitum. Hanc assertionem ut certam supponunt omnes Doctores, quos nunc omitto, quia iufra, lib. 3, a principio, tractando de apostasia a religione, referendi sunt ; nam unus modus et frequentior apostatandi est per desertionem habitus. Et sufficienter probatur ex cap. 2, Ne cleric. vel monach., in 6, ubi fcrtur excommunicatio ipso jure in quemlibet religiosum professum temere dimittentem re- ligionis sua? habitum ; excommunicatio autem major supponit peccatum mortale. Confirma- tur , nam clericus seculeris tenetur sub mor- tali non deserere vel mutare clericalem habi- tum , ut constat ex toto titulo de Vita et ho- nestate clericorum ; ergo idem dicendum est de religiosisj nam quoad hoc eequiparantur in jure. Unde confirmatur per argumentum ab ."•peciali, ex cap. Deus qui, de Vita et honest. eleric, ubi Innocentius III conceditquibusdam monachis et religiosis diversorum ordinum, ut in unum honestum habitum se conforment, ut possint melius uniri, vel scandalum auferre ad Evangelium preedicandum ; ergo supponitur in illo textu non posse religiosos, per se lo- quendo, licite mutare habitum. Optime hoc confirmat c. Clerici, 2, de Vit. et honest. cle- ric, ibi : Pontifices autem inpuUico ct in Ec- clcsia superindumentis linzis omnes ulantur,
nisi monachi fuerint , quos oportet ferre habi- tum monachalem, ubi clare supponitur hscc obligatio ; imo etiam ex illo textu recte pro- batur teneri religiosum ad deferendum habi- tum suum patentem, cum non permittat etiam per Episcopalia indumenta occultari. Qua? etiam est ibi communis opinio, quam expressc quoquc docuit Navarrus, in consiliis de Regu- laribus infra citandis.
5: Ex jure naturali , supposito voto , nasci hanc obligationem videtur. — Non esse hanc causam sufficientem sumptam per se solam. — Sed dillicultas est, undc nascatur ha?e gravis obligatio non deserendi habitum, seu quo jure hoe prseceptum introductum sit; et im- primis dici potest esse de jure naturali, sup- posito tali voto, et statu, et institutione ac finc talis habitus. Nam, ut num. 2 diximus, hic habitus nou solum datur ad humanum usum, sed tanquam insigne proprise professionis. Eo autem ipso quo quis assumit aliquod munus vel statum cum perpetua obligationc susti- nendi illud, consequenter obligatur ad non de- ponendum proprium signum publice institu- tum et datum ad talem professionem signifi- candam, nam illa est virtualis qusedam defec- tio ab illa obligatione. Qua? ratio manifeste convincit, quando habitns deponitur animo retrocedendiabstatu ;namtunc planecommit- titur apostasia? vitium_, quod, supposito voto, contra legem divinam et naturalem est, ut si- gnificatur in Goncilio Carthaginensi IV, cap. ult. , habetur in c. I, 27, q. I, et idem habe- tur in cap. De viduis, et Gap. Viduas, cum aliis, ead. causv et 9, cap. 2, 20, q. 3, ex Concil. Tolet. Vf, c 6; tunc autem prsecise agimus de sola depositione habitus. Posset au- tem intelligi aliquem velle retinere statum, et servare substantialia ejus, nolle autem uti tali habitu, quod posset facilius in monialibus contingere. Ergo non satis est obligatio ad sta- tum, nisi addatur specialis obligatio ad de- ferendum in habitu proprium signuin talis status. Ad hoc vero dici posset, quamvis heec duo speculative (ut sic dicam) sint separabilia^ practicc in tali materia non posse separari, quia vel religiosus dimittit habitum relin- quendo etiam monasterium , seque ab obe- dientia suorum Preelatorum subtrahendo, vel sub illa manens. Priori modo retrocedit ab statu in quo perseverare tenetur , et est apos- tata , ut infra citato lib. 3 videbimus ; poste- riori autem modo impossibile moraliter est ut habitum mutare permittatur. Quse ratio pro- bat quidem optime , quando mutatio habitus
30
LIB. 1. m OBLIGATIOMBUS RELIGIOSOBUM, LTC.
diuturna estj et quando per modum status as- sumitur ; tamen etiam cle illa non probat in universum, sed ut in pluriraum. Nam in reli- gione militari, verbi gratia, potest aliquis nunquam deferre habitum, dissimulantibus et eonniventibus Prcelatis, vel forte ignoranti- bus ; et in monasterio monialium nimium re- laxato posset aliqua deponere velum, et secu- lari modo ornari, in coeteris servando integri- tatem sui status. In quibus casibus si id con- tingat , non desinit religiosus peccnre moria- liter propter negligentiam vel ignorantiam Prselatorum non adhibentium coactionern ;* ct preeterea hoc peccatum non solum committi- tur in stabili mutatione habitus , sed etiam iri oa qua? fit ad breve tempus, ut ex dict. cap. 2, Ne clerici vel monach., in 6, sentit Navarrus, cons. unico de Apostatis, n. 6 ; et tamen ratio faeta in eo casu non procedit.
6. Completa causa prcedictce gravis olliga- tionis iraditur. — Necessarium ergo est ut, pree- ter rationem naturalem et necessariam con- nexionem moralem cum statu et obedientia Praslatorura, sit aliqua positiva lex, quee di- recte obliget ad retinendum habitum religio- nis, quam semel quis professus est. Alioqui non crit per se gravis malitia in contraria dimis- sionc, sed solum ex adjunctis, vel per acci- dens, ratione scandali. Dico ergo habere reli- giosos positivum prseceptum, quo ita obligan- tiir. Propter difficultatem autem in num. 3 positam, addendum est hoc praeceptuin non tam fnndari in speciali regula, quam supponi (cum proportione ) ad omnem regulam. Est enim hoc tanquam generale quoddam jus sta- tus religiosi, ut unusquisque in sua vocatio- ne, et consequenter in proprio habitu suas vo- cationis permaneat. Quod jus, quatenus ex- tenditur ultra id quod mere naturole est, po- test dici non scriptum, id est , communi con- sensu et traditione omnium religiouum rece- ptum. Potest etiam dici jus commune canoni- cum, quia in decretis supra citatis, auctoritate Pontificum et Gonciliorum generalium confir- matum est.
7. Responsio Cajetani quoad primam dubii partem. — Sed quserendum restat an dimissio vel mutatio habitus sempersit peccatum mor- tale. Quod dubitari potest primo ex modo pec- candi, secundo ex parte materise. Quoad pri- mum, G .jetanus, in Summ., verb. Clericorum peccata, significat religiosum non peccare mor- taliter, nisi temere dimittat suum habitum ; nam inde probat quasi a fortiori clericum non peccare mortalilcr dimittendo suura, nisi te-
mere id faciat ; quid autem sit temere dimit- tere, explicavit idem Cajetanus, 2. 2, q. 53, art. 3, dicens, temeritatem esse inordinatio- nem ex contemptu ; et infra dicit esse spe- ciem praecipitationis contemptum addentem. Et in illo rigore dicit esse interpretandos ca- nones imponentes poenas temere delinquenti- bus, alludens inter alia ad c. 2, Ne cleric. vel monach.jin 6, ubi excommunicatur monachus temeredimittenshabitum. Ergojungendo om- nia, sentit non esse pcccatum mortale dimitterc habitum, nisi fiat ex contemptu.
8. Rojicitur Cajetanus. — Vera resolutio.—- Quod si hcec doctrina vera est, non magis obli- gatur sub mortali religiosus ad non dimitten- dum habitum, quam ad non transgrediendam quamcumque regulam ; qusecumque cnim transgressio est mortalis, si fiat ex contemptu, et non alias. Hoc autem repugnat his, quai hactenus diximus, ct communi modoisentiendi et loquendi Doctorum ; censent enim muito majorem esse obligationem ad non dimitten- dum habitum, quain ad alias particulares ob- servantias regulce. Quocirca , licet temeraria dimissio in illo rigore explicata a Cajetano nc- cessaria forte sit ad incurrendam censuram latam in dict. c. 2, de qua re in proprio loco diximus, tom. 5, iu 3 p., disp. 23, sect. 4,'ta- men ad peccandum mortaliter non est neces- sarius contemptus, sed ex parte modi peccan- di sufficit quselibet libertas, quse ad alia pec- cata mortalia satis est, sive sitmista cum igno- rantia culpabili, sive cum passione ct pravo affectu vagandiper aliquod tempus, fornican- di, percutiendi aliquem, elc, qui esse potest sine proprio contemptu. Ratio est, quia hoec materia cst gravis ex suo genere,et est strictc prohibita per sacros canones, non solum iu dict. cap.2, sed etiam in antiquioribus, et com- muiiis traditio et consensus declarat illam ri- gorosam et potissimam legem prohibentcm ; ergo, ut transgressio ejus sit peccatum morta- lc, non est uecessarius formalis contemptus, sed sufficit virtualis inclusus in libera volun- tate facieudi actum legi contrarium. Et h&to est communis sentenlia Doctorum etiam ex- plicaiitium illam particulam temerc, in dict. cap. 2; dicunt enim temere dimitti, quoties si- ne causa rationabili dimittitur, ut notavit Syl- vester, xefh.Bcccommunicatio, 9, numero quin- gentesimo primo.
9. Expcditur posterior pars dubii.— Quoad secundam partem, certum videtur posse hoc peccatum esse aliquando veniale ex parte ma- teriae, quod aperte sentit Sylveeier, vcrb. Ex-
CAP. V. UTRUM TENEATUR RELIGIOSUS NON DIMITTERE SUUM HABITUM.
U
communicaiio , 9, n. 53, cum aliis quos refert. Potest autem hsee levitas materiee in preesenti eonsiderari et ex parte temporis; quia, licet dimittatur habitus, statim reassumendus est, et ea intentioue exuitur. Et in hoc casu prae- cipue videntur loqui Paludanus, Sylvester et ceeteri, quia in moralibus parum fpro 'niliilo reputatur, nec dicitur quis simpliciter assu- mere secularem habitum eo quod ad breve tempus illum induat, argumento legis Dhor- tium, ff. de Divortiis. Alii tamen hunc casum non admittunt, quia si revera fiat mutatio do- losa ad utendum serio habitu seculari, et ut talis persona secularis reputetur, videtur esse materia gravis, etiamsi pro brevissimo tern- pore fiat. Quod videtur sentire Navar., dict. cons. de Apostasia, nuin.6, et surnmaRosell., verb. E xco mmunicatio , et videtur valde pro- babile, quia illa materia habet intrinsecam deformitatem repugnantem illi statui. Unde addendum secundo est, ut talis mutatio fiat levis, necessarium esse ut etiam ex intentione minuatur, verbi gratia,si quis ad breve tem- pus mutet habitum, non ut serio illo utatur, vel ut secularis incedat, sed ludi causa ad re- prsesentandum, vel quid simile; tunc enim sine dubio erit res levis ; quod etiam freqneus usus virorum timoratorum declarat.
40. Objectio contra proxime dicia cle inten- tione enucleatur. — Dices : intentio est valde extrinseca respectu talis materiee ; ergo si ma- teria ipsa est contraria preecepto, et alioquin est sufficiens ad peecatum mortale, non fiet veniale, eo quod ex intentione jocosa aut levi fiat. Respondetur hoc verum esse de intentio- ne mere extrinseca, quse non mutat moralem rationem actionis; nos autem loquimur de intentione efficiendi hujusmodi mutationem. Yoco autem in preesenti variationem moralem actionis, quod mutatio habitus fiat ad mutan- dam revera speciem exteriorem et existirna- tionem status, vel quod fiat solum ad reprse- sentaudam aliquam personam, quia secundum eestiroationern moralem hee sunt actiones di- versarum rationum; imo posterior non cen- setur vera mutatio. Prior vero est propriissi- ma, et ideo quamvis fiat ex intentione quee secundum se tantum sit peccatum veniale, ut ad intuendum publicum ludum, vel quid si- mile, ipsa ratione suee materiee vel prohibitio- nis erit peccatum mortale.
11. Quomodo muiando pariemsolum Jialitus, fiat aut non fiat hvis mutatio. — Alio modo vi- detur heee materia posse esse levis, quia non totus habitus, sed pars ejus dimittitur. In quo
prcecipuc cst observandum,ne religiosushabi- tusita ex parte minuatur, ut ex reliquocogno- sci non possit an talis persona religiosa sit, nec- ne; jam enim illamateriaerit sempersufficiens ad pcccatum mortale; quia in ea consumma- tur transgressio legis, et quoad materiam, et quoad finem ejus. Quin potius, licet quis cxuendo exteriorem partem habitus, rctineat iiiternam, et superinduat secularem habitum ne religiosus appareat, ratione materiee non excusabit gravem culpam ; quia illa pars cum illis circumstantiis est satis gravis materiar et qnia rcligiosus tenetur exteriorem habitum suum retinere, ut colligitur ex cap. Deus qui, de Vit. et honest. cler., et sentiunt ibi giossa, Joan. Andr., Auton., et Panormit., Navarr., consil. 76, de Regularibus, in nova impres- sione. Si vero pars habitus, quee retinetur, ex- terius apparet, et est proprium signum talis status, non peccabit quis saltem graviter con- tra prohibitionem dimittendi habitum ; quia revera non dimittit neque occultat proprium statum. Unde, si assumat partem alterius ha- bitus, quffi proprium non occultat, peccare quidem poterit contra deccntiam religiosam, vel contra canones prohibentes clericis vel monacliis laicum vel indecentem vestitum, non tamen contra obligationem non dimit- tendi habitum. Dixi autem, si sit sufficiens signum proprii status, quia non satis est quod sit signum reiigiosi status in coxnmuni,, quia religiosus teneturdeferrepeculiarem habitum suee religionis, ut Navarrus supra notat, et sufficienter probatur rationibus adduetis.
12. Quomodo item nihil proprii habitus mu- tando, sed alium- snperinduendo . — ■ Quseri au- tem hic potest an occultatio habitus nihil de proprio exuendo , sed alium superinduendo, sit mutatio sufficiens ad peccatum mortaie. Sed hoc dubium tractavi latius in 5 tomo ter- tiae partis, in loco citato, in num. 8, et mihi semper videtur ex vi materiee non esse illam mutationem de qua loquuntur jura, quia ro- vera non est dimissio habitus ; neque etiam intrinsece esse mendacium , vel quia occulta- re veritatem non semper est mendacium, vel quia vestis assumpta non est principaliter ad significandum, sed ad alium usum, propter qucm accipi potest sine mendacio , etiamsi alii decipi permittantur. Preeterea, licet illa sit ficta simulatio, quando sine rationabiii causa fit , nihilominus non videtur ex objecto mendacium ita perniciosum , ut sit peccatum mortalej judicandum ergo erit ex fine, nam si iJ fiat ex intentione mortali, crit mortalc,
32
LIB. I. DE OBLIGATIOMBUS BELIGiOSOUUM, ETC
et multo magis si iiat animo apostataudi, vel fugiendi a religione ; quia illa intentio et est mortalis, et multum proportionata illi actioni. Idemque timendum est si fiat animo libere vagandi per multum tempus, quia illa est vir- tualis depositio religiosi habitus.
13. Quomodo tandem dicta dimisslo possit omni peccato carere. — Primo, ex justa causa, sen necessitate. — Ultimo est circa hanc obli- gationem advertendum , non esse ita prsecise necessariam , ut oppositum nunquam liceat, saltem ad tempus et ex justa causa. Quia propter gravem necessitatem vel tuendi vi- tam, vel vitandi gravem infamiam aut scan- dalum, licite potest mutari habitus religionis ad tempus, ut notavit glossa, in cap. 2, Ne eleric vel monach., in 6, et in c. Cleric, 2, de Vita et honest. cleric, et sumitur cx texttt ibi : Nisijusta causa timoris exegerit habitum transformari. Tdemque in simiii de prohibi- tione portandi arma notavit glossa, in cap. Cleric, X, eod. tit. Et idem docent Sylvester, verb. Ilabitus , et alii Summistse, tum ibi , tum verb. Excommunicatio ; Antonin., tertia parte, tit. 24, c. 53. Et ratio est, qni lunc illa non est temeraria dimissio, imo nec volunta- ria censetur, argument. c. \ , De his quse vi, etc; et quia leges humanee non obiigant cum tanto rigore , quando alias materia est de se indifferens, et transgressio non cedit in con- temptum religionis, vel damnum eommune ; in eo autem castt nihil horum intervenil, quia illud tunc non est mendacium, ut probat ra- tio supra facta'num. prascedenti, nec fit in contemptum religionis , nec sequitur aliud damnum, sed potius fit ad vitandum illud, ut supponimus.
14. Instaniia contra proxime dicta diluitur. — Dices, hoc ad summum habere locum quan- do necessitas prseoccupat hominem, non vero quando homo se ingerit actioni vel itineri ha- benti necessitatem illam, vel pericuium an- nexuin. Respondeo, in priori casu de neces- sitate pneoccupante ., semper hoc procedere ,, etiamsi contingat occasionem illam ex ante- cedente peccato oriri, quia illnd est per acci- dens, et hic et nunc judicandum est de huma- na necessitate prout jam in re existit. In pos- teriori autem casu de se ingerente, pensanda est necessitas vel utilitas aggrediendi opus vel iter quod sine mutatione habitus religiosi commode fieri non potest ; nam si illa fuerit sufficiens, non est relinquendum opus propter iilam circumstantiam, ut recte sensit Navarr. , consil. 70, de Regularibus, in secunda impres-
sione, addens judicium de legitima causa in hoc negotio relinqui arbitrio boni viri, cum non sit jure detenninatum, argument. cap. De causis, § \, de Ofiicio deleg., et 1. 1, ff. de Jure deliberandi. At vero, quando ratio aggre- diendi opus est iniqua, vel non necessaria, tunc, licet fieri non possit sine periculo vitao vel infamiee absque mutatione habitus , nulla est excusatio , sed dupliciter in eo facto pec- catur, primo in intentione juxta malitiam ejus, deinde in medio assumpto ad excusan- dum periculum non imminens, nec necessa- rium, sed voluntarie assumptum.
15. Secundo, potest carere omni peccato ex dispensatione. — Alia qtioque ratione potest fieri licita haac mutatio habitus per justarn dispensationem. Cum enim hsec observantia non sit de substantia stattis religiosi , certum est admittere dispensationem ex jusla causa, quee etiam relinquitur arbilrio prudentis dis~ pensatoris. Non requiritur vero tanta, ut per se sufficiat excusare, quia illa non essex dispen- satio, sed interpretatio. Neque etiam est ne- cessaria ingens et extraordinaria causa, qttalis ad dispensationem in ipso statu religioso, vel in substantialibus ejus necessaria cst, quia minor effectus minorem causam requirit. Et eadem proportione, qtio mutatio futura fuerit major vel diuturnior, eo majorem causam postulat ; ut si detur dispensatio ad totam vi- tam, sed solum ad tempus studii, vel ad agen- dtim negotium, aut iter. Et similiter plus re- quiritur tit mtitetur habitus monachalis in laicalem qtiam in clericalem, et plus ut in clericalem quam in alium monachalem, quia magis receditur a lege, seti regula.
1G. Hanc dispensationem potest Papa con- cedere. — Be prcelato religionis idem probari xidelur a Navarro. — Confirmatur. — Ejus ratio, qua etiam satisfit probationi contrarice. — Satisfit confirmationi., pracedenti numero allatcc, ex multiplici discrimine inter dispen- sationem clausune et habitus. — Quoeri auteni potest quishabeat potestatem concedendihanc dispensationem. Et qtiidem constat Summum Pontificem maxime posse illam concedere, c. Deus qui, de Vita et honest. cleric, et quia in omnibus habet supremam potestatem, De Proelato autem religionis dubitari potest. Nam videtur etiam illum posse hanc licentiam ex justa causa dare, quia per hoc non dispensat in voto, sed in regula, quoe illam conditionem includit, nisi justa causa obstet. Et confirma- tur, quia Prselatus potest dispensare cum re- ligioso in clatisura ( loquimur enim de viris,
CAt\ V. UTRUM TENEATUR RELWJIOSUS KON DiMlTTERE SUUM IIARITUM.
el cx vi juris communis ); ergo et in delatione habitus, quia ejusdem sunt obligationis, ut patebit cap. seq. Atque ita sentire videtur, ct hoec duo requiparare Navar., dict. cons. 70, n. 8 et 9. Nihilominus censeo solum Papam posse hanc dispensationem concedere, proprie loquendo. Quod itadeclaro, nam aliud estdare licentiam ad opus quod sine mutatione habi- tus commode cxerceri non potest, aliud vero dispensare per se et directe in gestatione ha- hitus. Primum facere potest Preelatus, et facit quotidie; et ita loquitur Navarr. , ut constat ex casu quem tractat. Illa vero non est clispen- satio in hac obligatione, sed facultas ad agen- dum opus religiosum , quee non est necessaria ad opus propter dispensationem , sed propter subordinationem et obedientiam religiosam ; posita autem illa facultate ad opus , altera obligatioper se cessat ratione occurrentis cau- see, juxta supra clicta in num. 13 et 14. Pro- pria autem dispensatio esset, quando opus, ad quod datur facultas, sine periculo vitee, vei in- famiw, vel alio scandalo , potcst exerceri in proprio habitu religioso , et daretur specialis licentia ad non deferendum hahitum illo tem- pore ; et hoc modo riego posse Preelatum dare hanc dispensationem. Hancque differentiam constituo inter Pontificem et Preelatum. Ratio me movens est, quia heec dispensatio non tam est in regula quam in jtire communi, ut ex dictis num. 0 constat, et potestas ad iilam concedendam nullibi invenitur data Preelatis ; neque etiam continetur in generali facultate quam habent dispensandi in jure communi, quia illa soium extenditur ad res qiue ordina- rie et frequenter occurrunt , et ad dispensa- tiones moraliter necessarias ad ordinarium vivendi modum ; heec autem dispensatio non cst hujusmodi, sed est valde extraordinaria, et multum exorbitans , ideoque supremam Pontificis potestatem mihi postulare videtur, quamvis hoc in terminis disputatum non in- venerim. Atque hanc etiam differentiam con- sidero inter existentiam extra claustrum, et lnutationem habitus, quod illa est frequenter necessaria, et habet ordinarias causas, heec vero minime; et idco prior censetur concessa Pree- lato in generali potestate , non autem poste- rior. Item est alia ratio optima , quia facultas cxisteudi extra claustrum quasi per se et di- rccte periinet ad jurisdiclionem Preelati , ut possit uti suo subdito, ubi ille indiguerit, vel ei preecipcre ministerium extra claustra, quan- do opportunum judicaverit ; mutatio vero ha- bitus per se nou spectat ad executionem obc-
XVI.
33
dientiee religiosec. Non ergo est similis ratio, neque illa duo gequiparantur- nisi quando ex facultate ad aliquod opus necessaria est utra- que circumstantia. In quo etiam est differen- tia, quia circumstantia loci moraliter cst per se intenta, et intrinsecc postulatur in ipsa fa- cultatc; alia vero cst omnino pcr accidens, sequiturque ex causis extrinsecis, et ideo non cst ita directe intenta.
17. Instantia contra datam resolutioncm.— Dilmtur. — Dices : interdum religiosus, ha- bens facnltatem a Preelato ad aliquod iter vel ministerium agendum, dubitat an expediat vel liceat mutare habitum, et sua auctoritatc non audet, et de licentia Preelati securus facit; ergo signum est posse Preelatum directe et per se hanc liccntiam dare. Respondeo, illain ma- gis esse authenticam interpretationem quam dispensationem ; nam in rigore illud dubiutn posset determinari per prudens arbitrium, considerata causa; si vero potest fieri recur- sus ad snperiorem, merito fit, quia ad illum ex officio spectat declararc an lex obliget iii casu dubio, et sua auctoritate adjungit practi- cam certitudinem. Quod si quis illam vocet dispensationem, non contendo de voce, quia solum loquimur, quando constat obiigationem non dimittendi habitum non cessare ob ex- trinsecas causas, et per se tollitur a superiore; ethoc dicimus pertinere adsolum Pontificem. Unde infero, regulariter ac moraliter loquen- do, per solam licentiam Preelati non posse di- mitti habitum pro tota vita, nec pro temporc diuturno, et quasi stabili modo, sed solum oecasione alicujus actionis, et pro tempore quo durat ; quod secus est de dispensatione Ponti- ficis, ut per se constat. Et ideo dico, regida- riter loquendo ; quia si religiosus mittatur a Preelato ad praedicandum Evangelium, ubi non potest sine periculo facere nisi mutando habitum, etiam poterit longo tempore, et per totam vitam ea licentia uti, quia est consc- quens ad preedictum ministerium, quod toto illo tempore sancte exercetur.
18. Assertio secnnda : Rdigiosum exuere se absque animo deserendi habitum, non esse pec - catum, seclusa regula vel extrinsecis circum- stantiis. — Ostenditur assertio. — Sentirevi- detur Syhestcr semper pcccare religiosum exue?ido se alsque rationaMU causa. — Accedit aliqua cx parte Navarrus. — Sustinetur ia~ men assertio posita. — Hactenus a num. 4 dixi- mus de dimissione et mutatione habitus; nunc de spolatione breviter dicendum est, nihil dc illa esse statutum jure communi, quia cap. 'i-
3
34
Ne cleric. vel monach., ii spoliatioue, ut in 5 tom.,tertia parte, nnm. 8 allato, dixi. Et omnia alia jura magis loquun- tur de mntatione liabitus, cum qua status re- linquitur, quam de spoliatione, ut supra no- tavi. Unde ex vi juris communis boc probibi- tum non est; neque etiam ex natura rei, aut ratione voti, seu status religiosi. Consnlenda ergo est religiosa regula, tanta enim erit btec obligatio, quanta in illa fuerit imposita. Unde nisi ex aliis circumstantiis heec transgressio fiat culpabilis, vel mortale peccatum, non erit talis, nisi juxta regulce obligationem. Ait ta- men Sylvester, verb. Excommunicaiio, 9, num. 52, nunquam dimitti (etiam boc modo) a religioso professo sine rationabili causa abs- que peccato : Quia adeo (inquit) est annexus ossibus monacliorum , quod in quocumque loco consistentes, sive in lecio quicscentes, constan- ter eo uti debent ; citat cap. Vidua, 20, queest. ■1, ubi Conciliuin Toletanum X, loquens de acris quse religionem proiitentur, Tunc accepta a Sacerdote, vel minisiro,
LIB. I DE OCLlGATlOiNIBUS RELIGIOSORUM, ETC. 6, non loquitur dc posse illud peecatum
virginibus
ait
apta religioms professioniveste, seu in lecialo quiescens, sive in quocumque loco consistens, constanier ea uiatur. Et Concilium Carthagi- uenselV, cap. H, dicit : Sanctimonialisvirgo cum ad consecraiionem suo Episcopo offertnr, in talibus vestibus applicetur, qualibus sempcr usura est, professioni et sanctimordce aptis ; habetur in cap. Sanctimonialis, 23 dist. Imo indicat praeterea Sylvester hoc peecatum esse mortale, si ex rationabili causa non fiat, ut si ex lascivia (inquit) etillicita sensualitate dor- miendi quietius in hospitio extra monasie- rium. Et Navarrus, in consil. de Apostatis, si- gnificat religiosum, qui spoliatur habitu ad liberius fornicandum, peccare mortaliter, non solum contra temperantiam, sed etiam exuen- do habitum, quamvis apostata non sit. Nihilo- minus ex vi juris communis certum existimo non esse inhoc obligationem sub peccato mor- tali', quia neque iu citatis decretis sunt verba quoe indiceut rigorosum pra?ceptum. Nam in in cap. Yid.ua solum dicitur, constanter ea ulaiur ; in alio vero, qualibus semper usura est, quae non sunt verba rigorose prfeceptiva, ut per se constat; nec communi usu et coii- suetudine ita sunt interpretata. Nec dicti auc- tores oppositum sentiunt ; nam Sylvester ex- presse dicit, licet monachi debeant semper suo habitu uti, tamen hoc debitum esse hone- statis, non necessitatis. Et inlianc seutentiam refert Archidiaconum_, et Joan. Andream; so- lum ergo volunt ex circumstantia estrinseca
esse mortale. Unde in praedicto casu intemperantis religiosi non crit, per se loquendo, duplex malitia mortalis in illo actu, una fornicationis, alia spoliationis habitus, nisi fortasse ex speciali regula talis prohibitio cum eo rigore facta sit; semper enim jura specialia excipimus, qua3 consulen- da et observanda sunt. Alia de uecentia, quam religiosi in vestibus servare debent, legi pos- sunt apud Navarr., Comment. A, de Regul., numero vigesimo septimo, ubi late expendit Clem. \3 de Constit., de qua aliqua dicemus in cap. undecimo.
CAPUT VI.
UTRUM RELIGIOSI AD CLAUSUllAM SERVANDAM NON EGREDIENDO CLAUSTRUM PROPRIO ET RIGOROSO PR.ECEPTO TENEANTUR.
Circa clausuram major est et specialis mo- nialium obligatio, et ideo quse in genere dice- raus , de viris preecipue intelligenda sunt ; postea in cap. 8 et 9, quod feminis fuerit par- ticulare addemus. Potest autem religiosa clau- sura in duas partes dislribui : una est obser- vatio claustri, non egrediendo extra illud; aiia est ejusdem claustri observatio, non admit- teudo personas extraneas seculares vel laicas intra illud.
1. Argumentum pro senientianeg. — Prima pars argumenti urgetur. — Circa priorem par- tem clausurce in hoc capite propositee, quaes- tio est an habeant religiosi speciale praece- ptum nou egrediendi extra claustrum sine le- gitima facultate , et consequenter an talis egressus ex suo genere sit peccatum mortale. Ratio dubitandi est, quia haec obligatio non oritur ex voto, nec ex prsecepto ecclesiastico ; °vgo ad summum oritur ex regula ; ergo non est major quam sit communis obligatio regu- la3 ; non est ergo , per se loquendo, et ex ge- nere suo, peccatum mortale. Prima pars aute- cedentis probatur, quia religiosi directe non vovent clausuram, quia ordinarie solum vo- vent tria substantialia vota ; neque etiam in- directe iu his contmetur clausura , nisi in quantum in virtute obedientise prsecipi potest; ergo, donee ita prascipiatur per regulam vel Prcelatum , non est talis obligatio ex vi voti. Neque obstat quod aliqui dicuntnr profiteri cxpresse hoc modo : Promitto Deo , et Sanctis ejus, et vobis, Domino Abbati, me perpetuam continentiam servaturum in hac domo, vel monasterio, ut ex Speculatore refert Navar.
CAP. VI. UTRUM RELIGIOSI AD stalim citandus, tum quia illud specialc est, et mihi non coustat in qua religione servetur ; tnm etiam quia intentio illorum verborum non est promittere nuuquara exire a monas- terio matcriali, sed formali, ut sin dieam, id cst/servare contincntiam cum perseverantia iu tali statu.
2. Urgetur posterior pars argumenti. — Se- cunda pars probatur, quia nullum est in jurc canonicum decretum quod hujusmodi preeoc- ptum satis probet. Nam si qua sunt, maxime illa quce Gratianus congerit, 16, q. 1. Illa vero non de pcrmanentia in clausura, ut sic, sed in ordine ad abstinendum a functionibus eccle- siasticis loquuntur, quando verbis utuntur praeeeptivis, ut patebit unum vel aliud attin- gendo. Primiim est c. Placuit , secundum, -16, q. 1, obiEugenius Papa ait : Placuit communi ■nostro Concilio, ut nullus monachorum pro Iic- cro terreno de vnonasterio exire nefandissimo ausu prcesumat. .Et infra : Sit claustro suo contentus; quia sicut piscis sine aqua caret m- ta, ita sine monasterio monachus. Unde Ber- uardusj serm. 1 de S. Andrea, monasteria comparat stagnis a quibus pisces non babent divagandi facultatem. In quibus verbis priora, quaj majorem rigorem continent, non sunt absoluta, sed cum illis limitationibus, pro lu- cro terreno, et nefandissimo ausu, ex quibus constat non simpliciter probiberi exitum, sed ad pravum finem, vel ad actiones vel ministe- ria monaehis prohibita, quce ibi statim recen- sentur juxta illius temporis consuetudinem. Posleriora autem verba non continent prcece- ptum, sed monitionem et recordationem pro- prii status, ut patet etiam ex subjunctis ver- bis : Sedeat itaque solitarius, et taceat, quia ■mundo mortuus est, Deo autem vivit. Quomodo etiam dicit Concilium Niccenum, in c. Placuit, I , ejusdem queest. : Placuit omnibus residen- titms in saTbCfa Niccena Synodo, ut mondcJio- rum conversatio et vita secundum etymologiam ■licminis ab omnibus discrepet (monachus enim gr&ce , latine singularis dicitur), nnde moha- thum per omnia singulariter agerc oportet. Per qnse verba sui statusillum admonet; et postea sub.jungunt praeceptura in his decretis (quod prse oculis babendum est) intentum; agunt enim de monachis antiquis, qui ex vi status non erant sacerdotes, neque ad ministeria ec- ciesiastica ordinabantur, sed ad vitam separa- tam et contemplativam agendam ; directe ergo prohibentur exire ad ilia ministeria circa pc- pulum pcragenda, non vero novum prsecc- ptum circa eorum statum eis imponitur. Imo,
CLAUSURAM SERVANDAM, ETC. : J,
in dict. c. Placuit, 1, in iine, aperte suppoui- tur monachos posse exire seu peregrinari. nam dicitur ut non sepeliant nisi monachum in monasterio secum commorantem, etsi fortuito quemquam advenicntiiim fratrum ibi mori contigerit. Per illam vero comparationem pis- cis declaratur utilitas vel necessitas claustri ex vi status, non ex speciali prascepto cauoni- co. Aliud decretum est iu cap. Monachi, 2, cadem qua3st. , scd constat manifeste ibi non exitum, sed ecclesiasticum ministerium egre- dienti prohiberi, et prceterea addi , sine impe- Ho Abbatis. Idern potest responderi ad c. Juxta, et c. Qui vere, ibid.
3. Probantur consequentice argumenti n. 1 illatce. — Consequentice autem in num.i illata; probantur asufficienti partium ennmeratione, quia non est aliud prinCipium Tmde possit oriri bcec obligatio, nisi regula, quce quoad hanc observantiam non fertur majori rigore, nec verbis magis indicantibus prceceptum, quam m aliis, ut videre licet in Regula Au- gustini, cap. 10, alias 29; quoad hanc partcm solum dicitur : Qui habet aiiquo eundi neces- sitatem, cum quihus Prccpositus jusserit, ire debebit. Dixerat enim in capite prcecedenti, et in c. 16, alias 8, ut nunquam soli incedant, sed duo vel tres simul; hic autem subjungit, socium debere a prceiato designari ; uncte a fortiori supponere videtur, potius quam dispo- nere, ut petatur iicentia a Prceposito, si quo eundum est : hse autem regulce non plus obligant quam reliquce. Basilius autem in sua regula nullum peculiare prceceptum de hac re posuit ; solum, in reg. 33, ex fusioribus, indicat utilitatem magnam manendi intra claustra. Et in c. 8 Constit. monast., monet graviter religiosos ut in assiguato sibi ad ha- bitandum loco fortiter et quiete permaneant, et non facile huc illucque discurrant. . Subdit vero statim : Neque vero tamen propterea per- petuo est tanquam incustodia permanenduvi, secl quandocumqice et res poscit, et conscientia non reprehendit, libere est fidenterque prodeun- dum, ita tamen ut in prodeundo modus tenea- iur, et prava omnis suspicio evitetur. \\\ regula autem Carmelitarum (quce creditur esse Ba- silii), capite sexto, dicitur : Maneaht singuli in cellutis suis, vet juxta eas die ac nocte m lege Domini meditantes, etc. Ex quibus a for- tiori sequitur obligatio manendi in claustro. Sed illa regula non plus obligat quam aliee, ct certum est minus obligare quam prcecep- tum noii exeundi extra claustrum ; gravius cnim peccaret religiosus Carmelita extra
36
Ltl). 1. DE OBLIGATIONIBUS HELIGIOSOUIJM, ETC.
claustrum sine liccntia exiens, quam extra eellam. Iu regula etiam D. Beuedieti nihil expressum de liae re invenitur, nam, licet eap. vigesimo nouo supponatur esse grave delictura egredi monasterium, tamen sermo ibi est de egressu per apostasiam, vel fugam, quod louge diversum est. In cap. autem 51, prohibet comedere extra monasterium sine imperio Abbatis, de exitu autem nihil dicit. Nequc etiam S. Franciscus in sua regula ; solum cnim de volentibus ire ad infideles, disponit in c. ult., ut non eant sine licentia Ministri Proviucialis. Denique in Regula S. Pachomii, c. 36, 47 et 72, prohibetur cxitus sine licentia, sieut prohibetur etiam locutio, aut deambulatio in rnonasterio, vel aliquid simile. Non apparet ergo unde in hac re sit rigorosa preecepti obligatio.
i. Primum prcemissum in hac qucestione certum. — Secundum prctmissum. — Tertium prcemissum. — Ut separemus certa ab incertis, supponendum est exitum a monasterio animi apostatandi, vel fugiendi ab obedientia Pree- latorum, esse intrinsece malum, supposita professione, et ex genere suo peccatum mor- tale, quia directe repugnat obligationi quee ex professione nascitur. De qua re infra, in lib. 3, a c. 1, ubi de mutatione religiosi status, dicturi sumus ; hic enim non agimus de per- mauentia in stalu, et recessu illi contrario, sed de permanentia in loco materiali monas- terii, ut sic dicam, et hanc vocamus clausu- ram, cui opponitur egressio tantum localis extra septa totius monasterii. Secundo, cer- tum est hanc clausuram non esse ita preecep- tam monachis seu religiosis, ut nulla ratione eis liceat extra claustrum exire ; nam de li- ccntia legitimi Preelati exire licet, ut suppo- nunt omnes regulee religiosorum, et jus com- mune non repugnat, communisque consue- tudo confirmat. Certum est etiam Preelatos communi et ordinaria potestate posse dare hanc licentiam, nisiubi oliquod jus proprium alicujus religionis obstiterit. Tertio, suppono esse in religiosis aliquam obligationem non exeundi e claustro sine licentia Preelati, hoc enim etiam constat ex regulis et ex usu. In- telligendum est autem de religiosis infra Pree- latum, nam ipse Preelatus sibi poterit facere facultatcm, ut per se coustat, quamvis in modo possit excedere, ut infra attingam. Lo- quimur etiam de religiosis qui profitentur vitam communem seu ccenobiticam, prout nunc sunt in Ecclesia ; nam si status religiosus consideretur ut fuit m Apostolis, vel prout
cssc potest in vita solitaria vcl privata, non postulat neccssario hanc observantiam. Duo ergo alia videntur posse dubitari. Uiiuni est, qualis sit obligatio religiosi non cxeuudi extra claustrum sine licentia ; aliud cst, an heec liCentia dari possit a Preelato per modum or- dinarke facultatis, vel solum. per modum dis- pensationis.
5. Datur olligatio ad clausuram. — Circa primum, videtur sane dicendum hanc obli- gationem ex genere suo non esse tantum ex simplici ordinatione regulee obligantis ad pce- nam, et non ad culpam, sed esse iu con- scientia, et in rigore proprii preecepti obli- gantis juxta materiee capacitatem; ita sentit Navarrus snpra, qui non parum laborat in in- veniendo hoc preecepto, et tandem illud pree- cipue rcducit ad consuctudinem et usum om- nium religionum. Quamvis enim hoec obser- vantia a principio inccpcrit ex directione re- gulae, postea vero usu videtur recepta tan- quam res gravis, et intrinsece necessaria ad custodiam et convenientem disciplinam ii- lius status. Nonnihil etiam potuerunt con- ferre Conciliorum et Pontificum decreta ad introductionem hujus proecepti, maxime iilud Concilii Chalcedon., c. i, cjuod refertur in d. c. Qui vere, il)i : In locis, in quibus se semel Deo dcdicaverunt, permanentes ; et subditur infra : Drcetereuntem vero luec decrevimus ex- tra communione m esse, ne nomen Domini blas- phemetur. Et aliud Alexandri II, ind. c. 2: Juxta Chalcedonensis tenorem optimi Couci- lii monachis guamvis relicjiosis ad normam 3. Benedicti intra claustrum morari prceci- pimus , vicos, castella, civitates peragrare prohibemus. Quamvis enim verum sit hsec et simiiia fuisse preecepta ad illum finem, ut noii usurparent ecclesiastica ministeria, tamen ea occasione videtur eis preecepta aliqua perma- nentia in claustro, vel saltem ipso usu in eo sensu est illa lex recepta. Et eodem inodo, licet illa loquatur de solis monachis, et secun- dum antiquam institutionem, quoe ad actiones erga proximos non ordinabatur, nihilominns quoad hanc partem videtur ab omnibus reli- gionibus recepta, nam in omnibus delictum in conscientia existimatur, clausuram fran- gere preedicto modo. Unde Innocentius III, in c. Quando, de Offic. ordin., de omnibus loquens, inquit : Ad audientiam nostram no- veris pervenisse, quod monachi, canonici, et alii regulares tuce provincice, cum deberent potius in claustro juxta regularia instiUUa diviuis obsequiis vigilare, claustrum ahhor-
CAP. VI. UTUUM RELIGIOSI AD
renles per curlas prhicipum discurrere, etc. Et sicailia liabentur in Glera. 1, § Quia vero, de Statu monacb., in quibus juribus directc quidem non prsecipitur clausura, sed probi- betur divagatio et discursus ad curias princi- purn, maxime sine licentia Prselatorum, et usurpando bona religionis ; supponunt tamen regularem obligationem ad clausuram ser- vandam. Hujus autem rei fundamentum ma- gis explicabitur declarando gradum cnlpa? quae in transgressione hujus obligationis com- mitti potest.
6. II (ec obligatio per se est gravis. — Casus nonnuUi certi gravitatis Imjus materice. — Dico ergo secundo : haec obligatio ex genere suo talis est, ut contra illam possit mortalitcr pec- cari, ex eo solum quod materia in illo genere gravis sit. Ha?c assertio sequitur ex praeceden- ti, nam hoec lex vel traditio obligat in con- scientia, et per specialem voluntatem legisla- toris non limitatur solum ut obliget sub ve- niali; ubi enim est hrec limitatio? nunquam enim prwsumitur, nisi explicetur. Cum autem in pra?senti ba?c obligatio, ut est in conscientia, maxime nitatur aut legibus canonicis , aut consuetudine, deberet per illas explicari, quod non tit neque in decretis citatis, nec per con- suetudinem; ergo relinquitur hsec obligatio in ordinario et quasi naturali modo obligationis legis humanae; conditio autem hujus legis est, ut obliget quantum potest juxta capacitatem materise, et consequcnter ut in materia gravi obliget sub mortali ; ergo talis est prascns ob- ligatio. Materia autem gravis respectu hujus obligationis potcst variis exemplis explicarL Primum , si quis absque licentia claustrum egrediatur, ut extra illud diu et quasi stabili modo vivat, etsi non habeat animum nunquam revertendi, vel omnino relinquendi religio- nem ; nam talis fuga, ex communi sensn orn- nium religionum, gravis transgressio est; imo, ego existimo id non fieri sine culpa apostasiae, quando intenditur mora multum diuturna, de quo infra, in lib. 3, suo loco dicam. Multi au- tem, intcr quos videntur esse Gajetanus et Na- varrus, existimant non esse apostasiam, nisi sit cum animo non revertendi, et nihilominus pro certo habent esse grave peccatum mortale, quod tamen est in materia clausurffi. Imo idem censendum est de quacumque propria fuga, qu£e occulte fit, aut quasi violenter, invito Praelato, ad vagandum aliquo tempore, etiam- si nec tempus sit multum diuturnum, neque vagatio sit ad peccandum mortaliter; et a posteriori sis:num hujus gravitatis est scanda-
CLAUSURAM SERYANDAM, ETC. .'17
lum et infamia vel religiosi, vel etiam religio- nis, quam talis fuga solet generare. Propter quod adeo est in jurc odiosa, ut etiam pratex- tu adeundi majorem Prrelatum , in canonibus prohibeatur. Et novissime Concilium Triden- tinum, sess. 25 , c. 4, de Regularibus, dixit : Non liceat regularibus a sids conventibus rece- dere , etiam prcetexko ad sicperiores snos acce- dcndi, nisi ab eis missi aut vocati fuerint ; et contrarium facientes mandat puniri , ut transgressores sui instituti. Ubi particula non liceat, satis significat obligationem in con- scientia, et modus transgressionis ac pcenro sufficienter ostendit gravitatem transgres- sionis.
7. Casus alii ex sententia auctoris. — Prceter ksee, quo3 clara videntur, censeo etiam esse gravem materiamhujus transgressionis,quem- cumque nocturnum exitum furtivum , et sine licentia, etiamsi alias ex fine non sit ad pec- candum mortaliter, quia revera est nimis contrarius decentise et custodiee religiosos, et eosdem effectus scandali et infamiaa, per se lo- quendo, secum trahit. Et hoc clare supponit Clemens VIII, in decreto de casibus reservatis religiosorum : nam tertius est nocturna ac fur- tiva a monasterio egressio, etiam non animo apostatandi facta ; cum enim non reserventur nisi peccata mortalia, supponit manifeste ta- lem esse illum egressum, non tantum ex fine cxtrinseco , hic enim accidentarius est , et oportuisset id explicare ; est ergo tale ex ob- jecto. Unde etiam censeo, quamvis egressio diurna sit, si tamen fiat animo pernoctandi etiam extra monasterium sine licentia, esse sufficientem materiam peccati mortalis. Quia nocturna egressio non est tantum mortalis propter modum exitus, per quem vis quaedam lieri videtur custodia; monasterii, qius sine dubio est circumstantia multum aggravans, sed etiam est gravis propter existentiam ipsam furtivam extra monasterium, tanto et tali tempore, in quo, per se loquendo, inest et pe- riculum infamia? et scandali, tam proprii quam aliorum.
8. Qu& sit causa prwdict® graviiatis. — Ex quibus exemplis conjectare possumus, radica- le fundamentum hujus gravitatis esse jus su- perioris ad gubernandum et custodiendum subditum, quod graviter lasditur per hujus- modi exitus. Nam imprimis subditus ita esse debet sub potestate superioris, ut ab illo pos- sit vel gubernari et custodiri, vel imperari ; a qua subjectione multum subtrahitur per fu- gam vel discessum a monasterio. invito vel
38 I-IB. I. DE OBLIGATIONI
i-nseto Prselato; narn, si discessus sit diuturnus quoad moram, privatur quodammodo Praela- tns potestate imperandi, in materia gravi, qua ratione fnga servi, qui tenetur esse sub potes- tate domini , cx suo genere gravis culpa est; religiosus autem, quoad hoc, suo modo sequi- paratur servo, ut tomo prsecedenti dictum est. Pi autem discessio sit ad modicum tempus quoad quantitatem, grave autem quoad qua- litatem, ut sic dicam, quia nimirum est teni- pus requirens majorem custodiam et perman- sionem sub potestate Prselati, ea ratione etiam tollitur Prselato subjectio seu jns debitum illi iu matoria gravi; ut si filia furtim diseedat a domo paterna, prsesertim tempore nocturno, nam, licet alias in individuo fingamus non peccare mortaliter neque ex intentione^neque ex periculo, ex injuria quam facit domui pa~ ternsa, et fidelitati illi debitge, graviter pecca- bit; non cst autem minus religiosa castitas et decentia servanda. Et juxta hanc ponderatio- nem explicata hsec obligatio videri potest non mere positiva, sed naturalis et divina, suppo- sita professione religiosa in tali statu, perti- nereque vel ad justitiam legalem respectu to- tius communitatis, vel reduci etiam ad votum obedientise respectu Prselati; nam hoc votum (quod est notandum) non tantum obligat ad actu obediendum, quando actu prsecipitur, sed etiam ad persistendum quasi in proxima subjectione ut mandari quis possit, quam ex natura rei secum affert obedientia, etiamsi distincte non prsecipiatur. Unde furtiva dis- cessio a claustro sic considerata non tam est peccaminosa graviter ob materialem egressum a terminis localibus claustri, quam ob sub- tractionem a subjectione ct potestate Prcelati, quse cum illa conjuncta est. Sic ergo satis probabiliter explicatur radix hujus obligatio- nis. Quod si atiquibus nibiiominus videatur non omnino demonstrari obligationem more naturalem, negari saltem non poterit, et os- tendere suffieientem gravitatem in illa mate- ria ad gravem etiam obligationem legis posi- tiva?; et convenientissime impositam esse reli- giosis hanc obligationem, sive per legem ca- nonicam seriptam., sive per consuetudinem et quasi traditionem.
9. Dico tertio: nihilominus exire de claus- tro sine licentia Preelati non est adeo grave peccatum. quin in individuo possit esse ve- niale ex levitate materiee. Et quidem assertio- nem ipsam , quantum ad levitatem culpae., expresse docet Nav., diet. Comm. 4, num. 35. Secl videtur amnlius velle, nimirum hoc nec-
BUS RELIGIOSORUM, ETC. catum per se tantum esse veniale, licet , pcr accidens, ex scandalo vel nocumento possit fieri mortale. Ratio ejus est, quia , licet jus commune confirmet, non tam id facit adden- do vim prsecepti, sed vim generalis statuti, ita quod non fiat de observantia pra;ceptum, sed de observantia regulse particularis obser- vantia legis generalis. Cujus rationis vim et seusum non satis percipio , quia vel intendit canones ecclesiasticos nullam huic regtdae ad- didisse obligationem , sed solum fecisse ut quse erat regula particularis unius vel alterius religionis, esset universalis omnium ; et hoc repugnat his quse hactenus diximus., et verbis canonum, quse prsecoptiva sunt, et multo ma- gis consuetudini, quam ipse non negat ; prse- terquam quod si id verum esset, ncque ad peccatum veniale per se obligaret talis prohi- bitio , quia simplex regula generatim sumpta non obligat in conscientia, nisi induat veram rationem legis. Vel intelligit jus commune ad- didisse vim statuti geueralis obligantis in conscientia cum limitatione ad veniale ex in- tentione canonum seu auctomm eorum, et interrogo undeconstet de hacinteniione, cum verba prseceptiva absoluta sint.
10. Contrarium placitum auctoris. — Pro- hatur. — Dico ergo peccatum hoc non esse veniale ex limitata voluntate legislatoris, sed posse fieri veniale ex levitate materioe, qualis erit, ut opinor , si duo religiosi per commu- nem januam sine licentia exeant consueto modo, paiilo post reversuri ; seclusa enim mor- tali intentione in tali exitu, ct secluso speciali prsecepto alicujus religionis, si forte sit, per se et ex vi clausnrso, hoc non est peccatum mortale ; quia et prudenti existimatioue ut tale apprehenditur communi consuetndine ; neque illa cst subtractio notabilis a subjectio- ne Prselati, nec potest dici fuga a monasterio, vel aliquid simile. Quamvis ergo ille sit gra- vis defectus intra latitudinem disciplinse re- guiaris, et excusari non possit a culpa veniali, quia aliquo modo Isedit clausuram et custo- diam religiosam, tamen non possumus illud ut peccatum mortale damnare , quia in illo genere non continet gravem deordinationem. Possumus id confirmare exemplo servi supra adducto ; nam, licet fugiendo graviter peccet ( quod gratia exempli suppono )} si tamen ad horam se subtrahat, ut proprise vacet volun- tati, etiam cum aliquo incommodo. domini, non peccabit pius quam venialiter ob materia?. levitatem ; ita ergo in prsesenti. Denique cu- juscumque fere legis transgressio potest esse
CAP. VI. UTUUM RELIGIOSI AD
veuialis ex levitate materiee ; ergo etiam hsec, quia nulla est specialis ratio, quee obstct.
11. Declaratur et suadetur assertio. — Tau- dem diceudum est, uou obstaute hac obliga- tioue, posse interdum exitum hunc extra claustrum fieri licite siue licentia ex justa causa. Non loquimur de exitu vel apostatico, vel simpliciter fugitivo a tota religione, etom- nibus Prcclatis ejus ; ad bunc enim nulla po- test esse justa causa ; est enim intrinsece ma- Iup, utpotc voto eontrarius, et ideo honestari nou potest, ut infra suo loco videbimus. Lo- quimnr ergo de exitu, qui licitus esset, si de licentia fieret. Hic eigo preesertim ad breve tempus interdnm esse potest necessarius ex cbaritate proximi ad defendenduni illum, vel jam moricnti perabsolutionem subveniendum, vel quid simile ; et tunc licet petenda sit li- centia, si fieri possit, si tamen instet neces- silas, licitum est exire ad opus charitatis ne- cessarium. Verum est in bis et similibus casi- bus intervenire preesuraptam, seu tacitam li- ccntiam, quee in bis rebussufficit, ut in supe- rioribus dictum est. Potest tamen accidere ut petita licentia negetur, et tunc oriri videtur perplexitas queedain ; verumtamen usitata re- gula sequenda est, ut, si res fuerit dubia, reii- giosus sequatur judicium Preelati, et suam le- gem observet ; si autcrn de necessitate pro- ximi ac proinde de obligatione cbaritatis eer- tus sit, et Preelatus procedat vel ex falsa pree- sumplioiie, vel ex pravo affectu., et res possit fieri sine scandalo, et infamia religionis, tunc nullum committetur peccatum in tali egressu; imo iuterdum cadere puterit sub obligatione, quamvis tot requirantur circumstantiee, ut vix casus sit moralis, nisi in exitu quasi momen- taneo, qui moraiiter quasi pro nihiio reputa- tur. Hic autem occurrebat queestio, an bic exitus ad longum iteragendum possit aliquan- do esse licitus animo eundi ad supeiiorem Preelatum preetextu propriee defensionis ; sed de hoc dicam commodius infra, cit. lib. 3, tractando de apostasiareligiosorum.
12. Senientia Navarri. — Prima pars vera resolutionis . — Per heec satis videtur explicata haec obligatio, et satisfactum rationibus du- bitandi in principio n. 1 positis. Superest ta- men declarandum qualis licentia necessaria sit, utbic exitus licite fiat. Navarrus enim su- pra sentit licentiam hanc esse necessariam per modum dispensationis, et consequenter non posse dari licite nisi ex justa causa, neque subditum liberari a violatioue clausuree per licentiam sine rationabili causa obtentam , si-
GLAUSURAM SERVANDAM, ETC. 39
cnt supra dicebamus de usu paupertatis. Sed distinguendum censeo inter rigorosam pra3- cepti obligationem, quce hic censetur esse ex jure communi, vel naturali, et inter observan- tiam regulae. Priori modo assero, per licen- tiam Preelati sine fraude et vi ab illo obten- tam semper excusari a culpa mortali clausura? violationem, etiamsi licentia imprudenter et sine ulla causa detur; imo (quod gravius est), etiamsi Prcelatus per suam regulam sit prohi- bifus eam dare. Probatur, quia talis exitus non est apostasia, neque fuga^ neque etiam furtiva egressio; quia nec fit iuscio Preelato, nec extra obedientiaru ejus; seclusis autem illis tribus capitibus, et seclusis iis quee sunt per accidens^ scilicet scandalo, contemptu, etc, non apparet in hac re materia gravis culpse ex vi solius clausuree. Confirmatur, et declaratur ratio a priori, quia licentia Praalati in pra^senti non est dispensatio in jure com- muni, sed potius est quasi materia et conditio ipsiusmet praacepti, quia haec lex non prohibet exitum simpliciter^ sed exitum sine licentia. Neque talis lex ex sua speciali ratione postulat ut licentia prudenter detur, sed hoc supponit ex officio Prselati ; neque imponit subdito onus hoc examinandi, id enim neque ex legecons- tat, neque ex consuetudine , nec multum ra- tioni consonat. Praesertim quia finis hujus prohibitionis, ut dixi, magis est ut religiosus non discedat a Prailato,, quam ut non discedat a loco ; quotiescumque autem discedit sub vo- luntate Preelati, non discedit a Preelato, etiam- si Proelatus talem voluntatem immerito ha- beat.
13. Instaniia. — Responsio. — Dices hoc discursu probari religiosum nec venialiter peccare utendo tali facultate ; quod videtur plane falsum, cum idirrationabilesit. Sequela vero patet, quia nullo modo violat legem clau- surae quantum ad materiam ejus, ut explicata est. Respondeo concedendo sequelam ex vi il- liuslegis clausurae ; ut si quis habeat prcecep- tum non comedendi sine licentia, et petat ac obtineat illam, et comedat sine ulla necessi- tate propter solam voluptatem, nihil peccabit contra dictum preeceptnm, quia in nullo vio- lavit materiam ejus, licet peccet contra tem- perantiam, intempestive